Format letrare të kujtesës së fëmijërisë në luftën e Kosovës: Dy vepra të reja nga Belgjika dhe Gjermania

Jehona Kicaj: ë. Roman. Göttingen: Wallstein 2025, 170 faqe, ISBN 978-3-8353-5949-9
Vjosa Musliu: Girlhood at War. Interpreting War and Liberation in Kosovo. New York,  Bloomsburg Academic 2025. 211 faqe, ISBN 978-8-8818-0097-0

Recensuar nga Christian Voss (Humboldt University Berlin)

 

Në vitin 2025 janë botuar dy libra, të cilët në pamje të parë shfaqin ngjashmëri të dukshme, por në thelb mbajnë qëndrime të ndryshme si në aspektin formal, ashtu edhe në atë politik. Të dyja veprat janë të rëndësishme dhe tërheqëse si për lexuesin që nuk është i njohur me Ballkanin, ashtu edhe për publikun e specializuar në studimet rajonale. Në fund të fundit, ato shtrojnë pyetjen themelore se si traumat e luftës gjatë fëmijërisë ndikojnë në jetën dhe rrugëtimin profesional të kosovarëve dhe ish-jugosllavëve në përgjithësi. Kështu, të dyja veprat mund të kontribuojnë në kuptimin e traumës së trashëguar ndër breza dhe të diskurseve të vetëviktimizimit, të cilat ende sot pengojnë proceset e pajtimit në shoqëritë postkonfliktuale të rajonit.

Siç e ka treguar letërsia transnacionale nga Ballkani – e cila njohu një zhvillim të shpejtë pas viteve 2000 dhe u ndikua fuqishëm nga vala e refugjatëve të luftërave jugosllave (p.sh. David Albahari, Aleksandar Hemon, Gazmend Kapllani) – libri i parë i secilit autor zakonisht lidhet ngushtë me biografinë personale të migrimit dhe shpalos njëkohësisht aftësinë e përshtatjes në vendin pritës dhe ballafaqimin kritik me vendin e origjinës. Të dyja këto elemente i gjejmë te Kicaj dhe Musliu, ku në të dy rastet fokusi vendoset te këndvështrimi femëror i një fëmije dhe adoleshenteje mbi vitet e luftës 1998–1999 në Kosovë – duke ngritur pyetjen nëse ato arrijnë të vendosin karakteristika të veçanta në trajtimin e traumave të luftës në Kosovë dhe në mbarë hapësirën ish-jugosllave.

Thelbësor mbetet dallimi nga veprat letrare artistike (belletristike) si Girl at War e Sara Nović-it (2015), Wie ich mir das Glück vorstelle e Martin Kordić-it (2014) apo Lauf, Mädchen, lauf! e Mirsada Simchen-Kahrimanović-it (2022), të cilat ndërtohen mbi një bazë autofiktive, ku perspektiva e fëmijërisë përdoret kryesisht për funksione dramaturgjike dhe emocionale. Lufta e Kosovës është bërë e njohur në opinionin publik perëndimor kryesisht përmes filmave kinematografikë të viteve të fundit, të cilët e paraqesin shumë më ashpër dhunën etnike dhe tragjedinë e viteve 1998–1999 sesa veprat e Musliut dhe Kicajt. Për shembull, në filmin e shkurtër Kolona (2012) të Ujkan Hysajt, një baba detyrohet në një pikë kontrolli serbe të zgjedhë midis jetës së djalit të tij dhe asaj të nipit që i është besuar; ose në Shok (2015) të Jamie Donoughue-s, ku njëri prej dy shokëve qëllohet gjatë spastrimit etnik; apo në filmin artistik Zana (2019) të Antoneta Kastratit, ku një nënë e re nuk mund ta përballojë vrasjen e vajzës së saj dhe zgjedh vetëvrasjen; po ashtu edhe në romanin e bazuar në intervista të shkrimtares shqiptare në mërgim Elvira Dones, Kleiner sauberer Krieg (në gjermanisht 2018, origjinali Piccola guerra perfetta nga 2011), i cili rrëfen historinë e tre motrave në Prishtinë gjatë muajve mars–qershor 1999.

Para se të ndalemi në analizën e dy librave, ia vlen një vështrim i shkurtër mbi formimin dhe rrugëtimin e autoreve; Vjosa Musliu është aktualisht profesoreshë e Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Vrije Universiteit Brussel. Disertacioni i saj Europeanization and Statebuilding as Everyday Practices: Performing Europe in the Western Balkans është botuar nga Routledge në vitin 2021, ashtu si edhe vëllimi i përbashkët Feminist Encounters in Statebuilding. The Role of Women in Making the State in Kosovo, të cilin ajo e ka redaktuar bashkë me Itziar Mujika Chao në vitin 2024.

Në parathënien e librit, autorja e përkufizon zhanrin e 32 tregimeve të shkurtra si ‘narrative International Relations’ dhe ‘auto-ethnographic short stories’. Qyteti i saj i lindjes, Gjilani në juglindje të Kosovës, nuk ishte në qendër të dhunës serbe, dhe në rrethin e saj të ngushtë familjar të gjithë kanë mbijetuar. Për pasojë, Musliu mbart një traumë dukshëm më të vogël se Jehona Kicaj, e cila vjen nga një zonë rurale, dhe për rrjedhojë më e ekspozuar, pranë Suharekës (midis Prizrenit dhe Prishtinës), ku gjyshi i saj u vra nga ushtarët serbë në maj 1999, ndërsa shtëpia dhe fshati u dogjën.

Alter ego-ja e Musliut, e lindur në vitin 1985, është gjashtë vjet më e madhe se Kicaj, e lindur në vitin 1991. Përveç kompleksit të fajit të diasporës – që lidhet me faktin se nuk ishte e pranishme gjatë luftës ose kishte shpëtuar prej saj – mosha përbën një faktor tjetër të rëndësishëm për të shpjeguar shkallën më të lartë të traumës në librin e Kicaj. Rruga akademike e Musliut tregon se ajo e përdor në mënyrë të qëndrueshme formimin e saj në shkencat politike për të trajtuar rastin kosovar. Kicaj, në të kundërt, ka studiuar Filozofi, Gjermanistikë dhe Letërsi Gjermane në Hanover dhe, në këtë mënyrë, ka arritur vetëfuqizimin e saj letrar. Edhe kjo lë të kuptohet se Musliu, për shkak të kompetencës së saj metodologjike, është në gjendje ta trajtojë temën më racionalisht dhe më me gjakftohtësi sesa Kicaj, e cila, në kontrast, shkëlqen për cilësitë e saj letrare dhe një dendësi të jashtëzakonshme gjuhësore, që zhvillon më tej motivin qendror të heshtjes.

Para se t’i shqyrtojmë më në hollësi të dy librat, duhet përmendur edhe një dallim i fundit: asnjëri prej librave nuk është shkruar në gjuhën shqipe, por përkatësisht në gjermanisht dhe anglisht dhe ato përfaqësojnë – në mënyrë tipike për letërsinë transnacionale – përmbajtje që burojnë si nga vendi i origjinës, ashtu edhe nga ai i vendit pritës.

Këtu del qartë në pah edhe fokusi i ndryshëm i dy autoreve: ndërsa tregimet e shkurtra të Musliut zhvillohen në masën 95% në Kosovë dhe përfshijnë vetëm disa kujtime të shkurtra (flashbacks) nga e tashmja belge, te Kicaj ndodh e kundërta: romani i saj vendoset në masën 90% në Gjermani. Romani hapet me përshkrimin e një sëmundjeje psikosomatike dhe, përmes kthimeve retrospektive, rrëfen historinë e migrimit të familjes që nga vitet ’90. Motivi themelor te Kicaj nuk është, si te Musliu, dokumentimi dhe përpunimi i përvojës përmes syve të një dëshmitareje okulare, por dokumentimi i vuajtjes pasive dhe i dijes së pjesshme të diasporës mbi luftën.

Gjithçka e thënë deri më tani e bën të qartë se fokusi i dy autoreve është vendosur ndryshe. Musliu impresionon që në fillim me aftësinë për të dekonstruktuar kufijtë e ngurtë etnikë dhe, drejt fundit, madje për të reflektuar mbi mundësinë e pajtimit. Tregimet nisin me babanë e Vjosës, pronar të një dyqani këpucësh, i cili është mik me policin serb të patrullës, Saša. Ky i fundit i jep Vjosës një shuplakë gjatë një demonstrate politike në vitin 1998 – vetëm sepse ajo i kishte treguar partneres së Sašës se ai kishte blerë këpucë për një grua tjetër. Për vitet ’90, Vjosa përshkruan shpërbërjen e bashkëjetesës shoqërore dhe pasojat e fillimit të aparteidit në sistemin shkollor, në shkollën e muzikës dhe në klubet sportive.

Këtu, autorja i shton rrëfimit të saj të dhëna nga paraqitjet e dy autoreve amerikane: Mary Motes (Kosova/Kosovo. Prelude to War 1966–1999, 1998) dhe Janet Reineck (An American Woman in Kosovo. 1981–1997, 2022). Po aq mirë është dokumentuar edhe zhdukja graduale e gjuhës serbe dhe, për rrjedhojë, kalimi gradual drejt njëtrajtshmërisë gjuhësore në Kosovë.
Gjatë luftës në pranverën e vitit 1999, familja largohet nga qyteti drejt fshatit, por përpiqet herë pas here të kthehet në shtëpinë e vet për të parë si është situata, duke e vënë shpesh veten në rrezik përballë bastisjeve dhe bombardimeve të NATO-s.

Si ndien frikë një vajzë e re nga përdhunimi, për të cilin të rriturit flasin vazhdimisht dhe duan t’i presin flokët shkurt, kur ajo ende nuk di asgjë për seksualitetin? Forca e tregimit qëndron pikërisht në faktin se autorja arrin në mënyrë të qëndrueshme ta ruajë këndvështrimin dhe ndjeshmërinë e botës fëmijërore. Ajo revoltohet ndaj padrejtësisë që u ka ndodhur shqiptarëve që prej heqjes së statusit të autonomisë në vitin 1989 dhe e vendos veten në një vizion bardh e zi, fëmijëror e naiv. (p.sh. revolta e saj kur babai, në qershor 1999, shpëton libra të shkruar në cirilik: “Destroying everything Serbian, days after the war ended, is the right thing to do. The human and the natural thing to do.”, f. 176).

Dhjetë nga 32 tregimet e shkurtra zhvillohen pas përfundimit të luftës në qershor 1999, periudhë gjatë së cilës Vjosa katërmbëdhjetëvjeçare bëhet përkthyese për trupat e NATO-s dhe merr pjesë në Punëtori ndër-etnike për paqe dhe dialog. Kështu, lexuesi ndjek zhvillimin e perceptimit të saj, që refuzon rolin e thjeshtë të viktimës. Kjo i bëhet e qartë, për shembull, gjatë një bisede të shkurtër me një taksist në Lima, në vitin 2019: “No wonder this taxi driver has such clear binaries in his question. (…) There, in Lima, at the end of the world, it is easier to draw an abundantly clear line between the victim and the perpetrator. The good guy and the bad guy.” (f. 159).

Le të ndalemi tani te romani i Kicajt: përvoja e dhunës dhe e humbjes brenda rrethit familjar, si edhe fakti që Kicaj detyrohet ta përballojë atë nga larg, si një nxënëse e shkollës fillore, përbëjnë thelbin e diagnozës së dentistit të saj, me të cilin hapet romani. Rrëfyesja vuan nga stresi post-traumatik, i cili manifestohet psikosomatikisht përmes bruksizmit (kërcëllimës së dhëmbëve).

Është një luftë kundër harresës, që shpesh lidhet me materialitetin (me fotografi të zverdhura, videokaseta apo platforma si YouTube). Vizitat te dentisti (S. 7ff, 22ff, 45ff, 68ff, 157ff) dhe më pas te një osteopate (97ff.) e strukturojnë librin dhe njëkohësisht hapin një sekuencë të dytë: Osteopatja përmendet dhe si “Gruaja e Kockave”, por në të vërtetë kjo i referohet antropologes forenzike Dr. Körner (S. 34ff, 82ff, 125ff) leksionet e së cilës rrëfyesja i ndjek rregullisht. Në realitet, ky personazh i referohet edhe librit të cituar në aneks Gruaja e Kockave. Puna ime në varret masive për Tribunalin e OKB-së për Krimet e Luftës nga Clea Koff (The Bone Woman, 2004).

Kështu, libri lëviz midis dy niveleve: së pari, paraqet historinë e integrimit të një vajze të re që rritet në Gjermaninë Veriore në fillim të viteve 1990; dhe së dyti, ngjarjet që zhvillohen në Kosovë gjatë së njëjtës periudhë. Që në këtë pikë mund të theksohet se këto dy plane duhen vlerësuar ndaras: rrëfimi episodik, që shpesh nis nga fotografitë e kujtimeve, i një gruaje të traumatizuar, heshtja e së cilës zhvillohet metaforikisht gjithnjë e më tej, përbën një arritje të jashtëzakonshme dhe një kontribut mbresëlënës për historinë gjermane të migracionit pas Ribashkimit.

Reflektimet mbi të folurin, gjuhën dhe shprehjen – ashtu si edhe vetë titulli ë, që i referohet një grafeme të alfabetit shqip, e cila ndonjëherë shqiptohet si ë e ndonjëherë mbetet e heshtur – shfaqin një intensitet të lartë gjuhësor. Veçanërisht mbresëlënëse është skena ku rrëfimtarja shkon në shkollë si fëmija i vetëm pa kostum dhe qortohet për këtë, pasi askush në familjen e saj nuk e kishte kuptuar fjalën Faschingsfeier (festë karnavalesh).

Niveli i dytë, ai politik dhe historik i konfliktit serbo-shqiptar, nuk duket se e intereson vërtet autoren, megjithëse rrëfimtarja udhëton disa herë në Kosovë gjatë rrëfimit. Bibliografia e shkurtër në aneks (‘Burimet e përzgjedhura’) përfshin tashmë tre tituj mbi varrezat masive (nga Balkan Investigative Reporting Network ‘Bitter Land’ e vitit 2020, nga Shkëlzen Gashi 2024 dhe nga Clea Koff 2004), por vetëm një tekst kontekstualizues, ai i gazetarit Erich Rathfelder 2010.

Nuk ka asnjë nuancë gri në paraqitjen e saj, por vetëm gjenocidin serb. Përshkruhen me hollësi shantazhet nga policët serbë në kufi, të cilët ia vjedhin vëllait të saj atletet e reja Reebok (krahaso fq. 102-104). Të njëjtin mur të zi simbolik ndaj “serbisë” ajo e rindërton edhe në diasporë: gjatë një vizite te një kolege studimesh, kjo e fundit shfaq në laptopin e saj një video propagandistike serbo-nacionaliste me titull The Real National Anthem of Kosovo (fq. 112–113).

Sigurisht, romani nuk duhet gjykuar në bazë të ndikimit të tij në politikën e brendshme të Kosovës sot apo në lidhje me situatën e minoritetit serb në vend. Megjithatë, autorja duhet t’i bëjë ballë krahasimit me vepra të tjera letrare nga diaspora ballkanike, të cilat e trajtojnë në mënyrë shumë më subversive rrymën kryesore nacionale e të papajtueshme në atdhe. Shembull domethënës është autori finlandezo-kosovar Pajtim Statovci (i lindur po ashtu në vitin 1991), romani i të cilit mbi një histori dashurie homoseksuale serbo-shqiptare, Bolla (2021), e vendosur në Prishtinën e viteve 1990–2000, përbën një provokim politik të fuqishëm. Po ashtu, filmi serb Enklava (2015) i Goran Radovanović tregon miqësinë e dy djemve serbo-shqiptarë dhe kërcënimin e një enklave serbe pas luftës së vitit 1999, duke sugjeruar me tone të përmbajtura mundësinë e pajtimit dhe daljen nga spirala e hakmarrjes.

Në vend të kësaj, te Kicaj i lihet hapësirë, pa asnjë filtër kritik apo koment interpretues, sloganit të UÇK-së që prej vitesh është i pranishëm në peizazhin urban të Prishtinës: “Liria ka emër.” Po ashtu, pa koment paraqitet edhe deklarata e dajës së saj: “negociatat në Hagë kundër njerëzve tanë” (f. 168-169). A synohet vallë këtu të vihet në pikëpyetje legjitimiteti i Gjykatës Penale ndërkombëtare? Roli i viktimës, i cili duket pothuajse i shenjtëruar, bie në sy që në fillim të romanit: Mungesën e një fotografie të saj si foshnjë në një poster në klasën fillore, ajo e komenton kështu: “Që fotografia e munguar përfaqësonte përpjekjen për asgjësimin tim, këtë do ta kuptoja vetëm shumë më vonë.” (f. 32).

Mund të konstatohet se të dyja autoret arrijnë rezultate thellësisht të ndryshme, dhe as audiencat e tyre të synuara nuk kanë shumë pika takimi. Ndërsa Musliu boton në anglisht, në serinë “Creative Interventions in Global Politics”, gjasat janë që fillimisht të tërheqë një publik ekspert të shkencave politike me interes transrajonal, Kicaj shkruan në gjermanisht – dhe është pjesë e letërsisë së re gjermane të migracionit – madje me sukses të dukshëm, pasi është përzgjedhur në listën e ngushtë të Çmimit Gjerman të Librit 2025.

Megjithatë, ato ndajnë një pikënisje të përbashkët: shkruajnë kundër harresës dhe kundër gjenocidit në Kosovë gjatë viteve 1998-1999, të cilit – pas heqjes së statusit të autonomisë së krahinës nga Slobodan Millosheviqi në vitin 1989 – i parapriu një dekadë e tërë politike aparteidi, gjatë së cilës shqiptarët e Kosovës, nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës, ngritën një shtet paralel. Shekulli i 20-të në tërësi ishte ambivalent: Dekadave represive që nga 1912/13, kur Serbia pushtoi Kosovën që atëherë ishte ende osmane, u pasuan vite më liberale ndërmjet 1966 dhe kryengritjeve të vitit 1981, periudhë gjatë së cilës Prishtina u shndërrua në një metropol urban dhe tërësisht të perëndimorizuar.

Cilin pozicion zënë sot Musliu dhe Kicaj në peizazhin e letërsisë bashkëkohore? Në politikën e kujtesës së Kosovës pas-jugosllave, vitet e fundit kanë sjellë një gjallërim të dukshëm: figura të njohura të periudhës jugosllave të viteve 1970-1980, si këngëtarja Nexhmije Pagarusha, aktori Bekim Fehmiu dhe regjisori Bekim Sahatçiu, po rehabilitohen aktualisht dhe po rivlerësohen përmes biografive të reja (si, për shembull, libri për fëmijë i sapobotuar mbi Pagarushën nga Meliza Krasniqi).

Në të dy librat autobiografikë të profesoreshës së njohur të shkencave politike dhe filozofisë në Londër, Lea Ypi – Free (2021) dhe Indignity. A Life Reimagined (2025) – është e vështirë të mos krijosh përshtypjen se ajo e instrumentalizon historinë e vet familjare shqiptare për të mbështetur kredon e saj neomarksiste, duke e inskenuar Shqipërinë e tranzicionit si viktimën më të skajshme të kapitalizmit, dhe, në Free, duke e zbutur dukshëm përshkrimin e totalitarizmit komunist. Sa i përket realitetit aktual në vend, po aq sa edhe lexuesit në atdheun e saj të dikurshëm, Ypi nuk duket të tregojë ndonjë interes të veçantë – çka mund të shpjegojë edhe pritjen e vakët dhe problematike të Free në vetë Shqipërinë.

Me dy librat e paraqitur këtu, të Musliut dhe Kicajt, bëhet e qartë se diaspora e re femërore mund të luajë një rol vendimtar në procesin e vetëidentifikimit në Kosovë – në mënyrën se si periudha jugosllave dhe përvoja e gjenocidit të viteve 1990 mund të integrohen në identitetin kombëtar dhe të hapin një horizont drejt identitetit evropian.

Në veçanti, libri i Musliut do të ishte i përshtatshëm për t’u përkthyer në serbisht dhe për t’u botuar e lexuar në qarqet liberale të Beogradit (si në Qendrën për Dekontaminim Kulturor apo në Institutin e Filozofisë dhe Teorisë Shoqërore) me qëllim që të sfidojë diskurset e njëanshme të viktimizimit që mbizotërojnë ende atje.

 

(c) 2025 Christian Voss. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Përkthyer nga: Tea Lozi