Rapsoditë nën frymën e përjetësisë, universales dhe rilindjes shpirtërore

Rapsodia lind si zë dhe bëhet kujtesë. Ajo vjen nga fryma, ritmi, ngarkesa që bart fjala kur shqiptohet në praninë e të tjerëve. Që të bëhet “historike”, rapsodia duhet të tejkalojë çastin e skenës dhe të hyjë në qarkullim si botë kuptimi – si një mënyrë e përbashkët me të cilën një shoqëri lexon veten. Pikërisht kjo cilësi e shndërron një këngë apo poemë rapsodike në pikë referimi universal: jo sepse është e madhe nga madhështia formale, por sepse bart arketipe që luajnë në zemrën e njeriut, pavarësisht kohës, vendit apo besimit.

Në këtë kuptim, veprat e mëdha të traditave – që nga Homeri (Iliada, Odisea – epikë), eposet mesopotamike (Epi i Gilgameshit – epikë), tragjedia greke (Antigona – dramë, jo rapsodi, por me funksion rapsodik në kulturë), Dante (Komedia Hyjnore – poemë narrative, jo rapsodi), Shahnameh e Ferdowsit – epikë, Beowulf – epikë, Psalmet biblike – lirikë liturgjike, Bhagavad Gita – dialog filozofik brenda Mahabharatës (epikë), Rumi (Masnavi – poezi didaktike mistike), Epi i Sundiatas – epikë orale, dhe Eposi i Kreshnikëve – epikë orale – kanë diçka të përbashkët: dendësinë e figurave themeluese. Këto vepra nuk ofrojnë vetëm rrëfim, por një hartë të brendshme të njeriut. Homeri, te Odiseja, e kthen “kthimin” (nostos) në provë të vetvetes; Gilgameshi zbulon kufirin e vdekjes përmes miqësisë; Antigona përball ligjin e shtetit me ligjet e pashkruara të ndërgjegjes; Dante zbret shikimin në ferr që ta ngrejë drejt dritës; Gita e shndërron veprimin në detyrë pa kapje ndaj shpërblimit; Shahnameh e lidh mbretërinë me përgjegjësinë, jo me pushtetin e verbër; Beowulf pranon se lavdia është hije që humbet me kohën; Sundiata riformon moralin pas rrëzimit; Eposi i Kreshnikëve i vendos personazhet në pragun e kufirit – aty ku nderi dhe besa mund të bëhen urë, por edhe, në mënyrë të pashmangshme, rrezik i ciklit të gjakut. Këto nuk janë thjesht tema; janë nyje: pika ku historia e jashtme kapet me historinë e brendshme të njeriut.

Një tjetër shenjë e teksteve që hyjnë realisht në histori është etika pa didaktikë. Ato nuk predikojnë drejtpërdrejt; na vënë përballë një prove. A është i mjaftueshëm nderi për të justifikuar dhunën? A qëndron bindja ndaj shtetit mbi ndërgjegjen? A ka lavdi pa tragjedi? A mjafton fitorja kur koha vetë të zhbën? Pyetjet që ngrenë këto tekste nuk mbyllen; mbeten të hapura si plagë që kërkojnë shërim, jo si pllaka që vulosin gjykimin. Pikërisht kjo hapje e bën universalitetin: çdo brez, çdo kulturë, çdo njeri mund t’u rikthehet e të gjejë vendin e vet brenda pyetjes. Në rimarrjen e përhershme (recitim, skenë, këndim, përkthim), teksti nuk ngurtësohet; jeton. Kur pranohet si relike dhe jo si traditë e gjallë me aftësi vetëfiltruese, pasojat antropologjike bëhen të rënda – kjo është sidomos tragjedia e vendeve që nuk kaluan në një Rilindje shpirtërore.

Kur një tekst i fortë shndërrohet në mit pa vetëkritikë, ai e ngurtëson shikimin: armikun e kthen në fantazmë të përjetshme; nderin e kthen në pretekst; sakrificën, në karburant për hakmarrje. Atëherë vargu i bukur humbet etikën e tij dhe bëhet slogani i urrejtjes. Tekstet që me të vërtetë janë të vlefshme “për të gjitha epokat” e kalojnë këtë provë: emërtojnë fajin pa e çnjerëzuar tjetrin; pranojnë plagën pa kërkuar zjarr. Në vend që të mbyllin hesape, hapin faqe të re: një faqe ku kujtesa nuk është armatim, por mësim i përbashkët.

Kjo është e domosdoshme sot, kur shpejtësia e algoritmeve e kthen fjalën në trend dhe emocionin në klikim. Rreziku i rapsodisë moderne (dhe i çdo poeme/tragjedie/epopeje të ripërdorur keq) është të bëhet virale pa u bërë e vërtetë. Po ka edhe mundësi: një poezi a skenë mund të qarkullojë globalisht, të gjejë lexues në gjuhë të panjohura, të hapë dialog aty ku dikur do të ishte e pamundur. Pyetja: a dimë ta përdorim teknologjinë si mjet rimarrjeje, jo si makinë vetë-përforcimi? Teksti që i reziston thjeshtimit të dhunshëm, ruan ambiguitetin etik dhe e fton tjetrin të hyjë si palë, jo si pre, ka shans të ruajë përjetshmërinë e tij.

Në trojet shqiptare kjo temë është e mprehtë. Në leksikun e Eposit gjejmë fjalë të mëdha – nder, besë, besnikëri – por edhe hijen e një cikli përplasjesh që mund të ringjallet po të mos lexohet me kujdes. Ndaj duhen dy sy leximi: të nderojmë trashëgiminë dhe, njëkohësisht, ta hapim përmes ligjërimit të ndërgjegjes. Jo si urdhër i mbyllur, por si pyetje: çfarë na përcakton si njerëz? ç’na bashkon përtej kufirit? si e kthejmë lavdinë në përgjegjësi? Kjo është, në thelb, ajo që quaj Rilindje shpirtërore – jo mit i së shkuarës, por kategori analitike që riformulon tri fjalë qendrore: personi, liria, përgjegjësia. Kur një tekst ua jep zë këtyre, pa i ligjëruar, por duke i mishëruar në ritëm, ai bëhet shkollë e karakterit.

Veprat që kanë hyrë “mirë” në histori disiplinojnë imagjinatën: na mësojnë të kujtojmë pa urrejtje, të nderojmë pa u dehur, të guxojmë pa humbur maturinë. Dhe, më e rëndësishmja, hapin bisedën. Tjetri nuk është i padëgjueshëm; ftohet të flasë. Në këtë kuptim, kulturat e ndryshme e gjejnë veten pa u zhdukur. Teksti i denjë për historinë nuk është thjesht jehonë e një zëri të shkuar, por vegël me të cilën rregullohet vështrimi: të ecim përpara pa harruar dhe të mos trashëgojmë si “fat” atë që mund ta kthejmë në mësim.

Nën dritën e përjetësisë dhe universales, këto vepra nuk ofrojnë receta, por forma të kujtuari – që i japin dritë plagës pa e fshehur dhe masë lavdisë pa e shuar. Një formë që nuk e zëvendëson historinë, por e ndriçon – që të mos mbetemi peng i saj. Për sa kohë njeriu do të ketë nevojë të dallojë ç’duhet mbajtur mend dhe si duhet mbajtur mend, rapsoditë, tragjeditë, epopetë dhe poezitë e mëdha do të vazhdojnë të hyjnë në histori – jo si vitrina, por si një frymëmarrje e përbashkët.

(c) 2025 Robert Martiko. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.