Nji pikturë e vitit 1937, e gjetun rastësisht n’nji galeri amerikane, tregon ma shum për ne si popull se çdo festë kombëtare. Historia e Rose Wilder Lane-it e e Rexh Metës, e pyetja qi nuk e ban kurrkush: kush po e ruen trashigimin tonë?

Nga Emir Hoti

N’vitet njizet t’shekullit t’kalum, nji grue amerikane u nis me kalue malet e Ballkanit. Quhej Rose Wilder Lane. Erdhi n’Shqipni tue kërku atë qi Perëndimi as e dinte se ekzistonte: nji popull i vjetër, i mbyllun n’male, qi jetonte simbas nji rendi t’vetit.

N’ato udhëtime e shoqnoi nji djalë i ri, Rexh Meta. Rose nuk e la mbrapa. E mori si bir, e nisi me studiue n’Kembrixh, e pa tue u ba burrë. Rexha u kthye n’atdhe e mbrrini deri te ministria e financave.

Mandej erdhi koha e re. Komunistët e kapën, e gjykuen e e dënuen me vdekje. Prej andej matanë oqeanit, kjo grue e dedikume vuni n’lëvizje t’gjitha njoftjet qi kishte n’Shtetet e Bashkueme, tue trokitë derë m’derë për djalin e sajë shqiptar. E ia doli: dënimi me vdekje iu ndërrue n’burgim t’gjatë.

Kaq asht historia, e thanë shkurt. Por çdo fjali e sajë asht nji jetë e tanë. Kush don me njofte ma mirë punën e Rose Wilder Lane-it n’Shqipni, e ka ku me e gjetë: Robert Elsie, albanologu, i ka mbledhë, përkthy e botu shkrimet e sajë shqiptare, bashkë me nji det tekstesh t’tjera qi na përkasin. Edhe kjo asht pjesë e së njajtës histori. Burri qi ka ba ma shum se kushdo tjetër për me rujtë kujtesën tonë t’shkrume nuk ishte shqiptar.

Piktura

Rose shkroi për Shqipnin e për njerëzit qi njofti atje. Nji prej ktyne shkrimeve, “The Song Without Words” — “Kânga pa fjalë” — u botu n’vitin 1937 n’“Ladies’ Home Journal”, nji prej revistave ma t’mëdha t’Amerikës s’asaj kohe. E ilustroi Daniel Content, piktor i njoftun i asaj periudhe. Vepra u shtyp, u pa prej qindra mijë syve për nji muej, e mandej u harrue, si harrohet çdo gjâ qi nuk ka kush me e rujtë.

Gati nântëdhjetë vjet ma vonë, piktura doli n’nji galeri n’Amerikë e u ble prej nji privati. Rastësia asht se blerësi e njifte lidhjen: babai i tij kishte kenë mik i afërt me babën e vajzës qi ma vonë u martue me Rexh Metën. Pa atë rastësi, vepra kishte me kalue prej nji muri n’tjetrin si nji ilustrim i vjetër amerikan, e kurrkush nuk kishte me marrë vesh kurrë se çka ishte.

E këtu asht pika. Rrethi u mbyll prej fatit, jo prej punës s’kurrkujt. Nji trashigimi e tillë qi varet prej asaj se a i bie rastësisht n’sy dikuj qi e njeh historin asht nji gjâ e humbun, sepse rastësia nuk përsëritet.

Njerëzia i lexojnë kso historish si përjashtime. Nuk janë. Familja e Rexh Metës u kursye prej pushkës, po jeta qi bani mandej nuk ishte ma pak e randë se ajo e t’tjerëve. Ky asht fati i zakonshëm i shqiptarit nën komunizëm: me u dënue jo për atë qi bane, po për atë qi ishe, e me e bartë atë dënim brez mbas brezi.

E njajta gjâ ka ndodhë me trashigimin. Piktura e Daniel Content-it e tregimi i Rose Wilder Lane-it mbrrijtën deri te ne, po jo se dikush këtu i rujti. Mbrrijtën se ishin n’Amerikë. Po t’kishin kenë n’Shqipni, sot nuk kishim me pasë as kujtimin e tyne: kishin me kenë djegë, shky a mbyllë n’nji bodrum si “art i huej” a si pronë e nji familjeje t’dënume. Kjo histori ekziston veçse dëshmia ka kenë jashtë atdheut — kjo asht e vërteta ma e idhët e gjithë ksaj historije. E sot, ato pak gjâna qi kanë mbetë rrezikohen prej nji shkatërrimi tjetër: jo ai i pushtetit, po ai qi po e bajmë vetë, tue mos u kujdesë aspak.

Kush e shkruen etiketën

Piktura qi paraqesin shqiptarë ka kudo n’botë. N’galeri publike e private, n’muze provincialë, n’ankande. Nji pjesë e mirë e tyne asht e panjoftun për ne. Ma e keqja asht se nuk ka as dishir për me i njoftë.

Merrni Paja Jovanoviqin. Nji piktor serb, nji prej ma t’mëdhajve t’Ballkanit, qi ka punu për vjet me radhë me subjekte shqiptare: malësorë, armë, fytyra t’njoftuna prej maleve tona, e mbi t’gjitha veshjet tona, t’pikturueme fill për fill. Nji pjesë e mirë e ktyne veprave ndodhen sot n’Serbi — t’rujtuna mirë, t’katalogume, t’ekspozume, t’çmume si pasuni kombëtare. E n’kataloge, personazhet e tij shpesh përshkruhen si “malazezë”.

E nuk asht vetëm ai. Ka piktorë francezë, anglezë, italianë e gjermanë qi kanë udhëtu nëpër kto anë n’shekullin e nandëmbëdhetë e n’fillim t’atij t’njizetit e kanë lanë vepra t’mëdha me subjekt shqiptarin. Edward Lear-i, për shembull, kaloi Shqipnin me bllok n’dorë e la nji varg vizatimesh e pikturash qi sot janë t’shpërndame nëpër koleksione angleze. T’tjerë e banë t’njajtën gjâ e u kthyen n’Paris, n’Romë, n’Mynih, ku veprat e tyne mbetën. Ne nuk i kemi kërku kurrë.

Njajtë ka ndodhë edhe me vetë kostumet, jo veç me pikturat e tyne. Veshjet e vjetra, ato origjinalet, me ar e me argjend, ndodhen sot n’koleksione t’hueja e shpesh janë t’shënume si veshje t’vendeve fqinje. Pyetja nuk asht a kanë gabue t’tjerët. Pyetja asht pse etiketën e shkroi gjithmonë dikush tjetër. Kush asht aty kur hapet arka, ai e vûn emnin; e ne nuk kemi kenë aty kurrë. Kështu figura e njeriut tonë e veshja e tij mbeten t’rujtuna mirë, po nën emnin e dikujt tjetër — e kjo nuk asht faji i atij qi i rujti.

Nuk ka nji galeri kombëtare t’krijume me qëllim qi t’i mbledhë kto vepra. Nuk ka nji politikë blerjeje. Nuk ka njeri qi t’ketë punë me i gjetë, me i identifikue, me i kërkue mbrapsht a t’paktën me i regjistrue. Kush nuk e rrëfen vetë historin e vet, ia rrëfen tjetri — e tjetri e rrëfen simbas vetes.

Kostumi

Po n’vend t’ksaj, çka kena? Kena duert e kryqzume n’formë shqiponje. Kena plisin e vûm n’krye n’çdo dasëm, n’çdo koncert, n’fotografitë e funksionarëve qeveritarë — deri sa asht ba nji lloj batute. E po e shkruej “plis”, sepse “qeleshe”, fjala jonë e Shkodrës, nuk përdoret ma; edhe ajo humbi rrugës, pa e vû re kurrkush. Kena vetura e barka qi quhen “Shota” e “Skanderbeg”. Kena turbofolk e kena zâ t’naltë.

Kjo nuk asht identitet. Asht kostum. Identiteti kërkon punë: kërkon me lexue, me mbledhë, me rujtë, me botue, me shpenzue para për gjâna qi nuk t’kthejnë asgjâ n’dorë. Kostumi kërkon vetëm nji plis e nji telefon me kamerë.

E turbofolku, meqë ra fjala, as nuk asht i joni. Asht nji zhanër qi u lind matanë kufinit, n’skenën e Beogradit t’viteve tetëdhetë e nandëdhetë; edhe emni na erdhi prej andej, i gatshëm. Ne e muerëm ashtu si ishte, ia ndërrume gjuhën e e quejtëm muzikë shqiptare. Ironia asht se pikërisht ajo qi sot këndohet me flamur n’duer asht malli i vetëm n’gjithë kët punë qi e kena importu.

Ndërkaq, ajo qi asht me t’vërtetë e jona rri e mbyllun n’raftet e bibliotekave. Kângët e kreshnikëve, t’bartuna gojë m’gojë për shekuj, u mblodhën e u botuen prej françeskanëve t’Shkodrës n’vitin 1937 — po atë vit qi n’Amerikë doli piktura për t’cilën po flasim. Ata njerëz mandej u burgosën e u shuen prej regjimit qi erdhi. Vepra mbeti. Po sot, sa veta e kanë çelë atë libër me vullnetin e vet? Sa prej atyne qi kërcejnë me duer shqiponjë dijnë me thanë nji varg t’vetëm prej tij?

Kjo asht ma e keqja e gjithë ksaj historije. Trashigimin nuk e humbëm vetëm se na e muerën t’tjerët. E lamë vetë, n’vend, e n’vendin e sajë blemë diçka t’huej qi ban ma shum zhurmë.

Për kët nuk kena nevojë me marrë hua nji fjalë t’huej. E ka thanë Faik Konica, ka afër njiqind vjet, n’gjuhën tonë, e ma ashpër se sa guxon me e thanë kushdo sot: “Shqipëria është një vend i bekuar me njëmijë bukurira, shkelur nga turmë e cila ushqen njëfarë urrejtje ndaj bukurisë.”

Kjo asht saktësisht ajo për t’cilën po flasim. Problemi nuk asht se na mungon bukuria — e kena me tepricë, t’pikturume, t’shkrume, t’endun, t’punume n’argjend. Problemi asht se mungon ai qi e don e e vlerson. Turma kalon sipër sajë pa e pa. Konica u quejt për kto fjalë armik i kombit, e asht e njajta akuzë qi bahet edhe sot ndaj kujtdo qi kritikon sjelljen tonë t’sotme. Ndryshimi i vetëm asht se atëherë akuza vinte prej gazetave, kurse sot vjen prej komenteve.

La edhe nji llogari, t’cilën ia vlen me e kontrollue: “Në njëqind vjet, në vafshim si po vemi, do të jemi aq poshtë sa edhe sot.” Piktura e Daniel Content-it u ba n’vitin 1937. U gjet n’Amerikë gati nântëdhjetë vjet ma vonë. N’gjithë ato dekada, asnji shqiptar nuk e kërkoi, nuk e regjistroi, nuk e dinte se ekzistonte. Llogaria e Konicës doli e saktë.

Nji popull qi e ngatërron zhurmën me krenarin nuk e humb vetëm trashigimin. E humb aftësin me e njofte atë kur e ka përpara syve.

Rose Wilder Lane erdhi prej Amerike me pa nji popull qi kurrkush nuk e njifte, e shkroi për të me nderim. Rexh Meta e mori atë nderim e e pagoi me jetën e vet. Nji piktor amerikan e ktheu n’ngjyra. Nji albanolog i huej e rujti n’letër. Prej fillimit deri n’fund t’ksaj historije, punën e randë e banë t’tjerët.

Robert Elsie vdiq n’vitin 2017. Kishte lypë qi t’varrosej n’Theth, e ashtu u ba. Nji burrë qi u lind larg ktyne maleve, qi nuk kishte asnji pikë gjaku tonin, zgjodhi me pushue mbas vdekjes n’mes t’nji populli t’cilit i kushtoi jetën tue mbledhë e tue përkthye atë qi ne e lamë t’shpërndame. Ai na zgjodhi ne. Ne, ndërkaq, zgjedhim çdo ditë tjetërkënd: zhurmën, kostumin, kângën e huej me flamur n’duer.

Nji varr n’Theth e nji pikturë n’nji galeri amerikane. Kjo asht trashigimia qi na kanë lanë ata qi punuen për ne. E asnji prej tyne nuk ishte i yni.

Piktura e vetme qi u gjet nuk zgjidh asgjâ. Asht nji rast, nji copë kanavacë, nji fat. Pyetja e vërtetë asht sa gjâna t’tjera si ajo janë ende jashtë, nëpër mure e nëpër sirtarë, tue pritë dikë qi t’i njofë. E pyetja qi vjen mbas asht ma e vështirë: kur kena me pasë ne nji vend, nji buxhet, nji njeri me emën e mbiemën, punë e t’cilit t’jetë me i kërkue?

Deri atëherë, kemi me i gjetë rastësisht. E ma shum kemi me i humbë. Nji i huej fjen n’Theth se e deshi kët vend. Na nuk dijmë as çka kemi pasë, as ku na ka shkue.

(c) 2026 Emir Hoti. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Kopertina: “The Song Without Words”, detaj.

Referenca

Referenca

për artikullin «Duert shqiponjë, muret bosh»

Rose Wilder Lane

Lane, Rose Wilder. The Peaks of Shala. New York / London: Harper & Brothers, 1923.

Lane, Rose Wilder, dhe Helen Dore Boylston. Travels With Zenobia: Paris to Albania by Model T Ford. Red. William Holtz. Columbia: University of Missouri Press, 1983.

Rose Wilder Lane Papers. Herbert Hoover Presidential Library-Museum, West Branch, Iowa. https://hoover.archives.gov/research/collections/lane

Howard, Spencer. «The Papers of Rose Wilder Lane». Hoover Heads (blog), 31 gusht 2016. https://hoover.blogs.archives.gov/2016/08/31/the-papers-of-rose-wilder-lane

South Dakota Public Broadcasting. «The Other Wilder: Rose Wilder Lane». https://www.sdpb.org/rural-life-and-history/Rose-Wilder-Lane-The-Other-Wilder

Rexh Meta

«Rexhë Meta, djali i Rose Wilder Lane, 27 vite në burgjet komuniste». Balkanweb. https://www.balkanweb.com/en/rexhe-metadjali-i-rose-wilder-lane-27-vite-ne-burgjet-komuniste/

Evening Courier (Camden, New Jersey), 4 gusht 1939. https://www.newspapers.com/article/evening-courier-rose-wilder-lane-adopt/128914238/

Little House Reads. «Rose Wilder Lane». https://littlehousereads.com/characters/rose-wilder-lane/

Robert Elsie

Elsie, Robert. History of Albanian Literature. Boulder: East European Monographs, 1995.

Elsie, Robert. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. London: Hurst, 2001.

Elsie, Robert. Albanian Literature. https://albanianliterature.net

«Robert Elsie’s last wish comes true as Albanologist laid to rest in Albanian Alps». Tirana Times, 18 tetor 2017. https://www.tiranatimes.com

«A Scholar of Uncommon Kindness and Brilliance». The Albanian (UK), 7 tetor 2017. https://www.thealbanian.co.uk/scholar-uncommon-kindness-brilliance-albanologist-dr-robert-elsie/

Daniel Content

Content, Daniel. Ilustrim për Rose Wilder Lane, «The Song Without Words». Ladies’ Home Journal, 1937.

Paja Jovanović

Muzej Paje Jovanovića. Muzej grada Beograda. Beograd. https://mgb.org.rs

Galerija Matice srpske, Novi Sad; Narodni muzej Srbije, Beograd; Gradski muzej Vršac.

Edward Lear

Lear, Edward. Journals of a Landscape Painter in Albania, &c. London: Richard Bentley, 1851. Ribotim: London: I.B. Tauris, 2005.

Houghton Library, Harvard University. Koleksioni i vizatimeve të Edward Lear-it.

Ashmolean Museum, Oxford; Yale Center for British Art.

Faik Konica

Konica, Faik. Vepra, vëll. 2, f. 34. Red. Nasho Jorgaqi. Tiranë: Dudaj.

Konica, Faik. Albania: The Rock Garden of Southeastern Europe. Red. G. M. Panarity. Boston, 1957.

Bernardin Palaj dhe Donat Kurti

Palaj, At Bernardin, dhe At Donat Kurti, mbledhës e redaktorë. Kângë kreshnikësh dhe legenda. Visaret e Kombit, vëll. II. Tiranë: Shtypshkronja «Nikaj», 1937. Botimet e Komisjonit të Kremtimevet të 25 Vjetorit të Vet-Qeverimit 1912–1937.