Hyrje (Christian Voss)[1]

Blerina Rogova Gaxha është emëruar së fundmi drejtoreshë e Bibliotekës Kombëtare të Kosovës në Prishtinë. Ajo vepron si studiuese e letërsisë dhe si poete. Ndër vëllimet e saj poetike mund të përmendim: Gorgonë (2009), Kate (2013), Ajo vjen nga Lindja (2016) dhe Thasë (2020). Ndërkaq, në vitin 2021, ajo ka botuar studimin Vdekja në letërsinë moderne shqipe (Ndre Mjedja, Lasgush Poradeci, Mitrush Kuteli), i cili trajton, ndër të tjera, dimensionin metafizik të vdekjes.

Së fundmi, ajo ka botuar një nga librat më të rëndësishëm dhe me ndikim mbi ballafaqimin me traumat e luftës në Kosovë: Memorie dhe Traumë: Kujtesa e Luftës 1998–1999 në letërsinë shqipe në Kosovë (Prishtinë: Artini, 2023). Lufta në Kosovë, e cila zgjati nga viti 1998 deri në verën e vitit 1999, ishte lufta e fundit e shpërbërjes së Jugosllavisë. Në shumë aspekte, ajo është e krahasueshme me luftërat në Kroaci dhe Bosnjë-Hercegovinë, ku paramilitarët lokalë serbë vepronin me mbështetjen e Ushtrisë Popullore Jugosllave dhe të strukturave politike në Beograd. Këto luftëra u drejtuan kryesisht kundër popullsisë civile rurale dhe synonin homogjenizimin e territoreve të perceptuara si serbe. Proceset e dhunës etnike gjatë viteve ‘90 çuan në formësimin e termit “spastrim etnik”. Kjo situatë prodhoi valë të mëdha zhvendosjeje dhe u shoqërua me forma ekstreme të dhunës seksuale, të cilat tronditën opinionin publik perëndimor që deri atëherë kishte projektuar një imazh pozitiv për Jugosllavinë e Titos.

Kujtesa përbën një qasje moderne në shkencat humane gjatë dekadave të fundit. Kjo rrymë është ndikuar nga tradita konstruktiviste, me kontribute teorike të Michel Foucault, si dhe nga studimet postkoloniale, përfshirë Orientalizmin e Edward Said-it (1978) dhe Ballkanizmin e Maria Todorovës (1997). Kjo qasje kontekstualizon historinë e dijes dhe problematizon atë që perceptohet si “e vërtetë”. Metodologjia postkoloniale ka theksuar se Perëndimi, përgjatë shekujve, e ka “veçuar” Islamin dhe Orientin duke vënë në pah superioritetin e vet kulturor dhe moral.

Që prej viteve ‘60 është zhvilluar edhe disiplina e Historisë Gojore. Kjo fushë, e ndikuar nga qasje kritike në shkencat humane, synon të japë zë grupeve të margjinalizuara, si migrantët dhe gratë. Historia gojore u bë veçanërisht e rëndësishme për shoqëritë në tranzicion në Evropën Qendrore dhe Lindore pas rënies së komunizmit, në kuadër të rikonstruktimit të krimeve të së kaluarës. Ajo luan gjithashtu një rol kyç në ruajtjen e kujtesës së Holokaustit. Portali ndërkombëtar Visual History Archive mbledh mijëra intervista të të mbijetuarve të Holokaustit, të shpërndarë sot në vende të ndryshme të botës. (https://vha.usc.edu/).

Çifti gjerman Jan dhe Aleida Assmann kanë zhvilluar një model teorik të kujtesës, i cili dallon ndërmjet kujtesës komunikative dhe asaj kulturore. Kujtesa komunikative është një formë gojore e kujtimeve që transmetohet ndërmjet dy ose tri gjeneratave, për shembull gjatë bisedave familjare në tavolinën e bukës, dhe që përcillet drejtpërdrejt nga ata që i kanë përjetuar ngjarjet. Ndërkaq, kujtesa kulturore shkon përtej jetëgjatësisë njerëzore; ajo përfshin një kujtesë të institucionalizuar dhe të pranuar në nivel kombëtar, siç pasqyrohet në muze apo në vepra letrare.

Pika interesante qëndron në ndërlidhjen e këtyre dy llojeve të kujtesës: si transformohet kujtesa komunikative në atë kulturore dhe ku fillon ndërtimi i miteve? Duhet pasur parasysh se termi “mit” nuk nënkupton automatikisht një gënjeshtër.

Në kontekstin e ish-Jugosllavisë, shtete si Bosnja e Hercegovina dhe Kosova vijojnë të përkufizohen si shoqëri “pas-konflikti”, me trauma të patrajtuara, që përballen me sfida të njohjes ndërkombëtare dhe integrimit në Bashkimin Evropian. Vërehet gjithashtu kontestimi i vuajtjeve dhe i përvojave të tyre gjenocidale, çka pasqyron situatën politike aktuale.

Aspekti i parë inovativ i librit Memorie dhe Traumë: Kujtesa e Luftës 1998–1999 në letërsinë shqipe në Kosovë lidhet me mediumin. Zakonisht, përjetimet e luftës pritet të përfaqësohen përmes romaneve të gjata, të cilat mund të shërbejnë edhe si bazë për prodhime kinematografike të stilit të Hollywood-it. Kinematografia e Kosovës ka shënuar një sukses të dukshëm gjatë viteve të fundit; këtu mund të përmenden filmat Kolona (2012), me regji të Ujkan Hysajt, dhe Shok (2015), me regji të Jamie Donoughue, i cili rrëfen historinë e dy shokëve në sfondin e spastrimit etnik të vitit 1999.

Blerina Rogova Gaxha, duke qenë poete, e vendos theksin te poezia. Cili mund të jetë kontributi i poezisë në shërimin e plagëve dhe çfarë roli luan ajo në narrativat e kujtesës në Kosovën e sotme? Për hartimin e këtij libri, autorja ka konsultuar literaturën përkatëse mbi studimet e kujtesës, duke cituar autorë si Renate Lachmann, Jan dhe Aleida Assmann, si dhe Pierre Nora.

Letërsia shpesh preferohet ndaj dokumentarëve mbi luftërat dhe katastrofat për shkak të vlerës së saj subjektive dhe artistike. Ajo mbetet një nga mediat më të spikatura në prodhimin e një kujtese kulturore kolektive dhe, në këtë kontekst, kontribuon drejtpërdrejt në ndërtimin e identitetit kombëtar kosovar.

---

Intervistë

Zuzana Finger: Shumë prej poezive dhe eseve tuaja janë përkthyer në gjuhën gjermane dhe janë botuar në Gjermani, Austri dhe Zvicër. Si studiuese e letërsisë, ju gëzoni një reputacion të konsoliduar në mesin e ekspertëve të Evropës Juglindore.

Projekti Memorie dhe Traumë përfshin këtë libër, esenë filmike Bijë Lufte, si dhe ekspozitën Rojtarë të Memories, të ideuara prej jush, dhe përfaqëson një qasje ndërdisiplinore ndaj zhvillimeve të letërsisë bashkëkohore në Kosovë. Duke u nisur nga kjo perspektivë, do të doja të ndalesha në pyetjen e parë: në çfarë kuptimi ka ndikuar lufta në peizazhin tematik të letërsisë bashkëkohore në Kosovë? Sa e pranishme është kjo rrymë në prodhimin e përgjithshëm letrar të vendit?

Blerina Rogova Gaxha: Ky është një libër, procesi i shkrimit të të cilit ka qenë emocionalisht i rëndë. Trajtimi i temës dhe puna kërkimore kanë sjellë një ngarkesë të madhe emocionale, ndërkohë që jam përpjekur vazhdimisht të ruaj objektivitetin që kërkon çdo studim shkencor. Ky pozicionim ka qenë i domosdoshëm, pavarësisht faktit se autorët e trajtuar janë kolegë të mi, bashkëmoshatarë ose pak më të moshuar, si dhe pavarësisht se një numër i madh i viktimave të përmendura në raportet konkrete më kanë qenë personalisht të njohura.

Ka pasur interes të gjerë dhe kureshtje për librin dhe mënyrën e trajtimit të kësaj teme. Sa i përket ndikimit të luftës në peizazhin tematik të letërsisë bashkëkohore në Kosovë, nga këndvështrimi im, autorët që kanë nisur krijimtarinë e tyre pas luftës, veçanërisht ata që debutuan rreth vitit 2010 dhe më pas, e kanë pasur luftën si një pikë qendrore referimi. Një pjesë e madhe e kësaj gjenerate, si në poezi ashtu edhe në prozë, e ka trajtuar luftën përmes kujtimeve personale, referencave dëshmitare ose narracioneve të transmetuara mbi përvojën e saj.

Kur përmenden kapitujt ose qasja tematike mbi të cilën ata janë ndarë, qëllimi im kryesor ka qenë që libri të strukturohet rreth disa temave bosht. Mbi këtë bazë janë përzgjedhur autorët, në mënyrë që vëmendja të përqendrohet te tema përkatëse, e cila më pas bashkon autorë të ndryshëm brenda saj. Gjatë këtij hulumtimi, kam kuptuar se, ndonëse fillimisht ishin përzgjedhur vetëm pak autorë, ky numër është zgjeruar gradualisht. Për pasojë, nga një projekt i vogël, libri u shndërrua në një projekt më të gjerë, pasi njohja më e thelluar e autorëve dhe e veprave të tyre tregoi se për luftën dhe pasojat e saj është shkruar shumë më tepër sesa kisha parashikuar fillimisht. Kjo gjeneratë e re, përmes trajtimit të luftës si ngjarje, si pasojë, si memorie dhe si traumë, i ka dhënë një kahje të re letërsisë shqipe në Kosovë. Kjo letërsi nuk përfaqëson vetëm njeriun e traumatizuar kosovar dhe kujtesën e tij të luftës, por edhe individin që lufton për mbijetesë dhe ekzistencë në një shoqëri tranzicioni.

Vështirësia e përvojës së luftës për njeriun kosovar, brenda dhe jashtë Kosovës, është gjerësisht e dokumentuar përmes dëshmive individuale dhe kolektive. Në këtë kontekst, letërsia që trajton luftën, traumën dhe kujtesën e saj mbetet ende në një fazë zhvillimi, duke lënë hapësirë për interpretime dhe referenca të reja që vijojnë të artikulojnë këtë temë bosht, jetike për të kuptuar të kaluarën e afërt.

Zuzana Finger: Ju keni theksuar se letërsia e trajton luftën si ngjarje, si pasojë dhe si traumë, por edhe si një akt kujtese. A mund të shërbejë kjo letërsi për ndërtimin e një kujtese të caktuar historike-kombëtare? Cili është raporti i saj me historiografinë dhe a mund ta zëvendësojë letërsia historiografinë profesionale?

Blerina Rogova Gaxha : Letërsia mund të shërbejë si dëshmi historike, jo në kuptimin e një dokumentimi faktik, por si një formë interpretimi. Nëse historia na njeh me faktet, letërsia operon në një nivel tjetër, duke përcjellë përjetimin dhe dimensionin emocional të luftës. Ndërsa historia flet përmes fakteve, letërsia artikulon ndjenjën dhe mënyrën e përjetimit të saj.

Autorët që i janë qasur temës së luftës, përfshirë edhe këtë libër, e kanë përjetuar shpesh këtë angazhim si një lloj borxhi personal ndaj një borxhi kolektiv. Në këtë kuptim, letërsia që kontribuon në ndërtimin e një kujtese historike nuk ofron thjesht një qasje arkivore apo estetike, por prodhon edhe një reflektim historik.

Këta autorë i përkasin periudhave të kryqëzimeve të mëdha politike, sociale dhe ekonomike. Ata veprojnë në një kontekst historik në të cilin themelet e shoqërisë kosovare u tronditën, jo vetëm gjatë luftës, por duke filluar që nga vitet ‘80 dhe veçanërisht gjatë viteve ‘90 kur mijëra punonjës u larguan nga puna dhe nxënësit e studentët u përjashtuan nga institucionet arsimore.

Këto procese nisën para luftës dhe kulmuan me luftën si një pikë e madhe kthese historike, e ndjekur nga periudha e pasluftës dhe pritjet për liri, të cilat shpesh u shoqëruan me zhgënjim për shkak të pasojave sociale, politike dhe kulturore. Ky realitet përshkruhet shpesh përmes konceptit të tranzicionit, në dimensionin e tij politik, social dhe kulturor.

Të gjithë këta faktorë kanë ndikuar në formësimin e subjektivitetit të njeriut, artistit dhe shkrimtarit kosovar, duke e vendosur veprën e tij në një raport të drejtpërdrejtë me politikën dhe historinë. Në këtë kuptim, krijimtaria letrare kontribuon në ndërtimin e një kujtese të caktuar kombëtare dhe historike, ndërsa autorët, përmes veprës së tyre, marrin shpesh një rol publik që tejkalon dimensionin estetik.

Zuzana Finger: Në disa intervista keni folur për qasjen tuaj ndaj trajtimit të luftës përmes letërsisë. Ndërsa në hapësirën publike memorialet shpesh funksionojnë si forma dominuese të kujtesës, në librin tuaj vërehet një theks i veçantë mbi përkujtimin e viktimave, dhe jo të heronjve. Kjo qasje reflektohet edhe në strukturën e librit, ku kapitujt mbajnë tituj si Refugjatët, Kujtimi i të zhdukurve, Fëmijët e vrarë, Civilët e vrarë dhe Gratë e dhunuara. Në këtë kontekst, shtrohet pyetja nëse kjo lloj letërsie ndihmon procesin e vajtimit dhe të përballjes me humbjen. A mund të kontribuojë ajo në shërimin e plagëve përmes ndërtimit të një kujtese kolektive, apo, përkundrazi, rrezikon të rihapë plagët e traumave të rënda?

Blerina Rogova Gaxha: Në diskursin publik dominon shpesh narrativa heroike e luftës. Ekziston një vëmendje e madhe ndaj heronjve dhe luftëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, çka reflektohet edhe në numrin e madh të monumenteve kushtuar atyre. Në të kundërt, për viktimat e tjera të luftës ka dukshëm më pak hapësirë memoriale.

Monumenti i njohur si “Heroinat”, i cili simbolizon gratë, burrat dhe fëmijët e dhunuar gjatë luftës, përfaqëson një nga përjashtimet e rralla. Sipas vlerësimeve, rreth 20 mijë persona kanë qenë viktima të dhunës seksuale gjatë luftës, megjithëse numri zyrtar i aplikimeve për statusin përkatës mbetet shumë më i ulët. Gjatë luftës në Kosovë humbën jetën rreth 13 mijë persona, prej të cilëve rreth 10 mijë ishin civilë. Megjithatë, përvojat e viktimave, qofshin të vdekur apo të mbijetuar, kanë mbetur kryesisht të heshtur, për shkak të tabuve shoqërore që vazhdojnë të ekzistojnë jo vetëm në Kosovë, por edhe në shoqëritë e tjera post-konfliktuale në rajon.

Në këtë kontekst, synimi kryesor i këtij libri është përforcimi i zërit të viktimave. Përzgjedhja e veprave letrare është bërë në mënyrë të qëllimshme, duke u fokusuar në poezi dhe prozë që artikulojnë përvojat e atyre që kanë pësuar nga lufta. Kjo qasje synon t’u japë zë individëve dhe përvojave që kanë mbetur jashtë diskursit dominues publik dhe memorial.

Sa i përket pyetjes nëse kjo qasje ndihmon në shërimin e plagëve apo rrezikon ti thellojë ato, në literaturën mbi traumën shpesh theksohet se trauma kërkon artikulim. Trauma ekziston edhe në heshtje, por mungesa e artikulimit e mban atë të mbyllur dhe të patrajtuar. Pikërisht procesi i të folurit dhe i ndarjes së përvojës me të tjerët i jep traumës vëmendje dhe krijon mundësinë e një zbutjeje të saj, sado të pjesshme. Në këtë kontekst, është ngritur shpesh pyetja nëse ndonjë autore që ka trajtuar dhunën seksuale gjatë luftës ka qenë vetë e dhunuar. Megjithëse kjo temë është trajtuar nga shumë autore në Kosovë, asnjëra nuk e ka deklaruar publikisht një përvojë të tillë personale. Kjo, megjithatë, nuk përjashton ekzistencën e përvojave të pazbuluara.

Për autorët që i qasen këtyre temave, qoftë nga një perspektivë personale apo nga ajo kolektive e kujtesës së luftës, shkrimi mund të kuptohet si një proces i transformimit të traumës në fiksion dhe krijimtari letrare. Ky proces ka funksionuar për shumë autorë si një formë përballjeje dhe artikulimi të përvojës traumatike, duke kombinuar dimensionin terapeutik me barrën emocionale që mbart trajtimi i kësaj teme.

Zuzana Finger: Librin tuaj e kam lexuar si një homazh për shkrimtarët kosovarë bashkëkohorë. Edhe pse jeni vetë poete, nuk e keni përfshirë veprën tuaj në këtë botim, duke ia lënë hapësirën autorëve të tjerë. Në librin tuaj nuk i referoheni letërsisë mbi luftën vetëm përmes dëshmive të drejtpërdrejta të përjetuesve, por edhe përmes burimeve të tjera. Në këtë kontekst, historia gojore duket se ka luajtur një rol të rëndësishëm në Kosovë. A ishte ky material i mbledhur kryesisht nga vetë shkrimtarët, apo nga institucione dhe aktorë të tjerë, përfshirë aktivistë dhe organizata, që kanë dokumentuar dëshmitë e viktimave? Si është realizuar ky proces, i cili shërben si bazë për krijimtarinë letrare?

Blerina Rogova Gaxha: Disa autorë, veçanërisht në poezi, i qasen temës së luftës përmes përjetimeve personale, duke qenë dëshmitarë okularë ose vetëpërjetues të ngjarjeve që trajtojnë. Një kapitull i veçantë i librit, “Kujtesa e burgut”, trajton krijimtarinë e dy autorëve, Halil Matoshi dhe Flora Brovina, të cilët kanë qenë të burgosur politikë gjatë kohës së luftës. Përveç tyre, edhe autorë të tjerë që kanë përjetuar përvojën e refugjatit të luftës e ndërtojnë veprën duke u nisur nga perspektiva personale, të cilën më pas e ndërthurin me dimensionin kolektiv të kësaj përvoje.

Përveç poezisë, libri analizon edhe vepra në prozë të bazuara në dëshmitë e viktimave të dhunës seksuale gjatë luftës. Tri prej veprave të trajtuara janë romani Kësulëkuqja i Ag Apollonit, një prozë nga Gazmend Bërlajolli me titull Fluturon fëllënza e malit, si dhe tregimi i gjatë Gjashtë i Imer Topanicës. Këto vepra dallojnë për integrimin e dëshmive reale në narracione fiksionale: njëra është roman, tjetra përbëhet nga rrëfime të bazuara në dëshmi të dokumentuara, ndërsa e treta është tregim.

Secila prej këtyre veprave përmban dëshmi reale të personave të dhunuar, të cilat i kam identifikuar më vonë në raporte të ndryshme ndërkombëtare dhe që korrespondojnë me paraqitjen e tyre në tekstin letrar. Kjo strategji narrative e rrit lexueshmërinë dhe pranueshmërinë estetike të veprave, duke mundësuar një reflektim të thelluar mbi përvojat e viktimave. Praktika të ngjashme vërehen edhe në letërsinë e Bosnjës, por në kontekstin kosovar integrimi i dëshmive faktike në fiksion përbën një qasje veçanërisht të rëndësishme nga perspektiva sociale dhe morale. Këto vepra funksionojnë jo vetëm si forma të kujtesës kulturore, por edhe si nderim dhe mbështetje simbolike për viktimat e dhunës seksuale.

Zuzana Finger: Ju përmendët se tema e luftës trajtohet si nga shkrimtarë të një brezi më të vjetër, ashtu edhe nga autorë më të rinj. Në këtë kontekst, a vërehen dallime në qasjen letrare të atyre autorëve që ishin fëmijë gjatë luftës? A manifestohet kjo përmes stilit, teknikave narrative apo mënyrave të ndryshme të trajtimit të temës së luftës?

Blerina Rogova Gaxha: Po, libri përfshin një kapitull me titull Zona: Luftë dhe Liri. Proza që trajton këtë hapësirë traumatike analizohet përmes veprës Porta nga lufta drejt lirisë: Perspektiva e një të marri. Ndër autorët e brezit më të vjetër, përmendet Mehmet Kraja me romanin Edhe të çmendurit fluturojnë, mbi bazën e të cilit është realizuar edhe filmi Kukumi.

Romani i Krajës e vendos narrativën në ditët e çlirimit të Kosovës, brenda një spitali ku pacientë me diagnoza të ndryshme përpiqen të kuptojnë nëse lufta ka përfunduar vërtet. Ata dëgjojnë shpërthime, shohin tanke që kalojnë dhe vënë në pikëpyetje ndarjen tradicionale mes fituesve dhe humbësve.

Kjo perspektivë e veçantë narrative e paraqet përvojën e luftës përmes syve të një personazhi të diagnostikuar si i çrregulluar mendor, në një hapësirë kufitare mes reales dhe imagjinares. Kjo qasje e bën veprën një nga trajtimet më novatore të temës së luftës në letërsinë kosovare pas vitit 2000. Stili i Krajës karakterizohet nga një ton serioz dhe një ndërtim estetik i kujdesshëm, duke e zhvendosur fokusin nga faktografia historike te përjetimi psikologjik.

Ndër autorët që ishin fëmijë gjatë luftës përmenden emra si Shpëtim Selmani dhe Ndriçim Ademaj. Kësaj gjenerate i përkasin gjithashtu Ag Apolloni, Adil Olluri dhe autorë të tjerë, të cilët në fazat e hershme të krijimtarisë së tyre, veçanërisht në poezi, shprehin një qëndrim rebel. Ky rebelim drejtohet fillimisht kundër realitetit të pasluftës dhe, më vonë, shndërrohet në një reflektim kritik mbi përvojën dhe realitetet e vetë luftës.

Zuzana Finger: Libri shqyrton lidhjen ndërmjet temës së luftës dhe asaj që mund të përkufizohet si “paqe në tranzicion”. Kjo paqe nuk paraqitet si një gjendje lineare apo e thjeshtë; ndonëse e shoqëruar fillimisht me pritshmëri të larta, ajo rezulton të jetë një proces kompleks. Në këtë kuadër, libri ndërthur kujtimin e luftës me trajtimin e traumës së periudhës së pasluftës.

Blerina Rogova Gaxha: Në studimet mbi luftën theksohet shpesh se ajo ka efekte afatgjata dhe se përfundimi i saj nuk mund të përcaktohet qartë në kohë. Në këtë kuptim, për shumë autorë të këtij brezi, periudha e pasluftës karakterizohet nga ndjenja fillestare e revoltës dhe e frustrimit ndaj një paqeje të brishtë dhe një lirie të paplotë. Kufizimet e lëvizjes, proceset e ngadalta të rindërtimit dhe gjendja e brishtë e arsimit dhe e kulturës kanë krijuar një kontekst social të paqëndrueshëm në Kosovë.

Këta faktorë, së bashku me varfërinë, tensionet politike dhe marrëdhëniet ndërkombëtare të ndërlikuara, formësojnë trajtimin letrar të realitetit të pasluftës. Letërsia reflekton zhgënjimin ndaj këtij realiteti dhe pasojave të tij, duke u kthyer vazhdimisht te shkaqet themelore historike që kanë prodhuar brishtësinë strukturore të shoqërisë kosovare. Në këtë kuptim, kuptimi i realitetit të sotëm kërkon një rikthim kritik te historia, te shkaqet dhe pasojat e saj.

Zuzana Finger: Duke iu referuar kapitullit “Liria, një fluturim mbi humnerat e errëta”, i cili trajton zonat traumatike të periudhës së pasluftës, shtrohet pyetja se si pranohet nga lexuesit shqipfolës letërsia që trajton luftën dhe traumën. Si perceptohet, në veçanti, letërsia që rebelohet ndaj gjurmëve që lufta ka lënë mbi përvojën e lirisë? A është kjo letërsi e pranishme në kurrikulat shkollore?

Blerina Rogova Gaxha:  Po flisni konkretisht për autorët që janë përfshirë në këtë libër?

Zuzana Finger: A zhvillohen lexime publike dhe, nëse po, si organizohen ato?

Blerina Rogova Gaxha: Sigurisht që po. Shumë prej autorëve të përfshirë në këtë libër janë përkthyer në gjuhë të ndryshme dhe marrin pjesë aktive në diskutime dhe festivale ndërkombëtare, si brenda ashtu edhe jashtë Kosovës. Megjithatë, prania e tyre në programet shkollore mbetet minimale, pasi kurrikulat vazhdojnë të dominohen nga autorë të kanonizuar të brezave më të vjetër.

Letërsia që trajton luftën dhe historinë e saj në Kosovë nuk i kushtohet vëmendje e mjaftueshme në arsim, ndonëse këto vepra kontribuojnë jo vetëm në diskursin letrar, por edhe në proceset e drejtësisë tranzicionale. Ato mund të funksionojnë si ura komunikimi me shoqëritë fqinje, përfshirë Serbinë, duke hapur hapësira për dialog përtej nivelit simbolik. Në këtë kontekst, përkthimi dhe qarkullimi i këtyre veprave përtej Kosovës shihet si një mundësi reale për thellimin e këtij dialogu.

Megjithëse përfshirja e këtyre autorëve në kurrikulat shkollore mbetet një çështje institucionale, ekziston pritshmëria që, me kalimin e kohës, kontributi i tyre të njihet edhe në këtë nivel. Në këtë kuptim, libri përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt afirmimit të letërsisë bashkëkohore kosovare si pjesë integrale e kulturës dhe kujtesës kolektive.

---

[1]Promovimi i librit u mbajt në degën e Shoqatës së Evropës Juglindore (Southeast European Association) më 23 shtator 2024. Falënderime Aurora Salihut dhe Elona Selmanit për transkriptimin e këtij aktiviteti. Redaktim gjuhësor përfundimtar: Tea Lozi.

© 2026 Christian Voss, Zuzana Finger dhe Blerina Rogova Gaxha. Të gjitha të drejtat janë të autorëve. Imazhi ilustrues është realizuar me Flux.