Libri “Të poshtëruar” i Lea Ypit (“Indignity”) është një reflektim filozofik mbi dinjitetin, jo si privilegj shoqëror, por si gjendje e brendshme e njeriut që mbijeton përtej historisë, përtej ideologjive, përtej dhunës së sistemeve. Në qendër të rrëfimit qëndron figura e Lemanit, gjyshes së autores, e cila për Ypin bëhet metaforë e njeriut që, edhe i rrëzuar nga pushteti, nuk humbet kurrë busullën morale.

Ypi e sheh dinjitetin jo si rezultat të pozitës apo privilegjit, por si forcë të heshtur të ndërgjegjes, qëndresë e brendshme përballë poshtërimeve dhe vuajtjeve. Lemani mbetet dinjitoze jo sepse u shpëtoi burgjeve të komunizmit, por sepse nuk e tradhtoi dot veten, as besimin tek drejtësia, as ndjenjën e masës njerëzore. Ajo humbi gjithçka që mund të prekej, por jo atë që Kant e quante “ligji moral brenda nesh”. Për Immanuel Kantin, ligji moral brenda nesh është një parim racional dhe universal që ekziston brenda çdo qenieje njerëzore, i pavarur nga ndikimet e jashtme si feja apo shoqëria. Ky ligj i brendshëm moral nuk është një ndjenjë, por struktura e vullnetit tonë racional, që na detyron të veprojmë nga një ndjenjë detyre.

Në këtë kuptim, “Të poshtëruar” nuk është thjesht autobiografi, por një traktat modern mbi dinjitetin. Ypi e sheh njeriun jo si viktimë të sistemit, por si dëshmitar të vlerës së vet njerëzore — një qenie që nuk ndahet nga e keqja, por që ruan aftësinë për të mos u bërë pjesë e saj. Edhe në mëshirën e historisë, ajo gjen në Lemanin shenjën e njeriut që nuk dorëzohet përballë absurdit, që mban dinjitetin si formë të lirisë së brendshme.

Ypi i kërkon shprehimisht lexuesit t’u rezistojë gjykimeve “arrogante” të zgjedhjeve të brezave të kaluar. Qëllimi kryesor i librit është të angazhohet në një bisedë rreth lirisë, pushtetit dhe moralit nëpër epoka të ndryshme historike. Ai sugjeron që çdo sistem – osman, fashist, komunist dhe madje edhe demokracia liberale moderne – ka pikat e tij të verbra dhe padrejtësitë e veta, dhe sfida morale është t’i lundrosh ato duke ruajtur humanitetin tënd.

Në fund, mes rrënojave të ideologjive dhe zhgënjimeve të tranzicionit, Ypi ngre një pyetje universale: në një botë ku dinjiteti shpesh matet me pushtet, pasuri e famë, a kemi ende aftësinë ta ruajmë atë si vlerë të patjetërsueshme të shpirtit njerëzor?

Narrativa pranon në mënyrë implicite se familja e Lemanit ishte pjesë e aristokracisë osmane. Jeta e saj filloi me pasuri dhe status në Selanik, një qendër kozmopolite e Perandorisë. Familja përfitoi nga një sistem që brezat e mëvonshëm mund ta quajnë “mizor”, megjithëse fokusi i librit është më shumë në përvojën e të jetuarit përmes rënies së perandorive dhe ngritjes pasuese të sistemeve të reja, gjithashtu të gabuara.

Ironia e Gjykimeve të Historisë: Një tension qendror në libër është mënyra se si ndryshojnë etiketat morale dhe politike me pushtetin. Pikërisht sfondi që i dha Lemanit privilegje nën një sistem e bëri atë një shënjestër dhe një “tjetër” nën një tjetër. Libri nxjerr në pah ironinë e thellë se një familjeje që gëzonte një jetë me status më vonë iu hoq sistematikisht dinjiteti nga një regjim komunist që i shihte ata si armiq të klasës, duke e detyruar Lemanin të bënte punë të rëndomtë.

Libri argumenton se Lemani e ruajti dinjitetin e saj jo nëpërmjet statusit shoqëror, por nëpërmjet busullës së saj të brendshme morale dhe qëndrueshmërisë përballë vuajtjeve të mëdha dhe padrejtësive historike. Poshtërimet që ajo pësoi nën komunizëm ishin të vërteta, pavarësisht statusit të saj të mëparshëm. Libri të lë të kuptosh se dinjiteti është themeli mbi të cilin ndërtohet ideja e lirisë, se dinjiteti nuk ka çmim, sepse nuk është send, por është vlerë. Në fund, përgjigjja që na lë Ypi nuk është as e qartë, as e rehatshme: po, mund ta ruajmë dinjitetin, por vetëm nëse jemi gati të paguajmë çmimin e tij. Dinjiteti nuk është një medalje që na jepet; është një barrë që duhet mbajtur çdo ditë, edhe kur bota na shtyn ta hedhim. Dhe ndoshta, në kohë si këto, njeriu me dinjitet është më rebel se çdo revolucionar: sepse ai nuk pranon të shitet, edhe kur gjithçka rreth tij është në shitje.

Dinjiteti njerëzor është trajtuar nga shkrimtarë, filozofë dhe psikologë. Le të shikojmë dallimet e konceptit të Lea Ypit dhe të gjykojmë për evolucionin e këtij koncepti në periudha të ndryshme historike dhe shoqërore.

Aleksander Solzhenitsyn kundrejt Ypit.

Për Ypin, edhe kur individi përballet me poshtërim politik apo social, brenda tij mbetet një vlerë e paprekshme që e bën të aftë të thotë “jo” ndaj padrejtësisë.

Por a është kjo e vërtetë apo thjesht një dëshirë e mirë, një utopi morale?

Në realitet, dinjiteti shpesh thyhet, blihet, komprometohet. Shoqëritë e shtypura prodhojnë më shumë heshtje sesa rezistencë, më shumë përshtatje sesa revoltë. Në këtë kuptim, vizioni i Ypit mund të duket më shumë si një horizont moral sesa një përshkrim real i natyrës njerëzore. Ajo e sheh njeriun siç duhet të jetë, jo siç është. Solzhenitsyn, përkundrazi, e sheh njeriun siç është, dhe e sfidon ta njohë errësirën e vet për të gjetur dritën. Solzhenitsyn, me rrënjë në përvojën e gulagut, e sheh njeriun si një fushë beteje morale. “Vija që ndan të mirën nga e keqja,” shkruan ai, “pret nëpër zemrën e çdo qenieje njerëzore.” Për të, njeriu nuk është as viktimë absolute e rrethanave, as engjëll i pafajshëm: brenda secilit, e mira dhe e keqja bashkëjetojnë, luftojnë dhe shpesh e përmbysin njëra-tjetrën. Ai e vendos moralitetin në një terren tragjik, aty ku njeriu, për të mbrojtur shpirtin, duhet të pranojë se edhe ai vetë mund të jetë burim errësire.  Megjithatë, nuk janë dy botë të ndara. Në thelb, të dy flasin për të njëjtën betejë, vetëm se nga kahe të ndryshme. Solzhenitsyn thotë: “prano errësirën tënde.” Ypi thotë: “mos harro dinjitetin tënd.” Dhe ndoshta, e vërteta gjendet pikërisht në mes, tek ai njeri që njeh të keqen brenda vetes, por nuk lejon që ajo ta shkatërrojë.

Hannah Arendt kundrejt Ypit.

Hannah Arendt, nga ana tjetër, e lidh dinjitetin me lirinë për të menduar dhe gjykuar. Për të, njeriu e humbet dinjitetin kur dorëzohet para mekanizmit totalitar dhe pushon së menduari. Arendt nuk është emocionalisht autobiografike si Ypi, por është kirurgjikale: dinjiteti prishet kur individi shndërrohet në “material politik”, thjesht një ingranazh në sistem.  Për të, dinjiteti buron nga hapësira publike, nga mundësia për të folur, për të vepruar, për të marrë pjesë në botën e përbashkët. Njeriu nuk e mban dinjitetin vetëm brenda vetes; ai e fiton dhe e konfirmon atë përmes veprimit kolektiv dhe përgjegjësisë qytetare.

Kështu, te Ypi kemi dinjitetin si rezistencë e brendshme– te Arendt kemi dinjitetin si pjesëmarrje dhe liri në sferën publike. Po kush është më “reale”? Varet se ku e kërkon natyrën njerëzore.

Nëse beson se njeriu është, para së gjithash, një qenie morale që përpiqet të ruajë integritetin edhe kur gjithçka tjetër i hiqet, atëherë Ypi tingëllon më e afërt me realitetin. Nëse mendon se njeriu është një qenie politike që gjen veten vetëm brenda komunitetit, të rrethuar nga të tjerët, atëherë Arendt ofron një vizion më të plotë.

Viktor Frankl kundrejt Ypit.

Viktor Frankl e zhvendos thelbin në psikologji: dinjiteti lind nga kuptimi. Edhe në kampet naziste, njeriu mund të ruajë dinjitetin nëse gjen një “pse” të brendshëm. Ai është terapist i shpresës – Ypi, përkundrazi, është analiste e zhgënjimit. Për Frankl-in, autorin që mbijetoi kampet naziste, dinjiteti është një dritë e brendshme që nuk shuhet kurrë, për sa kohë njeriu gjen kuptim edhe në vuajtje. Edhe i burgosur, edhe i poshtëruar, njeriu ruan një “minimum lirie”: si t’i përgjigjet dhimbjes. Frankl e sheh dinjitetin si një të drejtë ontologjike, të pandashme, të pakalueshme, të mbështetur në vetë strukturën e natyrës njerëzore. Nëse flasim për natyrën njerëzore, Frankl-i është më universal dhe më i prekshëm nga përvoja ekstreme e të gjithë popujve: ai thotë se njeriu ka një mekanizëm të brendshëm mbijetese morale, edhe në ferr. Ypi, ndërkohë, është më politike, më tokësore, më e lidhur me realitetin shqiptar dhe tranzicionet moderne. Ajo e sheh dinjitetin si betejë të përditshme me strukturat e pushtetit, një realitet që shumë shoqëri e përjetojnë.

A mund të vendoset Raskolnikovi i Dostojevskit në të njëjtën tavolinë morali me Xhafer Ypin e përshkruar në “Të poshtëruar” të Lea Ypit? Pyetja tingëllon e guximshme, por e hap një dritare interesante mbi mënyrën se si individët justifikojnë veprimet e tyre në kohë krize.

Raskolnikovi, studenti i varfër që vret në emër të një “ideje të madhe”, mishëron njeriun që e lejon veten të shkelë kufirin moral duke besuar se qëllimi i lartë e pastron krimin. Në anën tjetër, Xhafer Ypi, figurë reale e historisë shqiptare, portretizohet nga Lea Ypi si njeriu që, në kohën e pushtimit fashist, kërkoi ta mbante shtetin gjallë duke bashkëpunuar me autoritetin e ri. Edhe ai, në mënyrën e vet, pretendon se po vepron në emër të një ideali më të madh: mbijetesës së kombit, stabilitetit, ruajtjes së institucioneve.

Por libri i Ypit e tensionon këtë narrativë përmes konfliktit mes Xhafer Ypit dhe djalit të tij, Asllanit. Ky i fundit i kundërvihet hapur bashkëpunimit me fashizmin, duke mbrojtur idenë se dinjiteti dhe parimi moral vlejnë më shumë se çdo llogari politike. Në këtë përplasje familjare, Shqipëria e kohës vjen si laborator i dilemave të mëdha: a është e justifikueshme të bësh kompromis me padrejtësinë për të shmangur kaosin? Apo është pikërisht kompromisi ai që shemb themelet morale të një shoqërie?

Por Dostojevski e çmonton këtë iluzion deri në fund: asnjë ideal nuk e shlyen peshën e fajit personal.

Në historinë shqiptare, figura si Mustafa Merlika, Xhafer Ypi, Ernest Koliqi, apo edhe shumë të dënuar politikë që më vonë bashkëpunuan me pushtetet e radhës, përballen me një dilemë të ngjashme morale. Disa bashkëpunuan me fashizmin e më pas me nazizmin në emër të rendit, arsimit, “shpëtimit kombëtar”. Të tjerë, pas viteve ’90, pasi dolën nga burgjet e komunizmit, u gjendën në paradoksin e bashkëpunimit me ish-persekutorët e tyre, tani të veshur me kostum demokratësh.

A ishte ky realizëm politik apo kompromis me ndërgjegjen?

A mund të justifikohet bashkëpunimi kur pretendohet se shërben për një ideal më të madh, për shtetin, stabilitetin, të ardhmen?

Në këtë kuptim, krahasimi me Raskolnikovin nuk bëhet për të barazuar fajet, por për të ndriçuar të njëjtin terren të rrëshqitshëm: atë ku njeriu fillon ta bindë veten se shkelja e një norme është çmimi i nevojshëm për një të mirë më të madhe. Dostojevski e dërgon Raskolnikovin drejt rrëfimit dhe pendesës. Ypi na tregon se realiteti shqiptar ishte shumë më i ngatërruar, ku pendesa dhe justifikimi shpesh bashkëjetonin në të njëjtin njeri.

Në fund, mbetet pyetja thelbësore: kush mbron vërtet dinjitetin: ai që bën kompromis për të shpëtuar diçka, apo ai që refuzon të përkulet edhe kur humb gjithçka? Në familjen Ypi, si në romanet e mëdha ruse, përgjigjja nuk është asnjëherë e thjeshtë.

(c) 2025 Artan Nati. Të gjitha të drejtat janë të autorit.