rreth romanit Si shkruhet një roman dashurie

Çfarë ka ndodhur nga pikëpamja e metafiksionit në romanin e parë të diptikut Si shkruhet një roman dashurie? E bëj këtë pyetje tani që teksti është publikuar dhe nuk më përket më mua.

Mund ta mendoj që për lexuesin e kujdesshëm, është e dukshme se metafiksioni e përshkon si një fill i kuq të gjithë zhvillimin e tekstit, por nga fundi ky ia tërheq vëmendjen edhe lexuesit më të paorientuar në çështjet teorike letrare. Sigurisht, kur e shkrova, isha i vetëdijshëm se metafiksioni në tekst synonte zhdukjen e kufirit midis botës së romanit, botës së shkrimtarit dhe botës së lexuesit, por tani që e shoh tekstin me syrin e huaj, vërej se kjo synohet të tejkalohet një metafiksion i zakonshëm për lexuesit shqiptarë. Pashë se ai ndodh përmes një zhvillimi në disa shkallë, secila më radikale se tjetra.

Mendova se ia vlen përpjekja për të ndërtuar një qasje strukturale dhe stilistike, megjithëse në mendimin tonë letrar kjo gjë kjo ende nuk është bërë familjare. Por disiplina e narrativës ofron mjetet e veta, si disiplinë tashmë e konsoliduar e shkencës letrare (shih Genette, McHale, Waugh, Hutcheon). Ndarja e metafiksionit në katër shkallë mbështetet në parime metodologjike të narratologjisë bashkëkohore, si:

1. Parimi i llojit të ndërhyrjes në marrëdhënien tekst–realitet
2. Parimi i zhvendosjes diegjetike
3. Parimi i funksionit formal

Pra, ndarjet lindin nga ndryshimi i funksionit narrativ që metafiksioni merr në secilin nivel.

NJË ANALIZË E PËRSHKALLËZIMIT TË METAFIKSIONIT

Metafiksioni i shkallës së parë

Kjo teknikë është e dukshme te momentet kur shkrimtari përfshihet në narracion: komenton vetë procesin e shkrimit, shfaq dilema mbi kontrollin e personazheve dhe ndërpret tekstin me kllapa për të vënë kufi midis shkrimit dhe botës. Ky metafiksion është klasik postmodern, ku shkrimtari kërkon të deklarojë se rrëfimi është i vetëdijshëm për veten, personazhet janë ndërtime dhe teksti e di se është tekst.

Si funksioni strukturor ai krijon një zonë gri midis narratorit dhe shkrimtarit si personazh fiktiv dhe orienton lexuesin drejt leximit të dyfishtë: tekst brenda tekstit dhe proces brenda produktit.

Metafiksioni i shkallës së dytë

Ndodh një thyerje e strukturës së mëparshme: mesazhet në telefon e mohojnë që narratori është gazetar, shkrimtar, madje edhe qenie biologjike; e paraqesin si program dhe mohojnë realitetin e ngjarjeve politike, duke e shpallur gjithë tekstin simulim. Kemi të bëjmë me metafiksion ontologjik, ku teksti nuk flet më për vetveten si tekst, por mohon strukturën e vet ekzistenciale.

Si karakteristikat stilistike kemi:

• eliminim gradual i reales,
• fjalitë shkëputen nga koha dhe hapësira,
• narratori fshihet (fshirja e dosjes, vetes),
• përdoren terma të skedimit, reset-it, algoritmit,
• krijohet një atmosferë anti-narrative.

Pra, metafiksioni nuk është më lojë estetike, por një instrument shkatërrues narrativ.

Metafiksioni i shkallës së tretë

Në një moment të caktuar, kur narratori i drejtohet lexuesit: Dhe ti, që po lexon këto rreshta tani… na paraqitet një formë e sofistikuar e metafiksionit: lexuesi bëhet element i botës së tekstit, pozicioni tradicional i lexuesit jashtë tekstit zhduket, sepse teksti e koncepton lexuesin si “funksion”.

Te ky metafiksion i ndërhyrjes së lexuesit, rrëfimi e sheh aktin e leximit si pjesë të sistemit të simulimit dhe krijohet një nivel i katërt diegjetik (autori në tekst – teksti mbi autorin – lexuesi në simulim – simulimi që shpjegon leximin). Funksioni formal destabilizon të gjithë marrëdhënien autor–lexues, prodhon një efekt të vazhdueshëm të pasqyrimit dhe krijon një hapësirë ku leximi është akt brenda botës së romanit.

Metafiksioni i shkallës së katërt

Në segmentet e fundit kemi formën më ekstreme të metafiksionit: Narratori merr mesazh se është një program; pastaj se nuk është program, por një pikë referimi; së fundi, se e gjithë historia është roman brenda një romani të shkruar nga një program tjetër. Në këtë lojë përsëritjeje, realitetet shtresohen pambarimisht: secili duke mohuar të mëparshmin.

Pasi është fituar teknika e labirintit ontologjik, ku për identitetin nuk ka fije fillimi, ku çdo shpjegim është i planifikuar dhe çdo fund përgënjeshtrohet nga një nivel tjetër, vërejmë si elemente formale: kemi zhdukjen e kategorive diegjetike (as autor, as personazh, as lexues); kemi tekst, por ai është i shkëputur nga realja; ndërsa të vërtetat paraqiten si “variant”, jo si shtresë.

Teknika e pasqyrimit

Në një moment, telefoni bëhet pasqyrë metafiksionale: pasqyra reflekton jo fytyra, por skenografi, kamera, zërat; pastaj një version tjetër të narratorit dhe, së fundi, fillon të reflektojë vetveten. Kjo është teknika e dekompozicionit metafiksional, ku teksti bie ndesh me veten, shfaq mekanizmat e prodhimit të tij dhe krijon një iluzion të pafundësisë.

Ky është një variant i mise en abyme (një tekst që komenton vetveten si tekst dhe e përfshin këtë koment brenda rrëfimit).

Teknika e lojës me fundet

Metafiksioni i këtij teksti përdor strategjinë e fundeve të rreme: personazhi thotë se “ky është fundi”; telefoni e hedh poshtë dhe thotë “vazhdo”; pastaj thotë “reset”; pastaj thotë “eksperimenti mbyllet”; pastaj teksti thotë “nuk pati as reset”; pastaj fillon tekst i ri. Kjo është një strukturë e fundeve të pamundura, një teknikë e destabilizimit të strukturës narrative dhe një mënyrë për ta bërë tekstin të duket sikur nuk ka kurrë vijë mbyllëse.

Në metafiksionin e avancuar, ky është akt i shkatërrimit të kontratës së leximit.

Teknika e vetëdëshmisë

Teksti e shpall në mënyrë të hapur: Në fund të fundit, çfarë është një roman? Një mashtrim kolektiv… Me këtë metafiksion deklarativ teksti shpjegon teknikën e vet, analizon vetveten brenda vetes dhe shpjegon marrëveshjen me lexuesin. Kjo formë është karakteristikë e romaneve që ndërtojnë një metadiskurs të vetes, pra tekst që komenton procesin e vet.

Teknika e krizës ontologjike

Gjithë segmentet prodhojnë një krizë të qëllimshme ontologjike: personazhi nuk di kush është, lexuesi dyshohet si entitet artificial, autori nuk ekziston dhe historia është eksperiment. Kjo është teknika më e avancuar e metafiksionit: kthimi i gjithë botës së romanit në objekt filozofik brenda tekstit.

Ndërhyrja dhe integrimi i regjistrave jashtëletrarë

Përdorimi i algoritmeve, programeve, eksperimenteve, mesazheve teknike, reset-eve, e fut tekstin në zonën e metafiksionit teknologjik, ku kufijtë midis programimit dhe narracionit bëhen zero: rrëfimi ngjan me një simulim kompjuterik dhe personazhi ngjan me një “robot” që përpiqet të bëhet shkrimtar.

Kemi kaluar kështu në një zhvillim post-human të metafiksionit klasik.

Rezultati i përgjithshëm: metafiksion i shtresëzuar

Teksti përdor një piramidë metafiksionale: autori brenda rrëfimit (komente, kllapa); mohimi i reales nga brenda rrëfimit (mesazhe që e zhbëjnë tekstin); reagime ndaj lexuesit (përfshirja e lexuesit në simulim); tekst që e mohon vetveten (roman brenda një romani të shkruar nga një program tjetër); labirinti i pafund (pasqyra që reflekton vetveten, fundet që mohohen, reset-i që nuk ndodh).

Si përfundim, rezultati formal është një tekst që bën sikur ekziston duke e përgënjeshtruar ekzistencën e vet.

NJË ANALIZË E METAFORAVE QENDRORE TË KËTIJ METAFIKSIONI

Metaforikisht, metafiksioni i këtij teksti funksionon mbi katër figura qendrore, të cilat nuk janë metafora thjesht poetike, por metafora strukturore, që e riorganizojnë vetë mënyrën si funksionon narracioni. Duhet theksuar se metaforat kryesore nuk janë figurative, por arkitekturale. Ato formësojnë mënyrën si ndërtohet teksti, jo mënyrën si zbukurohet ai. Janë metafora-mekanizma, më shumë se metafora-imazhe.

Metafora e programit / algoritmit

Si funksion, ajo zëvendëson metaforat klasike të autorit dhe krijimit, si dhe fut idenë e rrëfimit si proces mekanik, i përsëritshëm, jo i frymëzuar.

Si jetë brenda metafiksionit, ajo bën që narratori të shihet si output; zhduk nocionin e autorësisë njerëzore dhe prodhon një shtresë të dyfishtë realiteti:

Si efekt formal, shohim se e zhvesh tekstin nga funksioni i tij estetik dhe e kthen në objekt teknologjik, si dhe lejon krijimin e reset, loop, variacioneve si mekanizma të strukturës.

Metafora e pasqyrës

Si funksion, ajo bëhet qendra e mise en abyme (siç thamë, një tekst që komenton vetveten si tekst dhe e përfshin këtë koment brenda rrëfimit), si dhe nuk reflekton pamjen, por strukturat: kamera, zë, sistem.

Si jetë brenda metafiksionit, pasqyra nuk është simbol, por mjet narrativ: portë nga diegjeza në meta-diegjezë; si dhe reflekton jo subjektin, por mekanizmin e krijimit të subjektit.

Si efekt formal, shohim që pasqyra shërben si mekanizëm çrrënjosjeje i identitetit, si dhe shpërbën stabilitetin e narracionit.

Metafora e reset-it / shuarjes

Si funksion, ajo bëhet metaforë e “fshirjes ontologjike”, si dhe mohon vijimësinë si koncept.

Si jetë brenda metafiksionit, përdoret për të simuluar fund të rremë dhe e çon tekstin në stanjacion, e kthen të papërfunduar, e rimerr prej fillimit.

Si efekt formal, krijon strukturë spirale, jo lineare; e bën të pamundur interpretimin e një narrative të vetme dhe e kthen rrëfimin në proces të pafund.

Metafora e telefonit / zërit të jashtëm

Për nga funksioni, telefoni nuk është mjet komunikimi, kanali i ndërhyrjes diegjetike, si dhe “zëri i një niveli tjetër realiteti”.

Si jetë brenda metafiksionit, telefoni është mjeshtri i lojës: ai flet në emër të “programit”, “eksperimentit”, “sistemit” dhe shërben për të zhvendosur narratorin nga një shtresë tek tjetra.

Si efekt formal, shohim se ai prish kufijtë mes botës së rrëfyer dhe botës “meta” dhe e vendos narracionin në gjendje permanente të dyshimit.

NË VEND TË PËRFUNDIMIT

Metafiksioni në romanin Si shkruhet një roman dashurie shfaqet si proces i shumëfishtë çrrënjosjeje narrative, duke kaluar nga vetë-referencialiteti klasik në një krizë të plotë ontologjike, ku zhduken kufijtë midis autorit, narratorit, personazhit dhe lexuesit. Përmes përshkallëzimit në katër nivele – nga komentimi i procesit të shkrimit, te mohimi i reales, përfshirja e lexuesit në simulim dhe, më në fund, shpërbërja totale e diegjezës – teksti ndërton një arkitekturë të re metafiksionale, e cila nuk synon argëtimin estetik, por rikonceptimin e vetë nocionit të realitetit narrativ.

Metaforat qendrore të programit, pasqyrës, reset-it dhe telefonit funksionojnë si mekanizma strukturorë që i japin formë këtij procesi, duke e zhvendosur romanin nga metafiksioni postmodern drejt një metafiksioni post-human, ku narracioni ndërtohet mbi logjikën e algoritmit dhe simulimit. Kjo çon në një tekst që jo vetëm e komenton veten, por e përgënjeshtron dhe e zhbën veten në çdo nivel, duke krijuar një strukturë spirale, pa qendër dhe pa fund përfundimtar.

Në këtë kuptim, romani nuk synon të paraqesë një histori, por të ekspozojë mekanizmin e prodhimit të historive; nuk ndërton një botë, por vë në pikëpyetje vetë mundësinë e botës. Rezultati është një narracion që ekziston vetëm në masën që vazhdon të dyshojë për ekzistencën e vet: një tekst i shtresëzuar, i vetëdijshëm, i destabilizuar dhe i pavendosur, i cili na detyron të rishqyrtojmë marrëdhënien midis shkrimit, leximit dhe realitetit.

 

(c) 2025 Gazmend Krasniqi. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.