tragjedia e intelektualit shqiptar

Shqiptarët kanë një sport kombëtar: gjyqin publik të Ismail Kadaresë. Një ditë e shpallim “gjeni universal”, të nesërmen e shpallim “shkrimtar oborri”. Kjo ndodh sepse ne, në vend që të lexojmë romanet e tij, lexojmë thashethemet rreth tij. Dhe mbi të gjitha, nuk na pëlqen që Kadareja, nën diktaturën komuniste, zgjodhi të ishte Galileo e jo Giordano Bruno.

Debati është ky: pse nuk zgjodhi Kadareja të bëhej Giordano Bruno dhe të digjej në sheshin “Skënderbej” të Tiranës? Pse nuk tha një “jo” të madhe e të përfundonte i zhdukur në Spaç, që sot t’i vendosnim bustin? Ai zgjodhi të ishte Galileo: u përkul aq sa duhej, u ngrit aq sa mundi, dhe ndërkohë na la romanet që sot lexohen edhe në gjuhë ku fjala “byro politike” nuk ka kuptim.

Të mos harrojmë: Giordano Bruno përfundoi në turrën e druve. Galileo, më i mençur (apo më i dobët, sipas këndvështrimit), u përkul përpara Inkuizicionit, por la pas një fjalë që sot ka më shumë peshë se gjithë dogmat e Papës: Eppur si muove! (“Megjithatë ajo lëviz”).

Kadareja bëri të njëjtën gjë. Në Shqipërinë e “Papa Enverit”, ku libri mund të të çonte më shpejt në varr se plumbi, Kadareja u përkul aq sa duhej për të mos u djegur, por shkroi aq sa mundi për të na kujtuar se bota lëviz. E bëri me metafora, me mite, me Gjirokastrën që u kthye në një qytet alegori të ferrit totalitar. Ishte kjo servilizëm, apo ishte mjeshtëri për të shpëtuar veten dhe fjalën?

E vërteta është e thjeshtë: Kadareja mbijetoi aty ku shumë të tjerë u shuan, jo sepse ishte oborrtar, por sepse ishte mjeshtër i mbijetesës me fjalë. Ai nuk u dogj si Bruno, por as nuk u bë zyrtar i byrosë si dhjetëra shkrimtarë të tjerë. Në vend që të shkruante lavde për Enverin, shkroi romane për absurdin e pushtetit.

Por jashtë Shqipërisë tabloja është krejt tjetër. Kritikët europianë e amerikanë e lexojnë Kadarenë si një disident filozofik, një autor që bëri maksimumin e rezistencës përmes artit, ashtu siç Bulgakovi e bëri me “Mjeshtrin dhe Margaritën” në Bashkimin Sovjetik. Dhe këtu lind pyetja: kujt duhet t’i besojmë, perceptimit të brendshëm, apo leximit ndërkombëtar?

Pyetja e madhe është: a mund të vendosim Kadarenë në të njëjtin raft me Bulgakovin dhe me disidentët e Europës Lindore siç mund të jenë Kundera, Milosz apo edhe kompozitori i madh rus Shostakovich? Në dallim nga disa prej tyre, Kadareja nuk doli hapur kundër regjimit. Ai nuk u përjashtua, nuk u burgos, nuk u internua. Por ndryshe nga shumë shkrimtarë që u nënshtruan totalisht, ai përdori letërsinë si mburojë. Në këtë kuptim, Kadareja qëndron në një zonë gri, mes konformizmit dhe rezistencës, mes oborrit dhe disidencës.

Paralelizmi me Bulgakovin

Kadare dhe Bulgakovi: metafora si armë

Mikhail Bulgakov, me “Mjeshtrin dhe Margaritën”, e portretizoi absurditetin e sistemit sovjetik përmes fantazisë: Djalli që endet në Moskë është metafora e pushtetit që përmbys logjikën e jetës. Edhe Kadare përdori një armë të ngjashme: alegorinë. Në “Pallati i ëndrrave”, shteti totalitar shndërrohet në një aparat monstruoz që kontrollon jo vetëm fjalët dhe veprimet, por edhe ëndrrat e qytetarëve. Kjo vepër u botua fillimisht si novelë, e “fshehur” në një vëllim me tregime në fillim të viteve 1980, por edhe ashtu nuk u shpëtoi kritikave. Në të dy rastet, kemi autorë që nuk mund të flisnin hapur, ndaj zgjodhën të flasin me gjuhën e simbolit, duke i dhënë lexuesit një çelës të dytë për të deshifruar tekstin.

Kadare dhe Kundera: ironia dhe historia

Milan Kundera, në Çekosllovaki, i kundërvihej pushtetit me ironi dhe erotikë. Romanet e tij si “Lehtësia e padurueshme e qenies”, ishin një protestë e heshtur, ku dashuria e individit vihen në kontrast me absurditetin e ideologjisë. Kadareja, nga ana tjetër, përdori historinë dhe mitin shqiptar: nga legjenda e kështjellave mesjetare te saga e marrëdhënieve me “vëllanë e madh” kinez. Në të dy rastet, ironia ishte arma e tyre, por tek Kadareja ajo ishte e veshur me tragjedi, tek Kundera më shumë me satirë.

Kadare dhe Miłosz: kujtesa morale

Czesław Miłosz, nobelisti polak, në “Captive mind” përshkruan mënyrat se si intelektualët justifikojnë nënshtrimin ndaj pushtetit. Ai emigroi dhe e analizoi regjimin nga jashtë.Kadareja mbeti brenda për një kohë të gjatë dhe përjetoi tensionin e kompromisit në mënyrë të drejtpërdrejtë. Në shumë romane të tij, si në “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, e shkuara dhe e tashmja përplasen: individët janë të detyruar të jetojnë me një histori që nuk është e tyre, të mbajnë peshën e gabimeve të një sistemi që i ka mbërthyer. Ashtu si Miłosz, edhe Kadareja na vë përballë dilemës morale: a mund të shpëtohet shpirti i njeriut nën një regjim që e skllavëron?

Kadare dhe Shostakovich: Mjeshtër të kodit artistik

Në sipërfaqe, për sy të Partisë, të dy dukeshin lojtarë të bindur të orkestrës së madhe të socializmit; në thelb, i binin një tjetër muzike, një muzike që vetëm veshi i lirë mund ta dëgjonte. Shostakoviçi, me simfonitë e tij që i përngjanin paradave ushtarake, fshehte nota të ngashërimit dhe trishtimit, si një mesazh me bojë të padukshme për të ardhmen. Kadareja, po ashtu, mbulonte ironinë me metafora mesjetare, veshte revoltën me petkun e legjendës. Të dy u bënë mjeshtra të kodit artistik: në sipërfaqe lavdëronin Partinë, nën sipërfaqe e tallnin.

Kritikët e sotëm i akuzojnë se nuk ishin disidentë të kulluar. Por harrojnë se të bëje disidencë në Moskën e Stalinit apo në Tiranën e Hoxhës, nuk do të thoshte të shkruaje një editorial në gazetë, por të shkruaje testamentin.

Sot shumë intelektualë e kritikë e etiketojnë si “shkrimtar i oborrit”. Ironia është se shumë prej këtyre kritikëve, pas vitit ’90, e gjetën veten jo në oborrin e Bllokut, por në oborret e partive të reja, duke i shërbyer PD-së, PS-së apo çdo oligarku që i jepte mikrofon. Pra, Bruno nuk dolën as ata. As Galileo. Më shumë të ngjashëm me astrologët e oborreve mesjetare, që shërbenin për të lexuar horoskopin e princave.

Kadareja nuk mund të gjykohet në kushte jonormale, sepse arti i tij është përtej atyre kushteve. Nëse sot ai lexohet në Paris, Romë, Berlin e New York, kjo nuk ndodh sepse ishte i dashuri i Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë, por sepse romani i tij flet me gjuhën e tragjedive universale si` frika, pushteti, dashuria, vdekja, liria.

Në vend që ta shohim si “Bruno që s’u dogj” apo “Galileo që u përkul”, mbase duhet ta shohim si intelektualin që, ndryshe nga shumë të tjerë, nuk heshti. Nuk ishte hero i pastër, por as kukull e pushtetit. Ishte, thjesht, një njeri që shpëtoi artin e vet duke kaluar mes përmes ferrit.

Në fund të fundit, pyetja e vërtetë nuk është: “Çfarë bëri Kadareja nën komunizëm?” Pyetja e vërtetë është: “Çfarë bëjnë sot intelektualët tanë në demokraci?” Dhe përgjigjja, për fat të keq, është shumë më e zymtë: më shumë oborre, më shumë servilizëm, më pak letërsi

Sepse, të dashur miq, Kadareja ka një fat: ai do të lexohet edhe kur të harrohemi ne. Dhe atëherë askush nuk do të kujtohet nëse ishte “oborrtar” apo “disident”. Do kujtohen vetëm librat. Dhe librat e tij, për fat të keq për kritikët, lëvizin ende ose siç tha Galileo “Eppur si muove”.

(c) 2025 Artan Nati. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar kryesisht me Midjourney.