Në qendër të Tiranës, atje ku përplasen rrënojat e një kujtese kolektive të ndërlikuar, qëndron Piramida, një ndërtesë e paqartë në identitet, por tejet e qartë në simbolikë. Në asnjë qytet tjetër në Ballkan nuk është bërë një përpjekje më dramatike për ta ringjallur një objekt që për dekada u konsiderua ose relike totalitare, ose thjesht një makineri gjigante betoni pa funksion. Aldo Rossi thoshte se “Arkitektura është një mjet për të ruajtur kujtesën kolektive,” një ide që kap thelbin e këtij objekti, i cili, pavarësisht nga përdorimet e tij, vazhdon të mbajë në vete historinë e qytetit dhe identitetin e tij. Dikur projektuar si një mausoleum i heshtur për liderin që projektoi vetveten si eternitet, ndërtesa mbante në gjuhën e formës një lloj megalomanie arkitektonike të sofistikuar. Shumëçka në konceptin e saj përpiqej të prodhonte një retorikë monumentale të heshtur, pa nevojën e fjalëve, pa zbukurime të tepruara, vetëm me prani, me formën si pushtet. Struktura ishte një thirrje moderne ndaj ideve të arkitekturës egjiptiane, por pa sakralitetin e saj; një formë që nuk lartësohej, por përhapej horizontalisht, e mbyllur në vetvete.

Transformimi i Piramidës në një “qendër edukimi teknologjik për rininë” e maskon me lehtësi mospajtimin që qyteti ka me të shkuarën. Plani i ri është bërë me kujdes për të shmangur çdo referencë direkte me funksionin origjinal, duke lënë që ndërtesa të flasë vetëm për të ardhmen. Në vend të një restaurimi kritik që do të përfshinte edhe narrativën e errët të saj, ndërhyrja e fundit është një fshirje selektive: ruajmë betonin, ndryshojmë kuptimin. Ky është një gjest që në sipërfaqe duket i arsyeshëm, madje emancipues, por provokon një ndjesi thellësisht ambigue. Mbase sepse përpiqet të zgjidhë konfliktin historik me një zhvendosje semantike, jo me një përballje. Ripërdorimi i ndërtesave është koncept i njohur në arkitekturën bashkëkohore, por jo çdo ndërtesë mund të pastrohet nga “hijet” ideologjike vetëm me një ndryshim funksioni. Rem Koolhaas thekson se “në çdo ndërtesë është e koduar një histori e pushtetit, ekonomisë dhe shoqërisë.” Në rastin konkret, përpjekja për ta kthyer në qendër teknologjike është pozitive, por ajo nuk mund të fshijë totalisht trashëgiminë e saj. E gjithë ndërhyrja mbështetet mbi konceptin e funksionalizmit bashkëkohor, ku arkitektura i shërben një programi të qartë: edukimi, teknologjia, kreativiteti. Dritaret u hapën. Brendësia u pastrua. Strukturat e brendshme të betonit u ekspozuan, si për të shpëlarë çdo shenjë misterioze të pushtetit të dikurshëm. Piramida në Tiranë, për herë të parë, ftohet të jetë transparente, edhe pse historia e saj është gjithçka tjetër veç transparente.

Rikonceptimi i Piramidës si një strukturë për edukim digjital është, pa dyshim, një shembull i suksesshëm i adaptive reuse, ripërdorimit të ndërtesave për qëllime të reja. Por problemi qëndron te mënyra si ky ripërdorim e neutralizon tensionin politik që mbart forma. Nuk mjafton që një ndërtesë të ndryshojë funksion për të ndryshuar kuptim. Ka arkitektura që, pavarësisht programeve të reja, vazhdojnë të mbartin një lloj graviteti ideologjik që nuk mund të maskohet me fëmijë që mësojnë kodim. Shembuj të tjerë të tillë në Evropën Lindore. Palais of the Republic në Berlin u shemb pas një debati intensiv publik, duke reflektuar kështu vështirësinë për të vendosur marrëdhënien me trashëgiminë e regjimit të kaluar. Ndërkohë në Beograd, Muzeu i Artit Bashkëkohor ka ruajtur funksionin e pallatit socialist duke krijuar një hapësirë për reflektim kritik. Këto shembuj tregojnë se ballafaqimi me të kaluarën është një proces i domosdoshëm për të ndërtuar një shoqëri të shëndetshme dhe të hapur. Prandaj shumë monumente në Shqipëri, sidomos të periudhës socialiste, nuk shihen si ftesa për dialog, por si mbetje që duhet “zgjidhur” në mënyrë estetike, funksionale ose politike. Në këtë kontekst, Piramida në Tiranë përfaqëson një model të ri të arkitekturës në demokracitë hibride: ripërdorim pa ballafaqim, rikonstruksion pa kritikë, investim pa dialog. Në vend të një hapësire publike që nxit kujtesë kritike, kemi një objekt të sterilizuar, të përfshirë në ekonominë e zhvillimit urban dhe branding-ut të qytetit. Një formë që ndalet te “cool”-i, por shmang epikën dhe tragjedinë e vet. E kjo është ndoshta më problematike sesa çdo kujtesë që përpiqet të mbajë gjallë, dhe objektet nuk janë vetëm çështje forme apo funksioni por materializimi i marrëdhënieve sociale, politike dhe historike në hapësirë. Dhe Piramida e Tiranës, sot më shumë se kurrë, mbetet një pyetje e hapur: A është kjo ndërtesë një dëshmi e transformimit demokratik, apo vetëm një iluzion i përkohshëm i harresës urbane?

Qëndrimet njerëzore në kohë: reflektim mbi stabilitetin dhe transformimin e perceptimeve

Në qendër të diskutimit mbi natyrën e qëndrimeve njerëzore kam pyetjen: a mund të jenë ato të qëndrueshme në një botë ku gjithçka është në ndryshim të vazhdueshëm, nga rrethanat historike, te besimet, politika dhe marrëdhëniet shoqërore? Nëse qytetet ndryshojnë, nëse politikat, ideologjitë dhe identitetet kolektive evoluojnë, pse njerëzit do të qëndrojnë të pandryshueshëm në qëndrimet e tyre? Ky problem ka një dimension filozofik të thellë. Ekzistencialistët, si Jean-Paul Sartre, na kujtojnë se “ekzistenca paraqitet para esencës”, ne nuk kemi një qëllim apo kuptim të dhënë paraprakisht, por jemi qenie të detyruara të zgjedhin dhe ndërtojnë vetë vlerat dhe qëndrimet tona, çdo ditë. Sartre e përshkruan njeriun si “të dënuar me liri”, një liri që kërkon nga ne përgjegjësi dhe hapësirë për transformim të vazhdueshëm. Një shembull konkret për këtë është perceptimi ndaj monumenteve të periudhave të kaluara, të cilat shpesh kalojnë nga refuzimi total në përqafim të kujdesshëm.
Për shembull, një monument që dikur lidhej ngushtë me një regjim autoritar, mund të refuzohej për dekada, duke u parë si simbol i shtypjes dhe dhunës. Megjithatë, në dekadat e mëvonshme, pikërisht kjo strukturë mund të bëhet një hapësirë reflektimi, një pikë takimi qytetar apo edhe një simbol identiteti lokal. Ky evolucion shfaq ndryshimin e natyrshëm të qëndrimeve njerëzore, nga një gjykim i mbështetur te emocione të forta, te një qasje më e nuancuar, që përpiqet të kuptojë kompleksitetin e së kaluarës. Friedrich Nietzsche na fton të mendojmë për vlerat si fenomene në lëvizje, të cilat janë rezultat i “vullnetit për pushtet” dhe ripërshtatjes së vazhdueshme të jetës sonë. Ai thotë se “vlerat morale nuk janë të përjetshme… ato janë krijime njerëzore, të brishta dhe të ndryshueshme.”

Në këtë kuptim, qëndrimet dhe besimet tona nuk janë absolute, por transformohen në përputhje me nevojat dhe kuptimet e reja që ne kërkojmë të ndërtojmë. Nga këndvështrimi i psikologjisë sociale, ndryshimi i qëndrimeve është pjesë e natyrshme e proceseve të integrimit dhe transformimit kolektiv. Kur një shoqëri del nga një periudhë e errët apo diktaturë, ajo kalon një fazë të rëndësishme të përpunimit të kujtesës kolektive, një proces që kërkon kohë dhe ndryshim në perceptimet dhe vlerësimet e simboleve të së kaluarës. Për shembull, shumë qytete që kanë kaluar tranzicion demokratik gjejnë mënyra të reja për të përthithur trashëgiminë e tyre arkitekturore, duke i kthyer strukturat e mëparshme në hapësira me funksione të reja, si muze, qendra kulturore apo hapësira komunitare. Në këtë kontekst, arkitektura shfaqet si një ndërmjetësuese e vazhdueshme mes së kaluarës dhe së tashmes, një lloj “tekstualiteti hapësinor”, ku secila ndërtesë mban në vetvete kuptime të ndryshme në varësi të kohës dhe interpretimit shoqëror. Mendoj se projekti nuk është vetëm një produkt teknik apo estetik, por një mjet komunikimi që duhet të jetë i hapur ndaj interpretimeve dhe transformimeve të ardhshme. Në këtë kuptim, është një “ekzistencë” dinamike që jeton përmes mënyrave se si njerëzit i përjetojnë dhe i përdorin hapësirat. Sidoqoftë, qëndrimet njerëzore nuk janë, dhe ndoshta nuk duhet të jenë të pandryshueshme, reflektojnë natyrën e vetë njeriut si qenie të lëvizshme, të rishikuara dhe vazhdimisht në kërkim të kuptimit në një realitet të paqëndrueshëm dhe kompleks. Kjo nuk është shenjë dobësie apo paqëndrueshmërie, por një nga shprehjet më të fuqishme të lirisë dhe transformimit njerëzor.

Sa i përket Piramidës ndoshta ky është tensioni më i madh i këtij transformimi: jo që ai ndodhi, por që ndodhi pa ballafaqim ndaj kujt ndodhej këtu më parë. Ripërdorimi ndodhi, por pa përkushtim emocional. Në vend që transformimi i Piramidës të jetë thjesht një ripërdorim funksional dhe një fshirje selektive e historisë, ai mund të konceptohet si krijimi i një “memoriali të gjallë” një hapësirë ku e kaluara, e tashmja dhe e ardhmja bashkëjetojnë në dialog të vazhdueshëm. Mund të ndërtojmë hapësira që i japin zë kujtesës kolektive në mënyra interaktive, p.sh., nëpërmjet muzeve digjitale brenda hapësirës, instalimeve artistike që ndërthurin dokumente, histori personale dhe reflektime mbi të kaluarën, apo hapësirave të diskutimit dhe edukimit që inkurajojnë qytetarët të ballafaqohen me historinë dhe të ndërtojnë kuptime të reja. Kjo qasje e bën ndërtesën një “trup shpirtëror” të qytetit, që evoluon me qytetarët e saj dhe nuk është vetëm një objekt pasiv dhe i ngrirë në kohë. Në këtë mënyrë, arkitektura bëhet një instrument emancipimi kulturor që ndihmon në procesin e pajtimit dhe vetëdijesimit, duke tejkaluar thjesht ngjyrën e sipërfaqes dhe duke u futur në thellësinë e dialogut shoqëror, gjithashtu një transformim i tillë nuk është i lehtë, kërkon kohë dhe dialog të vazhdueshëm midis arkitektëve, komunitetit, historianëve dhe politikës, por është një mundësi e mirë që mund të kthejë një objekt të rëndë si Piramida e Tiranës në një simbol të ri. Një nga tensionet më të mëdha qëndron pikërisht te mënyra sesi ndryshimi prezantohet dhe zbatohet në rastin e Piramidës së Tiranës. Ky ndryshim nuk është një rrjedhë spontane apo organike e evolucionit shoqëror, por një produkt i politikave të pushtetit që përdorin narrativën e “ndryshimit të natyrshëm” si një mjet për të legjitimuar projekte që shpeshherë janë të pamatura ose të pamatura për kontekstin kulturor dhe historik ku veprojnë. Kjo narrativë krijon një binar të mbyllur ku çdo kritikë, çdo dyshim ndaj këtij ndryshimi, shndërrohet në një kundërshtim ndaj progresit vetë, duke etiketuar kritikët si “armikë të ndryshimit” dhe kështu duke mbyllur hapësirën për diskutim të lirë dhe reflektim kritik. Nga këndvështrimi arkitektonik, kjo paraqet një problem serioz sepse arkitektura nuk është thjesht një objekt i bukur apo funksional, por një medium që mban dhe përçon histori, ide dhe emocion. Transformimi i objektit duhet të jetë më shumë se një ripërdorim teknik apo ekonomik, duhet të jetë një akt kulturor dhe politik që i fton qytetarët të përballen me historinë e tyre, duke krijuar hapësira dialogu dhe reflektimi.

Në vend që të fshihet pas një fasade të “modernitetit të pastër”, Piramida e Tiranës duhet të bëhet një hapësirë ku përballet e kaluara e rëndë, një hapësirë që nuk e idealizon, por e trajton me sinqeritet dhe kompleksitet, duke e kthyer atë në një mjet për edukim historik dhe qytetari kritike. Një qasje e tillë do të mundësonte që ky objekt të bëhej një forcë që ndihmon për të ndërtuar të ardhmen, duke e përfshirë komunitetin në një dialog të vazhdueshëm për vlerat, identitetin dhe orientimet e qytetit. Ky model nuk është vetëm idealistik, por ka precedentë në hapësira të ndryshme në Europë që kanë bërë përballje të sinqerta me trashëgiminë e tyre të ndërlikuar. Ripërdorimi i këtij objekti ka potencialin të jetë një shembull frymëzues për transformimin e qytetit dhe shoqërisë shqiptare. Vetëm në këtë mënyrë, arkitektura do të mund të bëhej një instrument i vërtetë emancipimi kulturor dhe demokratik, duke kapërcyer narrativat e thjeshta të “ndryshimit të natyrshëm” dhe duke krijuar një hapësirë për reflektim, dialog dhe ndryshim real.

© 2025 Hana Kastrati. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Foto në kopertinë © Elona Pira.