“Gëzuar 7 marsin kolege!” Në ato dy vite punë në Shqipëri, fill pas mbarimit të universitetit, im atë më uronte i pari në mëngjes me një krenari pa bujë, por që e mbushte krejt urimin. Më pas, kur nuk jetoja më në Shqipëri, telefoni i 7 marsit ishte kthyer në një rutinë, që herë më shumë e herë më pak në vijim të ditës më sillte ndër mend ca degë mimozash, të cilat fironin ngadalë nëpër ditën time të kronometruar deri në sekonda. Im atë nuk jeton më prej 8 vitesh, por ajo zile telefoni me urimin “Gëzuar 7 marsin kolege!” vazhdon të bjerë brenda meje.

Shokët e tim eti ishin më së shumti arsimtarë. Mbiemrat e tyre për mua tanimë janë bërë njësh me Elbasanin dhe kujtimet e leximet për të. Disa prej shokëve të tim eti i kisha pasur edhe mësues. Riza Minai më kishte dhënë matematikë, Rushan Krypa histori, Arnald Deliana biologji. Veçanërisht ky i fundit mishëronte për mua figurën model të mësuesit, sepse kishte një baraspeshë të pashembullt mes korrektesës dhe dijes, kulturës, pasionit dhe edukatës së një familjeje qytetare të kalasë. Kur vija në Elbasan, më qëllonte ndonjëherë ta shikoja tim atë ulur në ndonjë kafene mes arsimtarëve të tjerë pensionistë. Nganjëherë ndeshja në rrugë njërin prej tyre bashkë me tim atë duke u kthyer nga tregu me një qese të vogël në dorë apo thjesht duke u baritur ngadalë për të shkuar në kafene. Kur i shikoja në grup, ndonjëherë më të rrallë shkoja për t’i përshëndetur. Ata ngriheshin në këmbë për të më dhënë dorën, disa edhe për të më përqafuar, duke më thirrur herë Jonidë e herë kolege, me të njëjtën krenari që mbushte urimin e tim eti për 7 mars. Kur e ndeshja tim atë me ndonjë koleg duke u çapitur ngadalë për në shtëpi në rrugën nga tregu apo për të shkuar në kafene, i përshtatesha për një copë rruge hapit të tyre të ngadaltë. Dikur më kishin mësuar të eci. Ai dhe të gjithë ata flokëbardhët e tjerë, duke më ndriçuar secili nga pak me dijen dhe pasionin e tyre.

Një pjesë e madhe e tyre, ashtu si im atë, kishin qenë pedagogjikas (normalistë)[1]. Pasi kishte mbaruar pedagogjiken, para se të fillonte universitetin, im atë kishte punuar dy vjet si mësues në Babinë të Tropojës dhe në Kukërr të Gramshit. Në Elbasanin e fëmijërisë sime binte rrallë dhe pak dëborë, ndaj rrëfimet e tij për borën në Babinë për mua tingëllonin gati si përrallë. Ashtu si im atë, të gjithë shokët e tij arsimtarë kishin punuar në çdo cep të Shqipërisë, “atje ku kishte pasur nevojë atdheu”, sado paradoksale të tingëllonte tani kjo klishe e harxhuar dhe e hidhur e socializmit.

Nganjëherë, kur isha në Elbasan, e pyesja tim atë për ta. Ai më tregonte me shumë dëshirë dhe hollësisht ku i kishin fëmijët apo nëse kishin probleme me shëndetin. I bëja të fala për ndonjërin dhe qëllonte që, edhe pasi pushimet kishin mbaruar dhe isha kthyer në Mynih, ai më jepte në telefon të falat e tyre. Momentet e para i shikoja me sytë e mendjes, pastaj stresi i së përditshmes më rrëmbente dhe pothuajse i harroja deri herën tjetër kur im atë i përmendte apo i ndeshja rastësisht në rrugë pranë tij. Pjesa më e madhe e tyre nuk janë më, im atë po ashtu. Tani që im atë nuk jeton më, vizita në varreza është bërë për mua pjesë e pandashme e një qëndrimi në Elbasan, sado i shkurtër qoftë ai. Këtë fund shkurti m’u desh të shkoja në Elbasan për të kryer formalitetet e rimarrjes së nënshtetësisë shqiptare. Natyrisht llogarita të rrija vetëm një ditë të plotë. “Ti vjen në Elbasan si era me breshër”, më kumbonin në vesh fjalët e tim eti, i cili, kur më duhej ndonjë dokument, e merrte punën me ngenë e pensionistit dhe falë parapërgatitjeve të tij të durueshme, unë mbaroja punë vërtet shpejt në atë kohën e pakët dhe shumë sportive që i caktoja vetes. Në ecejaket e shumta nga njëra zyrë në tjetrën këtë radhë nuk e di sa herë e kujtova tim atë, ndërkohë që në vrap e sipër dikur më zunë sytë një tufë mimozash në vitrinën e një dyqani lulesh. Pasi mbarova punë aq sa munda me formalitetet, u dhashë fund ecejakeve duke marrë një taksi për të shkuar në varrezë me degët e mimozave në dorë, megjithëse 7 marsi akoma nuk kishte ardhur.

Si në çdo shtëpi mësuesi, edhe tek ne më 7 mars vinin për vizitë nxënësit e tim eti. Kur unë isha maturante ai pati një problem të rëndë shëndetësor dhe kaloi disa muaj nëpër spitalet e Tiranës. Nxënësit e klasës së tij kujdestare erdhën ta vizitonin. Nuk ishte 7 mars dhe nuk kishte mimoza. Ishte pragu i ndryshimeve të mëdha dhe pocaqia e mjerimi kishin shkuar në palcë. Nxënësit e tim eti sollën një tufë me lule që i kishin mbledhur shtëpi më shtëpi. Ndërkohë ai ishte më mirë, por e shihja që i duhej të luftonte me veten për te mos e shfaqur emocionin duke u kollitur herë pas here. Ishte ajo mirënjohja e bukur e nxënësve të tij që i mbushi shpirtin. Ca lule të mbledhura nëpër oborre shtëpish dhe të mbajtura me kujdes në një kavanoz me ujë në udhëtimin e gjatë me tren nga Elbasani në Tiranë. Një gjest i thjeshtë, fare i thjeshtë, që tim atë e prekën thellë. Vite më pas, kur më rastiste ta shihja tek e ndalonte në rrugë për ta përshëndetur ndonjë nga nxënëset apo nxënësit që kishte pasur, ia ndieja në zë atë krenarinë e heshtur të urimit të 7 marsit. Fill pas një takimi të tillë hapi i bëhej më i lehtë dhe buzëqeshja i ndriçonte fytyrën.

Duke rregulluar mimozat mbi mermerin e bardhë ndjeva peshën e rëndë të pengut. Pse nuk u ndala një herë më shumë për të pirë një kafe me tim atë dhe ata flokëbardhët e tij? Pse nuk u kushtuam pak më shumë vëmendje mësuesve tanë (në këtë rast dhe në vijim e kam fjalën për profesionin) që edukuan kaq shumë breza? Pse nuk u thamë një herë më shumë se u jemi mirënjohës, nga thelbi i zemrës mirënjohës? Kishin nevojë për pakëz nderim, mirënjohje dhe ndërgjegjësim që nuk u shkoi jeta kot duke mësuar breza të tërë, realisht vërtet “atje ku pati nevojë atdheu”. Nëse fjala atdhe për mua dhe për shumë si unë ka kuptim sot në këtë botë ku është kaq e mundimshme të ruash, aq më tepër të ndërmjetësosh vlera, kjo është meritë e tyre. Nëse unë e marr më sy tashmë prej një viti luftën shpesh absurde me burokracinë për rimarrjen e nënshtetësisë shqiptare sepse ndiej një nevojë shpirtërore ta bëj këtë hap, nëse fëmijët e mi lindur e rritur në një atdhe tjetër, e ndiejnë një lidhje me atdheun e nënës së tyre dhe dëshirojnë ta kenë edhe nënshtetësinë shqiptare, u jam thellësisht mirënjohëse pikërisht mësuesve që më shoqëruan në rrugën time dhe ditën të mëkojnë një vlerë, përtej klisheve absurde dhe të hidhura të kohës. Nuk mund t’ua kthejmë dot kurrë prindërve atë që ata kanë bërë për ne. Po ashtu edhe mësuesve. Por duke qenë pjesë e paktit të brezave që shpështjell pareshtur fillin e jetës kemi mundësinë dhe detyrimin ta bëjmë këtë gjë për fëmijët tanë, për brezin e ardhshëm.

Dikur studente në Universitetin e Elbasanit, duke ushtruar praktikën mësimore në gjimnazin “Konstantin Kristoforidhi”, më qëlloi të dëgjoja një orë mësimi të drejtuar nga im atë, mësues në këtë shkollë. Ishte një orë mësimi për Naim Frashërin, idetë e tij iluministe dhe konkretisht poezinë “Fjalët e qiririt”. Një natë më parë e kisha fiksuar tim atë si zakonisht duke punuar e shfletuar. E sjell shpesh ndërmend atë orë mësimi. Aso kohe im atë kishte një jetë të tërë që punonte si mësues dhe Naim Frashërin mund ta kishte shpjeguar me qindra herë. E megjithatë përgatitej për çdo orë mësimi, sepse ora e mësimit për të ishte e shenjtë. Me këtë edukatë pune ishin edukuar breza të tërë mësuesish dalë nga bankat e Normales, mësues që bënë Shqipërinë. Ndërkohë që pasioni për profesionin mbajti gjallë tek im atë deri në fund të jetës kureshtjen për të lexuar, për të qëmtuar botimet e reja, duke mos e ndarë kurrë librin nga dora. Sepse dija e ndërmjetësuar me pasion lë gjurmë dhe ka forcë të ndryshojë botën. Mësuesit mund të ndryshojnë botën.

Kur u ktheva të nesërmen në Mynih, e gjeta qytetin të zbardhur anë e kënd. Pak para shtëpisë sime, më tërhoqi vëmendjen një degëz e kërrusur nën dëborë me rrëzëllimin e verdhë të një mimoze. Ndoshta sepse degët e mimozave të vendosura mbi varrin e tim eti i kisha akoma para sysh. Natyrisht që nuk ishte mimozë, këtu nuk ka mimoza. Ato pranverat e para në Gjermani i kam kërkuar më kot me ngulm pa i gjetur askund. Ishte dega e një shkurreje (hamamelis), që në gjermanisht quhet ndryshe edhe lajthi magjike (Zaubernuss), ngaqë çel zakonisht në mes të të ftohtit të dimrit, pa pyetur për ngricë apo dëborë. Magjike në shëmbëllimin e mimozës sime të dashur, e cila ka mbetur brenda meje bashkë me atë urim aq të thjeshtë dhe të bukur: “Gëzuar 7 marsin kolege!”

(c) 2026 Jonida Xhyra-Entorf. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI.

---

[1] Ndryshimi i emrit të shkollës nga Normale në Shkolla Pedagogjike “Luigj Gurakuqi” është bërë pas çlirimit, sipas shumë gjasash përmes reformës së vitit 1946.