Kur e lexon për herë të parë Procesin e Kafkës, tundimi është ta marrësh si një alegori të errët mbi padrejtësinë: një burrë arrestohet pa arsye, pa u njoftuar për krimin, i braktisur në labirintin e një sistemi të paqartë. Por ky “lexim i parë” është tepër i lehtë. Me një lexim të dytë, më të duruar, kupton diçka më shqetësuese: Procesi nuk flet për një padrejtësi të veçantë. Ai flet për diçka shumë më të keqe, për mënyrën se si ne vetë, pa e kuptuar, mësojmë të jetojmë brenda strukturave burokratike që shpesh nuk i kuptojmë, nuk i kontrollojmë, por u bindemi çdo ditë.

Këtu qëndron provokimi i vërtetë kafkian: pushteti sot rrallë të godet me dhunë të dukshme. Nuk ka nevojë. Përkundrazi, ai të tmerron duke mos të dhënë kurrë qartësi. Heshtja e tij është më shtrënguese se çdo urdhër i zhurmshëm. Ti pret, i pezulluar, i shqetësuar, përpiqesh të deshifrosh çfarë kërkohet prej teje, dhe pikërisht në këtë pritje fillon të sillesh ashtu siç sistemi do. Ky nuk është më pushteti i diktatorit me kamxhik; është pushteti i dosjes burokratike, që nuk bën asgjë por vendos gjithçka.

Mbi këtë atmosferë është shkruar shumë, por dua ta shoh përmes katër mendimtarëve që e ndriçojnë Kafkën me qartësi të kristaltë: Michel Foucault, Max Weber, Giorgio Agamben dhe Hannah Arendt. Të katërt tregojnë se pushteti më i frikshëm nuk është ai që bërtet, por ai që nuk thotë asgjë, dhe megjithatë të vë në lëvizje.

*

Teza e Foucault është e njohur: dikur pushteti shfaqej përmes spektaklit publik – ekzekutime, tortura, ndëshkime të shfaqura si teatër për të treguar forcën e sovranit. Në modernitet, spektakli zhduket, dhe në vend të tij shfaqet diçka shumë më e rafinuar: disiplinimi. Institucionet, shkollat, spitalet, fabrikat, burgjet, zyrat, bëhen makina që formësojnë sjelljen.

Metafora e panoptikonit (burg ku një roje mund të shohë çdo të burgosur pa u parë kurrë prej tyre) nuk është për t’u marrë fjalë për fjalë, por si model. Pika është kjo: mjafton vetëm mundësia e të qenit nën vëzhgim për të prodhuar bindje. Nuk ka nevojë për mbikëqyrje reale; mjafton që subjekti ta imagjinojë atë. Njeriu e internalizon vështrimin, kontrollon vetveten, dhe kështu bëhet rojtar i vetes.

Kjo është gjendja e Josef K.: askush nuk i thotë qartë çfarë të bëjë, megjithatë ai sillet si fajtor. Sistemi pothuajse nuk bën asgjë – vetë ankthi i tij, pritja për t’u gjykuar, mjafton për ta disiplinuar. Ai bindet paraprakisht.

Këtu kemi mësimin e parë: pushteti modern nuk të lidh duart; ai të mëson t’i lidhësh vetë. Dhe nuk ka nevojë të të godasë; mjafton të të stërvitë të dridhesh para se goditja të vijë. Procesi duket kështu si romani ideal i shoqërisë së survejimit digjital. Nuk jemi vallë kështu edhe ne? Shkruajmë në rrjetet sociale duke menduar për syrin e padukshëm: “çfarë do të mendojnë nëse them këtë?”, dhe vetëcensurohemi. Ecim nëpër rrugë me kamera, jo se na shohin realisht 24/7, por sepse supozohen se na shohin.

*

Por Kafka i përgjigjet edhe një tjetër ideje të errët: asaj të Max Weber. Sipas Weberit, burokracia është fytyra institucionale e racionalizimit modern. Në vend të traditës dhe karizmës, kemi procedura impersonale. Gjithçka kthehet në rregull, standard, përllogaritje.

Weber e quajti kafazi i hekurt: kur efikasiteti dhe llogaritshmëria bëhen vlera supreme, spontaniteti dhe përgjegjësia morale të ngushtohen deri në asgjë. Burokratët nuk kanë pse të jenë të këqij që të bëjnë dëm. Mjafton të ndjekin procedurën, sepse procedura nuk ka zemër.

Ja pse Kafka është gjeni: zyrtarët që e rrethojnë Josef K. nuk janë sadistë. Ata janë nëpunës, roje, funksionarë të vegjël, madje shpesh të sjellshëm. Ata “thjesht bëjnë punën e tyre.” Pikërisht kjo sjell katastrofën. Gjykata nuk ka nevojë as të shpallë fajësinë: procesi vetë është dënimi.

Këtu shfaqet paradoksi: sistemi funksionon shkëlqyeshëm, dhe pikërisht për këtë sjell padrejtësi të thella. Ky është tmerri kafkian: makineria nuk prishet; funksionon shumë mirë. Dhe kur kafazi mbyllet, askush nuk ka patur qëllim të bërit keq, por e keqja realizohet në mënyrë të përsosur.

*

Giorgio Agamben e çon edhe më tej duke marrë shkas nga Carl Schmitt. Për Schmittin, sovrani është ai që vendos përjashtimin, ai që pezullon ligjin në emër të mbrojtjes së tij. Agamben paralajmëron: ky përjashtim nuk është më i rrallë, por bëhet i përhershëm.

Çfarë ndodh atëherë? Ligji ekziston, por mbrojtja e tij tërhiqet. Individët mbeten të zhveshur, të reduktuar në atë që Agamben e quan jeta e zhveshur. Ata janë brenda ligjit formalisht, por pa garancitë e tij.

A nuk është kjo pikërisht gjendja e Josef K.? Ai nuk është jashtë ligjit. Përkundrazi, është i mbytur prej tij: dosje, procedura, firma, rregulla. Dhe megjithatë, ajo që ligji premton – drejtësi, qartësi, mbrojtje – nuk shfaqet kurrë. Ligji flet pafund, por nuk thotë kurrë gjënë e vetme që ka rëndësi: “Je fajtor” ose “Je i pafajshëm.”

Kjo është arsyeja pse Kafka tingëllon kaq bashkëkohor. Mendoni për emergjencat moderne: lufta, pandemitë, krizat financiare. Shteti shpall “përjashtim” dhe pezullohen të drejtat, teorikisht përkohësisht. Por kur “përkohësia” bëhet normë? Atëherë të gjithë jetojmë si Josef K.: të përfshirë në sistem, por pa garanci. Kafka e kishte parashikuar këtë: pezullimin e përhershëm të gjykimit, shtyrjen e pafundme të kuptimit.

 

Më në fund, Hannah Arendt na jep çelësin më tronditës: “banaliteti i së keqes.” E keqja sot nuk ka pse të marrë pamjen e monstruozitetit sadist. Shpesh duket si një nëpunës i zakonshëm, një funksionar i kujdesshëm, një njeri që përsërit: “Unë vetëm po bëj detyrën time.”

Analiza e saj mbi Eichmann tregoi se krimet më të mëdha mund të kryhen pa urrejtje, pa pasion, madje pa ideologji. Kryhen nga njerëz që heqin dorë nga të menduarit, që binden automatikisht. Kjo është atmosfera e Procesit. Zyrtarët nuk janë djaj; janë punëtorë të rutinës, të zhytur në letra, shpesh të sjellshëm. Dhe pikërisht kjo është e tmerrshme: kur askush nuk pyet, makineria ecën pa u ndalur.

Për Arendt, rreziku i vërtetë nuk është fanatizmi, por mungesa e reflektimit. Dhe Procesi është, në thelb, një roman për mungesën e reflektimit: një sistem që funksionon vetëm sepse askush brenda tij nuk thotë, “Por pse?”

*

Vini re: Josef K. nuk është rebel. Ai nuk lufton me armë, as nuk përpiqet të arratiset nga problemi. Nuk është as hero tragjik. Ai është i zakonshëm: punonjës banke, i zënë me rutinën, i kapur papritur nga një proces i padeshifrueshëm.

Ajo që e bën romanin të padurueshëm nuk është fundi i tij, por zhvillimi. Ai endet nga një zyrë në tjetrën, takon avokatë me interesa të turbullta, ecën në korridore pafund. Ai gjykohet pa u gjykuar, dënohet pa u shpallur verdikti. Është njëkohësisht brenda dhe jashtë ligjit, i nënshtruar dhe i braktisur.

Ligji shfaqet i heshtur. Pjesa e padurueshme nuk qëndron tek fjala “je fajtor,” por tek fakti se nuk thuhet asgjë. Dhe kjo heshtje nuk është neutrale; është strategji. Sistemi nuk e dënon Josef K.; e lë të pezulluar, duke e detyruar të jetojë sikur të ishte i dënuar tashmë.

*

Nëse Kafka na trazon ende, është sepse jeta jonë nuk është më pak e ngatërruar nga procedurat e padukshme. Ne pranojmë “kushtet dhe afatet” pa i lexuar, mbushim formularë pa fund, u besojmë algoritmeve të errëta që vendosin për kredi, punë, madje edhe trajtime mjekësore. Labirinti burokratik është bërë digjital.

Mendoni për smartfonin: çdo njoftim është një thirrje e vogël, çdo klik një gjurmë e regjistruar, çdo heshtje një formë bindjeje. Jemi të lirë, por sillemi sikur jemi gjithmonë nën vëzhgim. Gjykata e Kafkës është zhvendosur në sisteme digjitale.

*

Po çfarë kërkon Kafka prej nesh? Jo revolucion, jo utopi. Ai na ofron diçka më modeste, por më radikale: kërkesën për të menduar. Për të mos rrëshqitur në bindje të verbër, jo duke përmbysur sistemin, por duke mos dorëzuar gjykimin tonë.

Të pyesësh është tashmë një akt rebelimi. Sepse sapo të pyesësh “Pse ky rregull?”, thyen magjinë e banalitetit. Sapo të pyesësh “Kujt i shërben kjo procedurë?”, prish konsensusin e heshtur.

Foucault, Weber, Agamben, Arendt – të gjithë bashkohen këtu. Të thyesh kafazin e hekurt, të shposh panoptikonin, të ndalosh gjendjen e përjashtimit, të kundërshtosh banalitetin e së keqes; kjo nuk kërkon heroizma të mëdha. Kërkon vigjilencë, mendim, refuzimin për ta zëvendësuar arsyen me procedurë.

Romani i Kafkës nuk na thotë çfarë të bëjmë. Ai na thotë çfarë të mos bëjmë: të mos bëhemi Josef K., duke pritur përgjigje që nuk vijnë kurrë. Më mirë të jesh i pakëndshëm, i bezdisshëm, të pyesësh, sesa të zhdukesh në heshtjen e një makinerie që jeton me pasivitetin tonë.

*

Mësimi më i thellë i Procesit nuk është se sistemi është i korruptuar, por se është indiferent. Ai nuk e persekuton Josef K. nga ligësia; e gllabëron nga inercia. Ligji më i frikshëm nuk është ligji i padrejtë, por ligji i heshtur.

E megjithatë, ka shpresë. Sepse heshtja mund të thyhet. Kur ligji fillon të flasë përsëri, jo si makineri që shtyp, por si instrument që mbron, atmosfera ndryshon. Aty ku kishte vetëm procedurë të shurdhër, rikthehet dialogu.

Ndoshta kjo është pika e vetme e optimizmit kafkian: që duke refuzuar heshtjen, duke këmbëngulur të pyesim, duke mos lejuar që mendimi të zhduket në bindje, mund të rigjallërojmë vetë idenë e ligjit. Jo ligjin si mekanizëm, por ligjin si institucion njerëzor, të përgjegjshëm ndaj atyre që i shërben.

Në fund, Procesi nuk flet vetëm për Josef K. Flet për ne. Për rrezikun që marrim sa herë që firmosim pa lexuar, binden pa pyetur, pajtohemi pa kuptuar. Kafka na detyron të përballemi me të vërtetën e hidhur: kafazi nuk mbyllet nga jashtë – ne e mbyllim vetë.

(c) 2025 Artemisa Kuznetsov. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është përfytyruar me