VIRTYTI I GJUHËS

U bë më se një muaj që nëna ime s’është më; por avatari i saj aq i gjallë në kujtesën time, ajo prani që më performon pa u lodhur në skenën e mendjes, si një personazh jo-lojtar (NPC) në një videolojë, nuk mund ta dijë as ka si ta dijë se origjinali tashmë i mungon: si edhe më parë, ia dëgjoj zërin teksa më ofron komentar të vijueshëm për gjithçka ndodh.[1] Ka mbetur e mbijetuar si subjekt brenda meje, në mënyrë të tillë që unë gjithnjë të jem në gjendje ta shoh botën siç e shihte ajo; mbase më duhet të flas për një kopje të saj, në gjendje të funksionojë si makinë ligjëruese; vetëm se kjo më ndodhte rëndom edhe para se ajo të vdiste, në kuptimin që zëri i saj, bashkë me zërin e personave të tjerë shumë të afërt, janë pjesë intime e imja, e unit tim polifonik.

Ishte shumë e gojës: fliste bukur, në kuptimin që ligjërimi i shpalosej si shfaqje për t’u admiruar, duke pasqyruar botën dhe pastaj duke e plotësuar dhe më në fund duke ia zënë vendin. Përmes saj, ishin edhe gra të tjera të fisit tonë që gjenin gojën – nga gjyshja e saj (Aneja), edhe ajo shumë e bukur në ligjërim, te një hallë e tim eti, me të cilën, kur takoheshin, bisedonin sikur këndonin bashkë. Përpiqesha gjithnjë t’ia mbaja shënim ndonjë fjalë e sidomos ndonjë shprehje, por pastaj, kur u kthehesha shënimeve, më dukeshin pa jetë, si ato gjethet e thara që i gjen ndonjëherë mes fletëve të një libri.

E kam një nga fletoret këtu, dhe teksa e rilexoj, ia dëgjoj zërin të m’i thotë gjërat sërish, si për të m’i shpjeguar. Janë fotograme gjuhësore që fiksojnë momente përndryshe të humbura, të një fëmijërie përndryshe të pa-arritshme. Fletorja që mbaj përpara më duket si arkiv i pluhurit; ligjërimit që ndryn brenda i mungon fryma. Ja, më del përpara një shprehje që më pëlqen shumë: piks ujërat, si në ai piks ujërat, në kuptimin që sajon shumë kur rrëfen ndonjë gjë, ekzagjeron, madje thotë gënjeshtra (të rrema); por vetëm kaq. Nuk di si dhe ku përdoret kjo shprehje: më mungojnë udhëzimet e skenës, të produksionit.

Kjo është sfida e madhe e oralitetit – ne duam ta kuptojmë, duke e shkruar; çfarë është njëlloj si të përpiqeshim ta shpjegonim si punon biçikleta, duke e mësuar manualin përmendsh. Nëna ime e dinte se një fjalë a shprehje nuk ishte e bukur në vetvete, por gjithnjë në marrëdhënie me kontekstin ku përftohej; dhe ishte merita e subjektit folës që ta vendoste këtë marrëdhënie në momentin e duhur. Një bebe e shëndoshë mund të ishte, sipas rastit, karpuz ose kungull – por këto dy metafora nuk është se janë lirisht të ndërkëmbyeshme (sipas sqarimit që lexoj tani, karpuz është më “fisnik” se kungull); dikush mund të ishte shumë koprrac, por i rrallë ishte ai që than mutin e bën tabako. Dikush mund të thoshte gjëpora, dikush tjetër të fliste gadra-budra, një i tretë të thoshte katr-e-pesa ose merr n(g)a koshti e bjer brënda; një grua dembele, ose bithështrirë mund të ishte – sipas një rregulle aneks që nuk e kam marrë kurrë vesh – edhe bithëleshe; një person shumë i dobët mund të ishte pispilingo, por edhe (me) di fidh brinjë; një person i ngathët mund të ishte gëdë siç mund të ishte shalëzënë, por ky cilësimi i dytë kish të bënte më shumë me stilin e lëvizjes, ose prezantimin “fizik” të vetes; një grua llafazane mund të ishte bër-bëre, ose s’i hin gjuha brënda, ose kërren skupra nga goja, por edhe i ka edhe bitha gjuhë; një person shalëgjatë mund të ishte, gjithnjë në rrethana të caktuara, më shumë i çarë se i paçarë.

Të gjitha këto i kam në fletore – por, siç thashë, më mungon magjia që i sjell në jetë, ose shqisa intuitive e përdorimit. Fjalëve dhe shprehjeve ua di kuptimin, por nuk do t’i bëja dot të miat. E shumta, më duhet të shpresoj që personazhi në skenën e vetëdijes sime të kujtohet t’i përdorë ndonjëherë. Kjo e bën edhe më enigmatik virtytin ligjërimor të nënës sime, e cila – ndryshe nga plakat e fisit të vet, të cilave ua kish vjedhur “zanatin” – nuk ishte analfabete, përkundrazi; edhe pse deri në fund të jetës mbeti me libër në dorë, e kish zgjedhur të realizohej e plotë në përmasën orale. Shqisa metagjuhësore, ose aftësia për ta kundruar ligjërimin nga jashtë, i aktivizohej përmes kënaqësisë që ndiente kur gjente shprehjen e saktë për diçka; sepse një karakterizim i saktë i dikujt – p.sh. cilësimi i një gruaje të shëndoshë si shishmane ose turtunë; ose i një gruaje thashethemexhije dhe të pabesë si haçkëlinë, ishte edhe çelësi për ta ri-renditur botën, ose më mirë për t’iu imponuar botës duke e ri-renditur.

Nga autoritetet gjuhësore që i kishin mbetur, më shumë se të tjerat rroi një hallë e babait tim, edhe ajo shumë e zonja e gojës – gati me dhunti rapsodike. Kjo hallë vinte nga një familje “e vjershës”: burri i saj mbahej mend si poet minor post-rilindës, në vitet 1920-1930; edhe halla e kish zakon që kalonte, krejt papritur, nga ligjërimi i zakonshëm në të folurin me varg të rregullt dhe rimë; kalimi bëhej natyrshëm dhe kish natyrë improvizuese, diçka si ajo që bëjnë poetët bejtexhinj të kafeneve. Zakonisht, me vargje thuheshin të vërteta më të përgjithshme, edhe pse pa e humbur formën metaforike: diçka si proverba ose frazeologji, të tipit ah, moj të keqen, ç’kam bërë unë për ti, ti lëvís e unë vdis. Kur vinte kjo hallë për vizitë tek ne, vinte me gjithë pasurinë e saj gjuhësore, prej së cilës ime më kopjonte ç’të mundte; dhe pastaj, kur i vinte rasti të përdorte ndonjë prej atyre shprehjeve shtonte (p.sh.): e bëri pordhën fuqí, siç thoshte e shkreta hallë… Ia njihte autoritetin dhe e citonte, si të ishte fjala për ndonjë artikull shkencor që i lypte referenca! Citimi në këtë rast jo vetëm kontekstualizonte, por edhe thërriste në ndihmë një skenar ku protagoniste ishte halla, ose ku bota shihej me sytë e hallës: pra si mënyrë edhe për ta kujtuar. I vdekuri thirrej në skenë nëpërmjet fjalëve që kish lënë pas dhe rrethanave kur kish performuar.

Shumë nga këto shprehje, disa edhe tejet pikante, sillnin me vete një histori që kish ndodhur dikur dhe që i kish përftuar. Një shprehje e tillë ishte bitha difek, që mua më pëlqente sa s’ka, dhe që lidhej me çlirime squfurore të zhurmshme, në prani të një personi të pafajshëm; duke u krahasuar shkrepja me atë të dyfekut. Unë gjithnjë ngacmoja: si ishte ajo puna e bithës difek? Po ja, më molloiste filania – një kushërira jonë edhe ajo tashmë e vdekur – si nuk e duronte (nuk e honepste) dot nusja (dhe as kjo nusen) dhe, sa herë që i kalonte afër kësaj që rrinte shtrirë në divan, kjo e përshëndeste me një… dhe komentonte: bitha difek, mi të keqen; bitha difek! Pa këtë histori, pa këtë mise-en-scène, me një plakë të kërrusur që heq këmbët zvarrë në hapësirën e ngushtë mes tavolinës dhe divanit dhe nusen që e përshëndet me të shtëna topi, sa herë që kjo i afrohet, edhe shprehja do ta humbte efektin; sepse ato të shtëna ishin në thelb përshëndetje si të kryqëzorit Aurora, ose kalime nga sikleti i thjeshtë gastro-intestinal në shkëmbimet artilerike vjehërr-nuse.

Vija re edhe diçka tjetër: sa herë që e kurdisja nënën të më thoshte ndonjë histori nga të vjetrat, më tepër edhe për “t’i vjelë ligjërimin”, nuk ma tregonte kurrë historinë dy herë njësoj. Në krye kujtoja se kjo kish të bënte me sklerozën, por më pas fillova të dyshoj edhe se mos vinte si efekt i drejtpërdrejtë i oralitetit, ose i rrëfimit si performim improvizues – çfarë mua më bënte përshtypje, sepse unë kërkoja identitetin mes dy a më shumë rrëfimeve të së njëjtës “ngjarje”. Por me sa të drejtë? Dhe aq më tepër, kur histori të tilla, zakonisht të jetuara por edhe të amplifikuara nga rrëfime nga gra të brezave të mëparshëm, vinin në jetë ose ngjizeshin nëpërmjet fjalëve dhe shprehjeve; të cilat edhe i ruanin në kujtesën kolektive – dhe duke qenë ngjarja produkt i vetëdijes ligjërimore kolektive, nuk kish ndonjë detyrim për të mbetur e barabartë me vetveten!

Kjo nuk funksiononte gjithnjë mirë; ndonjëherë ngjarjet harroheshin, dhe mbetej vetëm shprehja. Kur donte të përshkruante dikë që lodhej shumë me punë të kota, ime më thoshte: si gomari i Hackos. E pyesja: ç’të ketë qenë ky Hackua? Më thoshte: nuk e di. Ndonjë që punonte me gomar… Po Bajo fshehuri ç’ka qenë? Ndonjë që nuk u dilte njerëzve… Ky fat u kanoset tani shumë shprehjeve, rrëfimeve të kondensuara dhe fosileve të tjera ligjërimore, që mori ime më me vete duke u lënë pas konturet e zbehta. Unë që ia mbaj mend shprehjen epike than mutin e bën tabako, nuk jam në gjendje të them nëse kjo nuk i referohet gjë ndonjë historie në kufi të marrëzisë, me ndonjë “alkimist” folklorik, si ata dijetarët e akademisë së Lagados, te Udhëtimet e Guliverit të Swift-it… Ka edhe më keq: lexoj shprehjet ankimtare s’më hin një i drunjtë (në shtëpi) dhe s’ma kërkoi një i drunjtë (thuhet nga një nënë për vajzën që i ka mbetur e pamartuar); dua të përfytyroj një skenar ku ky i drunjtë ka të bëjë me ndonjë mtonjës, por nuk e çoj dot historinë më tutje… Duhej ta kisha pyetur nënën sa ishte gjallë, që të mos e lija këtë të drunjtin të më turbullojë fantazinë kushedi për sa kohë akoma. Ja edhe një karakterizim djallëzor për dikë: si i dalë nga vërat e mureve. A ka edhe këtu ndonjë histori për t’u rrëfyer? Për dikë që rrinte i fshehur? Për një Gregor Zamza të Gjirokastrës? Mbase edhe një hije? Sërish nuk do ta di. Muret mund të kenë vëra, por nuk kanë gojë të flasin.

 

© 2021, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Shënim: Imazhi në kopertinë nga The Golden Girls, një serial që sime mëje i pëlqente shumë.


[1] Filozofi Douglas Hofstadter, autori i të mirënjohurit Gödel, Escher, Bach i ka kushtuar këtij misteri një libër më vete, I am a strange loop, Basic Books 2007, ku përshkruan si pat “mbijetuar” gruaja e tij Carol (viktimë e kancerit kur ende e re), në vetëdijen e tij: në trajtën e një këndvështrimi unik; një dukuri jo e pangjashme me jetën gjithnjë të brishtë të një personazhi në mendjen e autorit që po e krijon dora-dorës. Argumenti i Hofstadter-it është tejet kompleks, por ideja e tij se “interioriteti” i dikujt mund të mbijetojë – sado pjesërisht – në mendjen e një tjetri më erdhi pashmangshëm në mendje kur po i shkruaja këto radhë.

Këtë e pëlqejnë %d blogues: