MESJETË E TRAZUAR

Në një nga pushimet e konferencës, m’u afrua miku im i vjetër, studiuesi autodidakt Psalti Balta. Dhe siç e kish zakon, u fut drejt e në temë:

“Ke dëgjuar ndonjëherë për Arnaut Mamin?” më pyeti.

“Ç’është ky?” e pyeta edhe unë.

“Admirali Arnaut Mami,” tha Psalti. “Ka qenë komandanti i flotës islamike për Afrikën e Veriut dhe pirati më i famshëm i atyre deteve. Shqiptar, natyrisht.”

“Po, edhe?”

“Historia e mban mend si personin që kapi rob Cervantes-in, dhe pastaj e shiti si skllav në Ulqin, ku Miguelit ia vunë emrin Servet,” vazhdoi Psalti.

“Të madhin Cervantes?”

“Të madhin Cervantes. Në vitin 1575.”

“Epo të paktën ia kurseu jetën,” thashë unë.

“Prit,” më kapi Psalti për mënge, kur e pikasi që unë po e provoja t’i largohesha. “Po sikur të të thoja se ky nuk ka qenë i vetmi Arnaut i famshëm?”

“Doemos që jo,” i thashë. “Arnautë të famshëm ka pasur sa të duash, në Perandorinë Osmane. Mjafton t’i numërosh!”

“Nuk them për Perandorinë Osmane,” e uli zërin Psalti, tashmë konspirativ. “Më herët.”

“Më herët? Si më herët? Arnautë na quanin turqit, apo jo?”

“Ashtu na kanë bindur,” tundi kokën Psalti, jo pa trishtim të lehtë. “Ashtu na kanë bindur.”

Dhe befas nxori nga xhepi i xhaketës së trashë prej leshi një fletë letre të daktilografuar dhe ma tregoi.

Lexova:

Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
e vei jausen lo joi qu’ esper, denan.

“Ç’gjuhë është kjo?” pyeta.

“Purgatori i Dantes, fundi i këngës së 26-të.”

“Nuk më duket si italisht.”

“Sepse nuk është italisht!” tha Psalti.

“Mos është gjë në shqipen e vjetër?”

“Ah, sikur…” psherëtiu Psalti. “Jo, nuk është as në shqipen e vjetër. Ai që flet është trubaduri Arnaut Daniel, një nga më të shquarit mes të vetëve. I thotë Dantes: Unë jam Arnauti, që shkoj tue qa e tue këndue; me trishtim kujtoj marrëzitë e kalueme, por shoh kah shkëlqen hareshëm para meje dita që shpresoj. Përkthimin e ka bâ i madhi Pashko Gjeçi…”

Psalti këtu e ngriti zërin aq shumë, sa shumë nga të pranishmit u ndalën dhe po e dëgjonin me vëmendje, të intriguar edhe nga gegnishtja e tij.

“Ç’të jetë ky Arnaut, atëherë?” e pyeta, pasi mbaroi.

“Pikërisht,” tha Psalti. “Të duket çudi ty që të ketë pasur trubadurë arbër, në Francën e Jugut, ku flitej oksitanishtja?”

“Për besë, po,” i thashë.

“Po sikur të të thoja që edhe Karli I, Anjou, që u shpall Mbret i Arbërisë në 1272, vinte nga Provansa, toka e trubadurëve?”

“Edhe sikur,” i thashë. “Mua më duket sikur ky Arnaut të jetë thjesht emri i trubadurit, si me thënë, trubaduri Arnaut.”

Këtu na lajmëruan që të futeshim në sallë, sepse konferenca do të vazhdonte, dhe na mbeti biseda përgjysmë.

Ditët që pasuan, u informova për origjinën e këtij emri, Arnaut, për shqiptarët – dhe mësova se turqishtja e kish marrë fjalën nga greqishtja arvanitis, për ta shndërruar në arnavut me ndërrim të bashkëtingëlloreve.

Nuk kisha pasur kohë të informohesha edhe për poetin Arnaut, që kish takuar Dantja në Purgator, kur ndesha sërish në Psaltin, këtë herë në pushim të një koncerti të një kuarteti harqesh te Katedralja Ortodokse në Tiranë.

“T’u duk çudi që të kishte arbër në Provansë, në kohën e trubadurëve?” më tha.

“Arbër edhe mund të ketë pasur,” i thashë. “Por arnautë jo. Emri arnaut filloi të përdorej më vonë.”

“E ke gabim,” tha Psalti. “Dhe ja pse.”

Nxori nga i njëjti xhep i së njëjtës xhaketë epike një fletë letër të daktilografuar pastër.

“Ja, lexoje vetë,” tha.

Dhe unë lexova:

Arnaut Catalan
Arnaut de Cumenges
Arnaut Daniel
Arnaut Gulhem de Marsan
Arnaut de Mareuil
Arnaut Plagues
Arnaut de Tintinhac
Arnaut Vidal de Castelnou d’Ari

“Ç’janë këta,” e pyeta.

“Janë të gjithë trubadurë,” tha Psalti. “Nga Provansa.”

“Vërtet?”

“Vërtet! Dhe e di ç’po mendoj këto kohë? Se këtë traditë, të trubadurëve, e kanë themeluar atje shtegtarë nga tokat e Arbrit. Dhe se arnaut ka qenë përdorur si emër për profesionin… “

“Po ç’bënin gjithë këta arnautë në Provansë?”

“Atë do ta shkoqitin historianët,” tha Psalti. “Rrinë që rrinë kot. Dhe e di çfarë tjetër? Ke dëgjuar për mercenarët katalanë, që patën ardhur të luftojnë në Ballkan në Mesjetë? Dhe që ishin kaq të tmerrshëm, kaq gjakatarë, sa mbeti pastaj fjala në shqipe, katallan, si personazh përrallash?”

“Sikur kam dëgjuar.”

“Ja edhe një lidhje tjetër. Katalanë, oksitanë, praktikisht i njëjti popull, praktikisht e njëjta gjuhë.”

“Po prapë nuk po e bëj dot lidhjen me Arnautët,” i thashë.

“Arnauti shkon në Provansë, dhe bëhet Arnaut, trubadur. Katalani vjen këtej nga ne, dhe bëhet katallan, përbindësh përrallash.”

“Shkëmbime kulturore,” thashë.

“Mos qesh,” më qortoi Psalti. “Po ta shohësh historinë e trubadurëve dhe të këngëve të tyre, do të vësh re se ky lloj arti sikur lindi papritur… doemos i ardhur nga diku tjetër. Hipoteza ime: e çuan atje arnautët.”

“Po e përpunon hipotezën?” e pyeta.

Ngriti supet.

“Nuk ka kuptim për ne,” tha, “që të mburremi me Arnaut Mamin, një pirat, dhe të harrojmë Arnaut Danielin, atë që Dantja dhe Petrarka e mbanin si poetin më fin…”

Dhe pastaj vazhdoi:

“E di ç’kam gjetur tjetër? Një tercinë të mrekullueshme të tij, që po ta recitoj:

Ieu sui Arnaut qu’amas l’aura
e cas la lebre ab lo bueu
e nadi contra suberna.

“E kupton?” tha.

“Jo plotësisht,” i thashë. “Ma përkthe në arbërishten moderne, të lutem.”

Psalti vazhdoi:

Unë jam Arnauti, që mbledh erën
Dhe ndjek lepurin me buall
Dhe notoj kundër rrymës.

“Në fakt,” komentoi “atë bueu anglezët e kanë përkthyer zakonisht ox dhe italianët bue, me kuptimin ‘kau’, por unë kam frikë se fjala rrjedh nga shqipja e vjetër buoll. Njëlloj si lebre që nuk mund të jetë veçse lepuri ynë, dhe nadi një formë e noti. Trubadurët do t’i kenë dhënë shumë fjalë arbërishte poezisë oksitane, njëlloj siç sollën bejtexhinjtë fjalë të turqishtes, arabishtes dhe persishtes në vargun e tyre shqip.”

“Këto janë gjëra tejet të guximshme, Psalti,” i thashë.

“Po pse,” më tha, “si mund të shpjegohet ndryshe miqësia aq e vyer e Gjergjit tonë, me mbretin Alfons të Napolit, nga Aragona? Mendon se oksitanët dhe katalanët nuk luajtën rolin e tyre në këtë miqësi?”

Për dreq, këtu na nxitëm të ktheheshim në sallë, për pjesën e dytë të koncertit, dhe na mbeti muhabeti përgjysmë – siç më ndodhte shpesh me Psaltin; sepse ky, për ta thënë me vargjet e Arnautit oksitan, e ndiqte lepurin me buall…

Psaltin do ta takoja sërish në një darkë të shtruar nga ambasadori spanjoll në Tiranë, me rastin e inaugurimit të një fabrike kitarash akustike të markës së famshme katalane Isabel.

Më pa që larg, dhe i ndriti fytyra.

“Çfarë di për bogomilët?” më tha, duke më afruar gojën te veshi.

“Ah,” mbeta unë. “Kujtova se do të më flisje prapë për Arnautin…”

“Bogomilët,” vazhdoi ai. “Sekt fetar heretik i Mesjetës, i çrrënjosur e i shfarosur nga kisha zyrtare, anembanë tokave të krishtera. Nuk përdornin kryqin, nuk ndërtonin kisha, thoshin: trupi është tempulli për ne.”

“Bukur,” i thashë.

“Bogomilët u përhapën anembanë, duke arritur deri në Itali e në Francë, ku u njohën si katarë. Edhe paulicianë u kanë thënë. Por zanafillën e patën këtu në Ballkan.”

“Heretikë,” përsërita unë.

“Heretikë,” vazhdoi. “Dualistë, gnostikë.”

Dhe pastaj, duke më parë drejt e në sy:

“Poezinë e trubadurëve disa njerëz fort të dijshëm e kanë parë si refleks të doktrinës fetare të katarëve. Prandaj unë tani po pyes veten – dhe historinë – se mos këta trubadurë nuk ishin, veçse krahu artistik i katarëve, dhe herezinë pauliciane e çuan në Provansë Arnautët nga Arbëria e Ballkanit. Trubadurët ishin kripto-katarë.”

“Joooo,” thashë unë.

“Prit,” më tha. “E di nga e ka etimologjinë fjala trobador, e oksitanishtes? Nga një TROPATORE, kinse e latinishtes së vonë… Por unë këtë tropatore e lexoj ndryshe: çfarë të thashë më lart, për katarët që konsideronin si tempull të tyre…?”

“Trupin,” belbëzova. “Trupin…”

“Tamam,” dihati Psalti. “Edhe në emrin e tyre si me thënë profesional, trubadurët e kanë ruajtur fjalën shqipe trup: si ata që i këndojnë trupit. Mendo për një çast, për këta arnautë bogomilë, që marrin arratinë nga Arbëria, për t’u shpëtuar persekutimeve nga kisha zyrtare, dhe zbarkojnë në Provansën e largët, mbase duke kaluar përmes Italisë… E di ti, miku im, që katarët i quanin ndonjëherë, në ato treva, edhe si Cathari Albanenses…”

“Mirë i paske kopsitur të gjitha,” i thashë. “Por atë fjalën Arnaut nuk e shpie dot në Provansën e trubadurëve, sepse ajo fjalë është osmane.”

Nuk pati kohë të më përgjigjej, sepse e tërhoqën nga krahu, për ta futur në një dolli të komplikuar.

Kisha kujtuar se me kaq do të mbyllej edhe muhabeti i Arnautëve dhe trubadurëve, por pas nja një jave, gjej një mesazh nga Psalti, në kutinë e emailit.

“Jam në Barcelonë,” më shkruante, “po kërkoj në arkivat sekrete. Por nuk mund të rri pa të të thënë diçka – dhe je i pari që po ta konfidoj. Ajo arnaut, që ti ma shpjegove si fjalë turke, të ardhur nga greqishtja bizantine arvanitis, më pat lënë pa gjumë… E vetmja hallkë e dobët e hipotezës sime. Vetëm se tani e kam gjetur përgjigjen.”

Vazhdonte emaili:

“Etimologjia greke qëndron; edhe metateza v-n; por emri vetë është përftuar për herë të parë jo në turqishte, por në arabishten e saraçenëve… Të cilët e çuan pastaj në brigjet mesdhetare të Provansës. Shumë më herët se t’i afroheshin turqit Europës… Fjala arnaut është arabe, i dashur mik, dhe prej arabëve u kaloi edhe katalanëve e oksitanëve: arnaut. Prandaj edhe trubadurët katarë, që shkuan në ato vise nga brigjet e Arbërisë, u njohën si Arnautë… Madje jo vetëm u njohën, por edhe ashtu e quajtën veten krenarisht.”

Tani s’më mbetet veç të pres që të lexoj artikullin e Psaltit, por duke e njohur, kam frikë se nuk do ta përfundojë dot kurrë.

 


© 2021, Castigat™ & Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Këtë e pëlqejnë %d blogues: