NJË POLAK I VËSHTIRË

Po jap më poshtë, të përkthyer krejt lirshëm, një faqe të hershme nga Ditari i Witold Gombrowicz-it, shkrimtarit polak të mërguar në Argjentinë pak para se të fillonte Lufta II Botërore.[1]

Këto shënime në ditarin e vet, një ditë të enjte të vitit 1953, Gombrowicz-i i paraprin me një citat nga ditari i Galeazzo Ciano-s:

Krakow. Statuja dhe pallate, që këtyre u duken madhështore, por që neve, italianëve, na duken pa ndonjë vlerë të madhe.

Gombrowicz-i, i cili jeton tani në Argjentinë, ka lexuar këto ditë një artikull për letërsinë polake, ku shqyrtohet mundësia që “poetët tanë” të jenë po aq të lartë sa Dante-ja, Racine-i dhe Shekspiri.

Arsyetimi nuk e bind. Të krahasosh Mickiewicz-in me Danten ose Shekspirin është si të krahasosh frutat me reçelin, një produkt natyror me një të përpunuar; një fushë a një lëndina a një fshat, me një katedrale a një qytet… A ishte Mickiewicz-i më pak i madh se Dante-ja? Le të themi, shkruan Gombrowicz-i, se ai e shihte botën nga shpatet e buta të Polonisë, ndërsa Danteja gjendej në majat e një mali hijerëndë (prej njerëzish) nga ku merrte akses në perspektiva të tjera.

Por kjo pak rëndësi ka. Gombrowicz-i irritohet kur autori i artikullit përmend, me krenari, që Lautréamont-i “ka cituar Mickiewicz-in”[2]… dhe kujton herë të tjera kur autorë të ngjashëm i kanë provuar botës mbarë se ne nuk jemi fillestarë, ngaqë “Thomas Mann-i e konsideronte “Komedinë johyjnore”[3] vepër të madhe, apo ngaqë “Quo Vadis është përkthyer në të gjitha gjuhët e mëdha të botës”.

Ja me këto sheqerka ushqehemi, thotë.

Pastaj Gombrowicz-it i kujtohet kur është gjendur dikur në një takim tjetër polakësh në mërgim dhe ku – pas folk-ritualeve dëfryese kombëtare – të gjithë u ulën të dëgjojnë njërin që u vu të lëvdonte kombin, meqë “ne i kemi dhënë botës Chopin-in”, “ne kemi Marie Curie-n, Mickiewicz-in dhe ne kemi shërbyer si mur mbrojtës i Krishterimit…”

Ky tipi i shpjegoi vetes dhe publikut të vet se jemi komb i madh, gjë që mbase nuk e ndez më entuziazmin e dëgjuesve (që ishin të familjarizuar me këtë ritual dhe merrnin pjesë në të si në një meshë, ku askush nuk pret surpriza), por që megjithatë përcillet me një farë kënaqësie, sa kohë që të gjithë e kryejnë detyrën e vet patriotike.

Por mua m’u duk, shkruan Gombrowicz-i, sikur ky ritual i tanishëm ish ngjizur në ferr, dhe kjo meshë kombëtariste ish shndërruar në një ngërdheshje satanike, ligësisht groteske. Sepse ata, duke ngritur lart Mickiewicz-i, po ulnin veten dhe me lëvdatat që nuk ia kursenin Chopin-it, tregonin se ende nuk ishin pjekur aq sa ta vlerësonin vërtet; dhe se duke u zhgërryer në kulturën e tyre, thjesht sa po ekspozonin primitivizmin e tyre.

Gjenijtë! Djalli i marrtë këta gjenij! Më erdhi t’u them të pranishëmve, shkruan Gombrowicz-i: Po kujt i plasi për Mickiewicz-in? Ju jeni më të rëndësishëm për mua se Mickiewicz-i! Dhe as unë, as njeri tjetër, nuk do ta gjykojmë kombin polak në bazë të Mickiewicz-it, ose të Chopin-it, por përkundrazi, sipas ngjarjeve që ndodhin dhe gjërave që thuhen pikërisht këtu mes nesh! Ju mund t’i përkisni një kombi kaq pak madhështor, sa artisti juaj më i madh të jetë një Tetmajer apo një Konopnicka, e megjithatë, nëse ju flisni për këta me shpengimin e njerëzve shpirtërisht të çliruar, me masën dhe përkorën e një populli të pjekur… edhe Tetmajer-i mund të jetë arsye për krenari.

Por siç janë punët, Chopin-i dhe Mickiewicz-i shërbejnë vetëm për të vënë në pah mendjengushtësinë tuaj, sepse – me naivitet fëmijësh – ju tërhuzeni me polkat tuaja në sytë e një publiku të huaj të mërzitur, në mënyrë që të forconi ndjesinë e dëmtuar të vlerës suaj dhe t’i jepni vetes kuptim. Jeni si ai gjynahqari që mburret se një ungj i tiji kish kaq e kaq çifligje dhe kish vajtur gjer në Paris.

Por kish edhe më keq. Më e tmerrshmja e këtij rituali ishte se jeta dhe mendjet moderne po u bëheshin fli të vdekurve. Sepse kjo ceremoni mund të përshkruhej si një topitje e ndërsjelltë polakësh, në emër të Mickiewicz-it…. dhe askush nga të pranishmit nuk ishte aq i pamençur sa vetë ky takim i tyre, që përftonte dhe gromësinte një frazeologji të dobët, pretencioze dhe të rreme.

Recitonin. Në një takim të sunduar nga inhibicioni, artificialiteti dhe rrena, sepse në këtë takim po merrte pjesë Polonia, dhe një polak nuk di si të sillet me Poloninë, që e pështjellon dhe i shpif manierizma. Polonia e pengon polakun deri në atë shkallë, sa… ta futë në ngërç: ai dëshiron shumë ta ndihmojë, kërkon shumë ta ngrejë lart… Vini re, thotë Gombrowicz-i, që polakët sillen normalisht dhe në mënyrë korrekte ndaj Zotit (në kishë), por përballë Polonisë e humbin toruan. Kjo tregon se ka diçka në këtë mes, me të cilën nuk ndihen mirë.

Më kujtohet, vazhdon Gombrowicz-i, kur kishim shkuar për çaj te ca miq argjentinas dhe një i njohuri im, bashkatdhetar, filloi të flasë për Poloninë. Sërish dhe natyrshëm, Mickiewicz-i dhe Kosciuszko, së bashku me Sobieski-n dhe Rrethimin e Vjenës na kalëruan në tryezë. Të huajt i dëgjuan me mirësjellje këto opinione të ndezura dhe morën vesh që “Nietzsche-ja dhe Dostojevski ishin me prejardhje polake” dhe se “ne kemi dy çmime Nobel në letërsi.” Më shkoi mendja që, sikur ndonjëri të fillonte të lëvdonte veten ose familjen e vet kësisoj, kjo do të konsiderohej si mungesë takti. Mendova se ky ankand me kombe të tjera, për gjenij dhe heronj, për merita dhe arritje kulturore, ishte në fakt krejt i ngathët, nga pikëpamja e propagandës, meqë me Chopin-in tonë gjysmë-francez dhe Kopernikun jo tërësisht vendës, ne nuk konkurrojmë dot me italianët, francezët, gjermanët, anglezët ose rusët. Prandaj është pikërisht kjo qasje që na dënon me inferioritet.

Të huajt, thotë Gombrowicz-i, vazhduan të na dëgjojnë me durim, siç i dëgjojnë ata që, duke pretenduar se janë aristokratë, na kujtojnë vend e pa vend se stër-stërgjyshi i tyre ishte zot i një kështjelle.

E megjithatë, situata ime aty, si shkrimtar polak, vëren Gombrowicz-i, po bëhej gjithnjë e më e vështirë. Unë nuk është se kam ndonjë dëshirë për të përfaqësuar gjë, përtej vetes sime – e megjithatë, bota na i imponon këto funksione përfaqësimi kundër vullnetit tona dhe nuk është faji im, që për këta argjentinas, unë përfaqësoja letërsinë polake moderne.

Çfarë thashë unë, atëherë? – pyet Gombrowicz-i. E kisha kuptuar se vetëm një ndryshim radikal i tonit mund të më çlironte. Provova pra… të filloj të flas si dikush që nuk u jep rëndësi të madhe arritjeve të kombit, të cilit e kaluara i vlen shumë më pak se e ardhmja… Duke vënë në dukje elementin e huaj te këta Chopin-ë, Mickiewicz-ë, Kopernik-ë, thashë se metafora që “ne polakët ia dhamë botës këta njerëz” nuk duhet marrë shumë seriozisht. Çfarë ka të përbashkët z. Kowalski me Chopin-in? Mos baladat që ka kompozuar Chopin-i ia rritin peshën specifike këtij Kowalski-it edhe me një miligram të vetëm? A mund t’i japë lavdi, zotit Ziebicki nga Radomi, Rrethimi i Vjenës? Jo. Ne nuk jemi, u thashë, trashëgimtarët e drejtpërdrejtë të madhështisë së të shkuarës, dhe as të kotësisë, inteligjencës ose budallallëkut, virtytit ose mëkatit të së shkuarës; çdokush është i përgjegjshëm për veten.

Por këtu m’u duk se nuk po shkoja aq thellë sa ç’duhej, vazhdon Gombrowicz-i, dhe pranova se disa virtyte specifike… vërtet shfaqen në arritjet e mëdha të një kombi, në veprat e artistëve të tij. Por duke shtuar pastaj se një komb që vërtet ka arritur pjekurinë dhe që ka gjallëri mirëfilli, duhet të mësohet që t’i shpërfillë këto…

Dhe vetëm nga fundi i filipikës sime, thotë Gombrowicz-i, e kuptova se ku doja të dilja dhe pikërisht: që asgjë vërtet jotja nuk mund të të impresionojë. Nëse ndodh, pra, që madhështia e së kaluarës sonë të na impresionojë, kjo provon se ajo ende nuk na ka hyrë në gjak.

Një faqe ditari.


[1] Përkthimin e kam bërë nga anglishtja.

[2] A nuk përmendim edhe ne gjithnjë mahninë e Lamartine-it me Milosao-n e De Radës?

[3] Një dramë të Zygmung Krasinski-t të vitit 1833.

6 Komente

  1. E sakte! Disa e konsiderojne kete ne gjuhe popullore: oksidentalizem dhe orientalizem! Por kjo eshte e tepruar, ndonse ka dicka te vertete brenda. Teme e gjate kjo!…

  2. Nuk e njihja Gombrowicz si autor. E bleva Ditarin ne internet me te lexuar shkrimin tuaj. Po e lexoj dhe jam i befasuar prej tij. Te falenderoj Ardian.

Lini një Përgjigje te Alban Anuloje përgjigjen

Këtë e pëlqejnë %d blogues: