OBUT

Në traditën ortodokse shqiptare kur dikush vdes, kryhet një vigjilje e veçantë mbi trupin e pajetë që njihet si parastasis ose panikida që do të thotë “roje” dhe nënkupton “të ruajturit” e të ndjerit përgjatë gjithë natës. Vigjilja funerale fillon me Himnin Trishenjtor dhe me këndimin e Psalmit 91, pasuar nga Litania e Madhe për të vdekurin. Në vend të “Perëndia është Zoti” thuhet “Aliluia”, ashtu si gjatë Kreshmës së Madhe, pastaj tropari funeral. Përlëshorja dhe shkurtorja e të vdekurit, si dhe këndimet e tjera të vigjiljes funerale, flasin për tragjedinë e vdekjes dhe për mëshirën e Perëndisë dhe luten që Perëndia t’i japë jetën e amëshuar personit që ka “fjetur”. Pastaj këndohet mbi të vdekurin Psalmi 118 në Tingullin Tërthor II, që është një ikonë verbale e atij që konsiderohet njeri i drejtë dhe shfaq devocion për Perëndinë – ky është i njëjti psalm që këndohet të Premten e Zezë të Pashkëve dhe përshkruan fitoren e jetës së drejtë mbi ligësinë dhe vdekjen. Prifti bën një trisaji mbi trupin e të vdekurit që është i vendosur kah lind dielli në shtëpinë e tij (në rast se ceremonia nuk kryhet në kishë). Pasi trupi shpihet në varreza ku prifti hedh një grusht dhé mbi të duke pëshpëritur fjalët “Zoti është dhé!” e më pas derdh sipër tij pak verë dhe vaj ulliri (ose hirin e temjanicës), i ikuri përshëndoshet drejt asaj që konsiderohet rrugëtim për në jetën e përtejme.

Më pas familjarët e të vdekurit kthehen në shtëpi ku hapin dyert për njerëzit dhe presin ngushëllime. Tradita ortodokse ka katër përkujtimore për të vdekurit: dita e tretë pas vdekjes (të tretat); dita e nëntë pas vdekjes (të nëntat); dita e dyzetë pas vdekjes (të dyzetat) dhe një vit pas vdekjes (viti i fjetjes). Të gjitha këto përkujtimore kryhen me besimin për ta ndihmuar shpirtin e njeriut drejt amëshimit.

Vdekja si dramë me disa akte

Ceremonia mortore i përngjan një teatri ku rolet e gjithsecilit janë të paracaktuara qysh më herët, përfshi këtu edhe mënyrën e të kujtuarit apo të vajtuarit të të ndjerit apo të ndjerës. Dhimbja imponohet të shtypet nëse ajo nuk i përmbahet rregullave që tregojnë se si duhet përshfaqur. Për shembull, nuk lejohet të qahet pasi bie mbrëmja pasi konsiderohet mëkat dhe besohet se vajtimi pas një ore të caktuar është aq i kobshëm sa mund të ndjellë keq. Mund të kesh humbur nënën, gjyshen, babain, bashkëshortin apo këdo tjetër të dashur por kjo ngjarje zhvendoset menjëherë në rradhë, përpara një publiku që bestytnive dhe riteve absurde u ka dhënë një rol më të rëndësishëm sesa njeriut dhe marrëdhënieve njerëzore. Përpara kësaj shfaqjeje të zezë teatrale, rëndesa psikologjike dhe emocionale bëhet e papërballueshme, mjaftueshëm sa për të shkaktuar probleme shëndetësore. Megjithatë traditat dhe zakonet nuk guxohet të thyhen apo të paktën të vihen në pikëpyetje, as përpara vdekjes. Kjo është shokuese sa vetë vdekja! Madje mund të shkohet deri aty sa të thuhet se njeriu është një qenie qesharake duke qenë se kohën e ndan duke predikuar mbi zhvillimin e përgjithshëm të tij por në fund, me kryeneçësi dhe një verbëri të jashtëzakonshme refuzon të ecë përpara dhe t’ia përshtasë rregullat apo zakonet një kohe më të emancipuar, një intelekti më të pjekur e (gjithnjë) në ndryshim dhe emocioneve thellësisht njerëzore.

Patriarkaliteti i rrënjosur deri në vdekje

Çfarë më ka bërë tjetër përshtypje në këtë ritual, përpos ndjekjes hap-pas-hapi të “urdhëresave” kishtare gjatë ceremonisë funebre, është ndarja e familjarëve dhe të pranishëmve të tjerë sipas gjinisë në dy dhoma të shtëpisë: në një dhomë gratë e kujtojnë dhe e qajnë të vdekurin çka shpeshherë shoqërohet me vajtime të kënduara kryesisht nga më të moshuarat e fisit dhe shoqërisë së tyre; në dhomën tjetër qëndrojnë burrat të cilët siç e kërkon tradita, e kujtojnë të ndjerin apo të ndjerën në heshtje. Nëse personi që ka ndërruar jetë është grua, arkivoli pozicionohet në qendër të dhomës së grave; nëse është burrë vendoset në dhomën e burrave.

Jo vetëm ndarja në dhoma të veçanta e grave dhe burrave tregon shumë për shoqërinë tonë por edhe mënyra se si konceptohet manifestimi i emocioneve prej tyre. Shoqëria ka ndërtuar pritshmëri të tjera për gratë dhe të tjera për burrat. Gratë pritet ta shfaqin dhimbjen me të qara, britma dhe sjellje histerike duke qenë se në përfytyrimin patriarkal gruaja është një qenie thellësisht emotive, jo inteligjente. Burrat, nga ana tjetër, të cilët konsiderohen qenie inteligjente dhe për pasojë më gjakftohtë, më të rezervuar dhe të përmbajtur, pritet që të vuajnë në heshtje sepse është pikërisht ky elementi dallues i asaj që konsiderohet “forcë burri” ose “burrëri”. Është ndrydhja emocionale e cila imponohet qysh në vegjëli ajo që ka nxitur mungesën e empatisë dhe bashkë me të dhunën tek burrat tanë. Gruaja është e brishtë, burri i fortë. Gruaja qan, burri jo. Gruaja ndjen, burri jo. Gruaja nuk ka turp të vërë kujën, burri s’është më burrë po u soll njëlloj. Është interesante nga aspekti sociologjik të këqyrësh këtë dallim kaq të thellë dhe të përpiqesh t’i japësh atij kuptim. Është kaq e trishtë gjithsesi të dëshmosh se si ka gjëra më të tmerrshme se sa vdekja, siç është injoranca dhe të udhëhequrit e jetës nga një perspektivë ndrydhëse dhe shtypëse. Të bën të kuptosh që jeta nuk përfundon vetëm me vdekjen fizike, ajo mund të përfundojë shumë më herët kur njeriu e refuzon atë dhe liritë për të zgjedhur më mirë, më drejtë. Janë pikërisht këto mungesa apo përçudni përgjatë historisë të cilat na kanë kushtuar shumë si shoqëri.

A kanë realisht vlerë traditat apo zakonet fetare dhe shoqërore kur ato nuk i shërbejnë më njeriut; kur ato nuk shërbejnë për ta rregulluar dhe lehtësuar jetesën por për ta pamundësuar atë?

 

* “OBUT” është titulli i tregimit të Dino Buzzati-t i cili gjendet në përmbledhjen me tregime “Gruaja Me Flatra” të shtypshkronjës “A.Z. Çajupi”, Tiranë 1993.

4 Komente

  1. Heu bre! Ku në Shqipëri ndiqet kështu tradita e vdekjes, me parastasis e panikida? Jo për gjë, po do kisha shumë interes t’i ndiqja nga afër, se jo vetëm nuk njihen më mes të krishterëve ortodoksë të sotshëm, por edhe nëpër manastire, ku ruhen tradita bizantine, rrallë e tek kryhen ceremoni panikide, vetëm për ndonjë abat a peshkop me famë! Pak si llastik i tendosur lidhja. Respekte për enciklopedizmin!

    1. Fundjavën që sapo lamë pas më ndodhi një fatkeqësi në familje ku e ndjera u përcoll për në banesën e fundit sipas riteve fetare ortodokse të cilat u udhëhoqën nga një prift. Ishte hera e parë për mua të përjetoja një vdekje kësisoj dhe të ndjekur nga disa rite të veçanta.

      Pata rastin të bisedoj pak me priftin dhe më vonë të lexoja diçka të shpejtë mbi emërtimin e saktë të hapave që u ndoqën dhe lutjeve që u kënduan – të cilat i kam shënuar të plota në pjesën e parë të artikullit me idenë që mund të ngjallnin interes dhe diskutim.

      Sipas kishës ortodokse: “Në vitin 1888, me botimin e “Uratores” së Re, Patriarkana e Stambollit e ndryshoi pak këtë rit. Nuk bëhen më vigjiljet dhe shërbesa bëhet e shkëputur nga Mesha Hyjnore. Këtë rit të ndryshuar kryen edhe Kisha në Shqipëri, Greqi dhe në disa vende të tjera, ndërsa pjesa më e madhe e Kishave sllave ndjekin ritin e vjetër.

      Në Kishën [tonë], kur vdes ndonjë ortodoks, prifti bën një trishenjtor (trisaji) mbi trupin e të vdekurit (në shtëpinë e të vdekurit). Pastaj, të vdekurin e sjellin në kishë dhe shërbesa kryesore bëhet atje. Mbas “E bekuar është Perëndia…”, psalet Psalmi 118 në tri stanca, pastaj Bekimtoret, litania e vogël dhe troparet e Shën Joan Damaskinit. Pastaj Apostulli dhe Ungjilli, pasuar nga një litani dhe lutje për shpirtin e të vdekurit. Pastaj të vdekurit i jepet përshëndoshja e fundit dhe në fund prifti bën përlëshimin. Pastaj e shpien të vdekurin ta varrosin, duke psalur gjatë rrugës “Shenjt Perëndi…”. Kur vihet trupi në varr prifti hedh një grusht dhé, duke thënë “I Zotit është dheu…” dhe pastaj derdh mbi trupin e të vdekurit vaj ose verë (ose hirin e temjanicës).”

      E ndjera tek ne u përcoll sipas metodës së re “të moderuar”, pas “ruajtjes” një natë më herët.

      Ndërkohë nuk jam fort e sigurt se sa dhe si ndiqen ritet fetare ortodokse në ceremonitë mortore në Shqipëri. Kam përshtypjen që duhet të jetë një pakicë e vogël që i respekton ato hap-pas-hapi. Nuk kam mjaftueshëm informacion.

  2. E dashur Gresa,

    Faleminderit për një shkrim informativ në lidhje me praktikën mortore ortodokse që pate mundësi të vëzhgoje personalisht.

    Shpresoj që nuk do të të vijë keq në se bëj disa komente në lidhje me metodologjinë e shkrimit sesa me përmbajtjen e tij.

    Kam përshtypjen se kjo përvojë që pate të dha mundësinë të reflektoje dhe duket se arrite në disa përfundime të cilat janë shprehur si nëntituj në shkrim:

    – Vdekja si dramë me disa akte
    – Patriarkaliteti i rrënjosur deri në vdekje
    – dhe megjithëse jo si nëntitull, pyetja disi retorike në fund të shkrimit

    Së pari, kam përshtypjen që ka një mospërputhje ndërmjet informacionit të parashtruar në shkrim dhe përfundimeve apo qoftë edhe vëzhgimeve të një natyre pak a shumë gjithëpërfshirëse të përmendura më sipër. Arsyet pse një praktikë shekullore vazhdon të ekzistojë duhet të jenë më komplekse dhe të kërkojnë një analizë më të hollësishme se ajo që mund të ofrohet në një shkrim qindra fjalësh.

    Së dyti, praktikat apo traditat qoftë fetare apo shekullore funksionojnë brenda një kornize interpretuese të caktuar, d.m.th. simbolika e tyre si të thuash merr jetë vetëm kur plotësohen kërkesat e kësaj kornize. Vëzhguesi i angazhuar shikon dhe shijon diçka ndryshe nga vëzhguesi i pa angazhuar dhe kjo jo për faktin se fenomeni në fjalë është objektiv apo jo. Për një shtjellim të hollësishëm dhe të rëndësishëm të kësaj përqasjeje të epistemologjisë do të rekomandoja shkrimet e Michael Polanyi-t dhe sidomos “The Tacit Dimension”.

    Si përfundim do të doja të tërhiqja vëmendjen në ndryshimin midis Traditës dhe Tradicionalizmit (kam përshtypjen që kritika tënde i drejtohet kryesisht Tradicionalizmit) duke përdorur një “one liner” të njohur.

    “Tradita është besimi i gjallë i brezave të vdekur. Tradicionalizmi është besimi i vdekur i brezave të gjallë.”

    Gjithë të mirat,

    Ilir Mitrushi

  3. Gati sa nuk po thoja: specialist i mbaruar i pemes, por qe nuk di c’do te thote pyll! Duke lexuar ato rite fetare ortodokse ne shkrim, nuk dallon ndonje gje te vecante nga ritet e pergjithshme te popullit tone me kater fe, (ne mos edhe me shume). Te tretat, te shtatat, te 40-tat, pervjetori, cuarja ne kishe apo xhami, per ata qe duan te duken fetare, etj. rite. Edhe varrosja behet pa dallim feje, me koke nga perendimi. Pra, jane rite para kristiane, cfare mesohej edhe ne shkolle. Fete kane marre nga njera-tjetra, dhe kete besoj nuk e kundershtojne as vete fetaret. E ne fund te fundit, a nuk jane lindja dhe vdekja shume me te vjetra se fete!? E ne fund te te gjitha fundeve, a mos e ka ngjallur njeriun ndonjera nga fete apo ritet e ndryshme?!?

Lini një Përgjigje

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: