HARTA JOTE

Kam dëgjuar që tani mund të hipësh në Kullën e Sahatit, në Tiranë, dhe të soditësh, që nga ballkoni, Tiranën që shtrihet poshtë. Kam dëgjuar edhe që pamja poshtë nuk është për t’u mbajtur mend.

E kuptoj disi shqetësim: dikur në vitet 1980 thuhej se turistëve te 15-katëshi u jepnin dhoma vetëm me pamje nga sheshi “Skënderbej”, sepse pamja nga ana e kundërt do ta shfytyronte realitetin socialist.

Palmanova, Itali

Asnjë qytet nuk është i detyruar të duket i bukur nga lart; përveçse kur e ndërtojnë a sistemojnë me simbolika kombëtariste, fashiste a masonike në mendje. Prandaj gjithnjë do të zgjidhja të shihja Kullën e Sahatit nga Tirana, sesa Tiranën nga Kulla e Sahatit.

Por pamja nga lart, që dikur ka qenë karrem për turistët, sot ka zëvendësuar edhe hartat a planimetritë e qyteteve. Mjaft të kujtoj këtu Google Earth: kur e kam instaluar për herë të parë në PC, kam shkuar me të shpejtë të shoh shtëpinë time në Tiranë, të fotografuar nga syri indiferent, por gjithnjë aq voyeurist i satelitit.

Të shoh dhe të sigurohem se ishte atje; ose për një eksperiencë që hartat e dikurshme nuk ta premtonin dot.

Ashtu kam parë shtëpinë time dhe rrugën e Kavajës dhe shkollën “Avni Rustemi” ku kam bërë tetëvjeçare; dhe më është kujtuar si ia dëgjoja zilen e mëngjesit gjithnjë dhe kisha ende kohë që të shkoja me vrap, para se të niste mësimi.

Hartat dhe planimetritë e fotografuara nga lart kanë pasur mbi ato tradicionalet një efekt të ngjashëm me atë të fotografisë ndaj pikturës utilitare: i kanë shndërruar sakaq në art.

Pa çka se hartat – e kam fjalën për ato të vizatuarat – gjithnjë kanë qenë nga pak art; madje edhe për fëmijët, që i tërheqin ngjyrat e ndezura dhe mundësia e papritur për të ndërmarrë udhëtime me përfytyrim.

Hartat e fëmijërisë sime kanë pasur të shënuara, me vija të ndërprera, deri edhe rrugët transoqeanike, duke më nxitur të ëndërroj për të lundruar drejt Brazilit ose kushedi edhe Guinesë së Re…

Ka mbetur akoma në një skutë të shtëpisë sime një atlas i botës në rusishte, АТЛАС МИРА, në format të një libërthi me kapak të fortë. Kur e shfletoj sot, teksa përpiqem të mos ia vë re erën prej letre të vjetër staliniste, që më shpon hundën, magjepsem me mënyrën si ka ndryshuar harta politike e botës – aq sa të më bëjë të dyshoj se mos kam në duar një dokument nga ndonjë univers paralel.

Nga planimetritë e qyteteve, nga të parat që më ka rënë në dorë ka qenë harta e Parisit, një fletëpalosje nga ato që ta japin falas në hotelet; dhe ku janë shënuar vendet e denja për t’u vizituar, ndonjëherë edhe me dyqanet e lira të shtuara pjerrëtazi me shkrim dore; ose, përkundrazi, vendet e takimit për agjentët sekretë.

Më ka mbetur ende në sy, me monumentet, sheshet dhe katedralet e vizatuara, konture të lehta mbi blloqet anonime të ndërtesave; por edhe me distancat e humnershme që hapeshin papritur midis lagjeve, për shkak se harta gjithnjë më grisej sipas vijave të palosjes. Si shumë objekte të tjera që silleshin atë kohë nga jashtë, nuk ishte destinuar për t’u përdorur në amshim.

Më pas kam menduar se harta të tilla qytetesh mitike janë gjithnjë dyfarësh: ato të llojit “YOU ARE HERE”, ose ku mund të shënjosh me shigjetëz vendin se ku gjendesh pikërisht në atë moment; dhe ato të tjerat, të llojit “YOU CAN’T BE HERE”, të cilat shërbejnë, në rastin më të mirë, si droga të imagjinatës.

Të parat i kemi sot të gjithë në telefonat inteligjentë, të cilët gjithnjë kujdesen që ta përfshijnë veten në hartat. Të dytat janë gati të ndihmojnë, për të dalë nga realiteti, sidomos kur tregojnë vende të fantazuara.

Këtyre madje u ngjajnë edhe hartat e vjetra, të Mesjetës; të vizatuara me dorë dhe në trajta që sot na duken të deformuara ose si vizatime fëmijësh – dhe që vetëm ashtu na nxjerrin nga e sotmja, për të na transportuar te një e shkuar kur njerëzit pikërisht ashtu e shihnin botën; ose të paktën ashtu e përfytyronin.

Sërish, një “YOU CAN’T BE HERE” duhet shtuar gjithnjë me mendje, para një harte të tillë.

Më kujtohen hartat e vjetra të botës, që i gjeje të varura në kabinetin e gjeografisë: për shkak të projeksionit të Mercator-it, që e shndërronte globin tokësor në cilindër, vështrimi të arratisej sa te Groenlanda sipër, aq te Antarktida poshtë – sepse ky projeksion i zmadhonte të dyja deri në psikadeli; aq sa të besoje se tokave të tilla u përkiste e ardhmja.

Pa çka se deformimi është pjesë e natyrës së hartës – dhe nuk e kam fjalën vetëm për sheshimin e relievit, as për ngjyrosjen e hartave politike. Deri edhe një hartë e thjeshtë e metrosë së një megalopoli duhet deformuar, për t’i treguar më qartë linjat dhe degëzimet e tyre, për t’i zgjeruar hapësirat më të dendura, për t’i tendosur si cipën e një tullumbaceje.

Harta mund të mos jetë territori; por territori mund të detyrohet që t’i ngjajë hartës.

Kushdo që ka luajtur ndonjëherë seriozisht një videolojë, do ta ketë vënë re rolin që luajnë hartat në virtualitet: tek e fundit, çdo botë virtuale fillon dhe mbaron me hartën përkatëse, aq sa të na bëjë të dyshojmë se edhe kjo e jona, realja, nuk është veçse edhe ajo një hartë e llojit të vet.

Çfarë do të thotë, në fakt, se harta është territori që të kanë dhënë për të pushtuar.

rift

Hartë nga videoloja RIFT

Tek e fundit, edhe një videolojë të tregon, përveç pamjes pak a shumë të detajuar të botës në ekran, edhe vendin se ku gjendesh: YOU ARE HERE – ti ose avatari yt; madje jo vetëm aq, por edhe të detyron si të lëvizësh, duke të shtyrë lehtazi me bërryl dhe dëftuar se ku të shkosh, por edhe duke të penguar. Në videolojërat e hershme pengesa shpesh programohej e padukshme, si mur xhami; ku bota jote mbaronte, pa çka se ajo tjetra, e përtejmja, të mbetej gjithnjë para syve; sot pengesa të tilla i shprehin më me elegancë: dyer dhe dritare të mbyllura, ballkone që shohin në humnera, ose më keq akoma, loops që të detyrojnë të vish rrotull e rrotull. Në ca videolojëra harta mbaron atje ku të del përballë vdekja: mund të provosh të largohesh nga ishulli me not a me një zodiac, por ashtu të dërgojnë gjithnjë peshkaqenin ose një helikopter që të të mitralojë nga ajri.

Harta jote është jeta që të kanë dhënë për të jetuar.

Ka pastaj harta nga të cilat nuk mund të dalësh dot, dhe jo ngaqë nuk të lejon korniza.

Siç ka edhe harta të tjera, të cilat fillojnë me një pikë të vetme, të llojit YOU ARE HERE; dhe ti duhet ta ndërtosh pastaj vetë botën përreth, njëlloj si eksploratorët e një hapësire të virgjër, që nuk dinë ç’i pret përtej.

Të ndërtosh shtëpi dhe rrugë, kazerma dhe kështjella, kanale dhe ura, porte dhe fabrika, aeroporte dhe sheshe; ose t’i japësh një kuptim asaj HERE, që në fillim nuk ishte veçse sinjalizimi gjuhësor i vetëdijes hapësinore.

Të ngresh skenografinë e jetës sate.

Ose, alternativisht, të mos ndërtosh asgjë, por vetëm të zbulosh çfarë kanë ndërtuar të tjerët për ty; dhe ta sendërgjosh hartën në mendje, para edhe se ta vizatosh në letër.

Kur më patën dhuruar hartën turistike të Parisit, më vinte inat që nuk kisha një të tillë të paktën të ngjashme edhe për Tiranën – ku të shënoja vendet që kisha parë dhe itineraret që kisha përshkuar; dhe të gjeja vendet që ende s’kisha parë.

Pa çka se Tirana e fëmijërisë sime nuk kish ç’t’i jepte hartës, përveç fraktalit të shtëpive prej qerpiçi dhe lagjeve të shtuara si arna vit pas viti dhe regjim pas regjimi, dhe fraktalit tjetër, më të egër, të parafabrikateve; që shumëfishoheshin përbri shenjave mistike dhe të paluajtshme të Liktorit në qendër.

Më vinte inat, por kurrë nuk guxova të ulesha dhe ta vizatoja hartën vetë; ndoshta e kuptoja, me pavetëdije, se vizatimi i një harte është akt serioz, po aq serioz sa edhe skicimi i një bote: mjaft të pyesësh kombëtaristët, të cilët me hartën dhe flamurin e fillojnë punën; ose planëzuesit urbanë, që luajnë megalomanisht me fatet e mijërave, si fëmija që luan me një fole milingonash.

Kur shkoj sot dhe më del përpara qyteti tjetër, gjithnjë më duhet të negocioj midis hartës së tanishme, të cilën ma konfirmon edhe Google Maps në telefon; dhe hartës së vjetër, të cilën e kam vetëm në mendje dhe më kot përpiqem t’ua shpjegoj shoferëve të taksive.

Ajo e vjetra, si hartat mesjetare që sot hijeshojnë me pompë sallat e pushtetit, vinte me një zonë të zbrazët në mes; të paeksploruar, të paeksplorueshme, tabu hartografike: hic sunt leones. Ishte lagjja e Bllokut, ose e fshatit brenda qytetit; e cila njëlloj si zona e Tarkovskit u bindej ligjeve të tjera të universit.

Në qytete të tilla, me zonë në mes, jeta është gjithnjë pak aventurë.

Kur më qëllonte të kaloja në vjeshtë afër Librit Universitar, mund t’ua vidhja një pamje rrugëve të Bllokut dhe të vëreja, pa u intriguar shumë, se atje edhe gjethet e pemëve kur binin nga degët ndiqnin trajektore tjetërlloj, a thua se po i bindeshin një lloji graviteti i ndryshëm.

Ende fëmijë, çuditesha por edhe intrigohesha me faktin që kjo lagje kaq e paqtë ishte “e para që do të bombardohej”, kur të plaste lufta.

Tirana e sotme nuk ka më zonë; pa çka se mua më pëlqen të mendoj se zona është shkërmoqur, atomizuar, zhvendosur në një përmasë tjetër, të kithët; aq sa shumë prej nesh të mos e perceptojmë dot më.

Prandaj edhe hartat e Google-it, që janë në thelb fotografi ajrore, nuk ndihmojnë; sepse fotografia nuk mundet veçse të gënjejë, në sinqeritetin e vet, madje edhe gjithë duke të thënë YOU ARE HERE.

Gjithnjë kam besuar se hartat e dikurshme, të vizatuarat me dorë, në pergamenë a në papirus a në lëkurë si tatuazh a në kapakun e brendshëm të një libri, kanë qenë gjithnjë harta thesari – ose të tilla që të tregojnë se si mund të arrish atje.

Nga HERE e “YOU ARE HERE” tek ajo “THERE” imagjinare, ku do të dëshiroje të ishe.

Thesar mund të jetë edhe, në skenarin më të rëndomtë, një monument i vyer në qytetin që viziton rishtas; një muze për të cilin ke lexuar; një vilë e hequr mënjanë ku ka jetuar dikur idhulli yt; një gërmadhë e mrekullueshme.

Thesar është edhe ai që ti nuk e di ç’mund të jetë, por veç di që nuk mund të mos jetë; sepse ia ke parë shigjetat të vizatuara shtremba-shtremba dhe je nisur në kërkim.

Ashtu ka qenë Tirana e vjetër imja: një qytet të cilit ia kish zënë frymën zona; dhe ku thesaret ishin të gjitha të fshehura.

E kam fjalën, natyrisht, për njerëzit që duhej të gjeja.

Të sotmit, ata që rriten në një mjedis social të themeluar mbi kontaktin me tjetrin, e kanë të vështirë në mos të pamundur të përfytyrojnë një kohë, vetëm gjysmë shekulli më parë, kur ishte pothuajse e pamundur që ta gjeje dikë: nuk kishte as celularë, as e-mail, madje as telefon në shtëpi; adresa nuk ishte veçse një kod po aq kriptik sa edhe numri i letërnjoftimit; ajo HERE nuk mjaftonte, sa kohë që THERE ishte tërësisht përtej eksperiencës.

Ishte një kohë kur poetët ende mund të pyesnin: KU JE? dhe ta vuanin madje ta shijonin mungesën e tjetrit të shtrirë në kohë, si të ishte ndonjë simfoni e Bruckner-it a e Mahler-it. Një kohë kur edhe vetëm mendimi se njeriu i dashur prej teje gjendej diku përtej, edhe afër edhe larg; ose aq afër sa ç’ta lejonte malli, por aq larg sa ç’e shtynte mungesa e hartës; edhe vetëm ky mendim, pra, mund të mjaftonte për të ta çuar dorën te paketa e cigareve.

Një kohë kur qyteti ende nuk kish përfunduar në një super-kapanon katër-përmasor, ku të gjithë të ishin në kontakt me të gjithë; dhe ku Facebook-u të shërbente si planimetri e këtij Inferno-je miqësor, që e kemi ndërtuar vetë, pastaj për ta banuar, së bashku, si në një multi-player game nga ku nuk dalim dot.

Pyetjen se çfarë po ndodh me ne ndoshta duhet ta zëvendësojmë me pyetjen tjetër se në ç’hartë na kanë vënë të jetojmë.

 

2 Komente

  1. Harten e vertete te Tiranes ti ke vjet qe e vizaton dhe e rivizaton. Dhe e trash me te zi siper aq sa s’ka sy te mos e vere re objektin qe ti vendos ne harte, dhe e zhvendos, e pastaj e rikthen ku ishte, dhe i shton detaje deri ne imtesite me te medha, sic ke bere edhe kesaj radhe. E ke kot kete pishmanllek! Sakelldise veten per te tjera gjera qe mund te te kene mbetur pa provuar. 🙂

  2. Shkrim shumë i bukur. Hartat e kanë magjepsur gjithnjë njerëzimin. Në qytete si Tirana dallohet më mirë një karakteristikë e hartave: ndryshimi i vazhdueshëm. Hartat janë të gjalla, sepse ndryshojnë ngaqë janë projeksione të njeriut dhe ngaqë varen nga terreni. Harta e Tiranës ndryshon çdo muaj. Aty ku më parë shikoje një fushë, në pak muaj mbin një pallat. Kjo të bën ta resetosh hartën tënde mendore, sepse vendi ku ti luaje me top gjatë fëmijërisë nuk ekziston më.
    Kur shkonim dikur në malin e Dajtit, natën dallonim nga larg dritat e kryeqytetit. Thoshin gjithmonë se ngjasonte me një yll, por unë kurrë nuk e kam dalluar dot. Po tani me çfarë forme ngason kryeqyteti i Shqipërisë?

Komentet janë mbyllur.

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: