POPULLI, MASAT, INDIVIDI

KONCEPTE KYÇ NË LIGJËRIMIN POLITIK TË SHQIPËRISË SË VITEVE 1941-1985

Hyrje

Në këtë ese, të konceptuar si pjesë e një punimi më të gjerë, do të analizoj kuptimet dhe përdorimet e fjalëve dhe nocioneve popull dhe masë në ligjërimin politik të shqipes gjatë viteve 1941-1985[1], kryesisht duke u mbështetur në materiale të vjela në mënyrë përzgjedhëse nga vepra e plotë e botuar e Enver Hoxhës dhe nga Dokumentet Kryesore të PPSh-së dhe të Republikës Popullore (Socialiste) të Shqipërisë.[2] Analiza ime do të jetë diakronike, sa kohë që do të ndjek ndryshimet në kuptimin e këtyre dy fjalëkyçeve dhe të shprehjeve të ndërtuara me to gjatë viteve dhe, veçanërisht, gjatë periudhave kryesore të historisë së regjimit komunist në Shqipëri; sikurse do të jetë edhe sinkronike-krahasuese, meqë analizën kuptimore të këtyre dy fjalëkyçeve dhe derivateve të tyre leksiko-semantike (populli punonjës, populli ynë, populli shqiptar, masat e gjëra, masat punonjëse, etj.) do ta ndërmarr edhe duke i vënë ato përballë fjalëkyçeve brenda së njëjtit ligjërim, me të cilat ato ndërtojnë marrëdhënie horizontale herë të solidaritetit, herë të kundërvënies, veçanërisht të tilla si klasa punëtore, fshatarësia (punonjëse), kolektivi (kolektivat), proletariati etj., por edhe fjalëkyçeve të së njëjtit ligjërim, me të cilat ato ndërtojnë marrëdhënie vertikale të përfshirjes ose të mohimit “dialektik”, të tilla si individi, intelektualët, kuadri (kuadrot), komunistët, Partia, burokracia etj. Kjo do të kërkojë interpretimin e shumë teksteve me rëndësi të dorës së parë, në të kuptuarit e vijës politike të regjimit të Enver Hoxhës, sidomos sa u përket marrëdhënieve “me bazën”; duke pasur parasysh se “vija e masave” ka qenë universalisht e adoptuar si kredo dhe busull politike e PPSh-së gjatë gati 50 vjetëve të ekzistencës së saj; sikurse do të kërkojë edhe negocim të kujdesshëm të raportit midis popullit dhe klasës (klasave), si themelor për të kuptuar bashkëjetesën midis nacionalizmit stalinist-populist dhe marksizëm-leninizmit në doktrinën ideologjike të ndjekur besnikërisht, madje edhe “të pasuruar” prej Enver Hoxhës. E megjithatë, përtej synimeve të analizës ligjërimore, eseja veç kërkon të kontribuojë sadopak në historinë e mendimit politik totalitar në Shqipërinë e viteve 1945-1985, por pa e zëvendësuar atë kurrsesi; ajo i merr për të mirëqena disa tipare specifike të sociologjisë marksiste dhe të materializmit historik, ashtu siç u aplikuan dhe u implikuan nga ana e regjimit të Enver Hoxhës, por nuk kërkon të modifikojë dhe as të rivlerësojë përkufizimin e tyre, që është punë e historianëve, sociologëve dhe politologëve. Nga kjo pikëpamje, një shqetësim madhor imi ka qenë që të ruhem, dora-dorës, nga tundimi për ta kapërcyer cakun që i ndan tekstet e analizuara nga jeta sociale, publike dhe private; por edhe nga vetë historia e PPSh-së dhe e Shqipërisë e atyre viteve; sidomos po të kihet parasysh roli themelor i fjalës në propagandën totalitare dhe në organizimin e jetës publike të vendit. Si bazë teorike e kësaj eseje dhe premisa të përgjithshme të qasjes sime ndaj ligjërimit politik totalitar në Shqipëri do të shërbejë studimi im Shqipja totalitare: tipare të ligjërimit publik në Shqipërinë e viteve 1945-1990 (Tiranë, Çabej, 2007).

Pak leksikografi dhe histori konceptesh

Fjalori i Shqipes së Sotme (1984) e përkufizon kështu fjalën popull: (1) Tërësia e njerëzve që jetojnë si një bashkësi shoqërore dhe politike në një vend; banorët e një vendi a të një krahine; klasat dhe shtresat e gjera punonjëse që përbëjnë themelin e shoqërisë e të zhvillimit të saj në një etapë të caktuar; masat e gjera punonjëse; vegjëlia; (2) Kombësi, komb; (3) Njerëzit në përgjithësi, gjindja. Në pikën (1) të këtij përkufizimi, duhej të ish veçuar, megjithatë, kuptimi “popullsi”, që shënjon banorët e një vendi nga kuptimi “klasat dhe shtresat e gjera punonjëse…” ose “masat e gjera punonjëse.” Përndryshe, kuptimi (1) i referohet popullit si kategori më shumë sociologjike, ndërsa kuptimi (2) i referohet më shumë përmasës kohore, historike a diakronike; dhe më në fund, kuptimi (3) është thjesht përshkrues i një grupi të madh dhe të padiferencuar njerëzish.

Po t’ua kruash këtyre përkufizimeve vernikun ideologjik, do të zbulosh po atë strukturë kuptimore të fjalës popull që e gjen, me dallime të rëndësishme por jo të papajtueshme, edhe në gjuhë të tjera europiane, siç e dokumenton bindshëm Dictionary of Untranslatables: A Philosophical Lexicon, Princeton University Press, February 2014 nga by Barbara Cassin (Editor), Emily Apter (Editor), Jacques Lezra (Editor), Michael Wood (Editor); tash e më poshtë, DOU).

Kështu, fjalë të tilla si dêmos e greqishtes së vjetër dhe populus e latinishtes zakonisht shënjojnë pjesën më pak të kamur dhe ndonjëherë më të shumtë të numër, më pak të arsimuar dhe më pak fisnike të një grupi të madh njerëzish (kuptimi 1); në një kohë që gjermanishtja Volk, gjithë duke e pasur këtë veti, fillon të shënjojë edhe një komponent natyror dhe/ose historik të diversitetit njerëzor.

Dallimi këtu është se, në kuptimin e parë ose sociologjik, populli u kundërvihet pakicave më të pasura, më të titulluara ose më të arsimuara brenda të njëjtit komb; ndërsa në kuptimin e dytë, populli u kundërvihet popujve të tjerë. Me këtë dallim lidhet edhe një debat i vjetër mes filozofëve, nëse populli është një krijim politik apo një e dhënë natyrore a historike; ideja se “populli” është krijim politik dhe institucion kontraktual rrjedh, në analizë të fundit, nga Rousseau-i; pa çka se ky ngushtim i përkufizimit nuk merr parasysh që fjala “ndonjëherë shënjon atë pjesë të popullsisë që, për shkak të varfërisë ose mungesës së arsimit, përjashtohet nga ushtrimi i sovranitetit.”

Sikurse vërejnë me të drejtë autorët zërave përkatës në DOU, njësia e supozuar midis kuptimit të parë të popullit si ethnos dhe kuptimit të dytë politik të popullit si dêmos i referohet faktit që i dyti rrjedh historikisht nga i pari; që këtej, edhe kontrata sociale e Rousseau-it, si formula që përmbledh problematikën e sovranitetit, mund të përkufizohej si akti me të cilin një popull si ethnos a si natio bëhet popull si dêmos a si populus.

Nga ana tjetër, për filozofët iluministë, “populli” ishte edhe ajo pjesë e popullsisë që në fakt ishte privuar nga të drejtat politike dhe, për këtë arsye, ishte tërësisht e sunduar; një koncept që, gjithnjë sipas DOU, gjen mbështetjen edhe në gjuhë. Nga ky aspekt merr rëndësi çështja se kush bën pjesë në popull dhe kush, përkundrazi, pretendon që të përjashtohet nga ky grup. Dallimi fillestar midis popullit dhe aristokracisë erdhi dhe u zëvendësua nga një dallim tjetër, ai midis popullit dhe borgjezisë. Ky dallim i dytë e afroi popullin me atë çfarë francezët e quanin public në shekullin XVIII: një masë pa formë dhe e paqetë, që nuk përfshinte as fisnikët, as anëtarët e parlamenteve dhe as tregtarët: një masë njerëzish pra që karakterizohej jo vetëm nga mungesa e arsimimit dhe potenciali për të qenë e dhunshme, por edhe nga asociacioni me punën. Prandaj edhe revolucionarët entuziazmoheshin me popullin: Jean-Paul Marat-i, në përgjigje të pyetjes nëse populli apo borgjezia ishin mbrojtës të Revolucionit, pat thënë: “Në atë gjendje lufte ku jemi, vetëm populli, populli i thjeshtë […] që mund të ngjallë respekt tek armiqtë e revolucionit.”

Sa i përket kuptimit të dytë, ose të popullit si “nation”, DOU vëren se, nën një monarki absolute, ky lloj populli përmblidhet në trupin e mbretit, si tërësia e subjekteve të tij, në atë masë që janë subjekte. Që këtej, historia e këtij kuptimi nuk është veçse një varg përpjekjesh për ta shkëputur nga identifikimi me personin e monarkut absolut. Në krye, thonë autorët e DOU, përkufizimi “monarkik” kundërshtohet duke ia kthyer popullit-komb vlerën e një bashkësie zakonesh dhe kulture; çfarë do ta përjashtonte fisnikërinë (nobility) nga përkatësia në popull, sa kohë që fisnikët e të gjitha vendeve mund të pretendojnë se i përkasin, të gjithë bashkë, së njëjtës bashkësi origjinale. Ata që e quanin veten “le tiers état” (për t’iu kundërvënë klerit nga njëra anë dhe aristokracisë nga ana tjetër), kërkuan të marrin kontroll ndaj konceptit të “nation”, për ta identifikuar me njësinë e një trualli të shënjuar me kufij dhe që i bindej një sistemi të përbashkët ligjesh dhe qeverisjeje; me synimin për ta bërë këtë “nation” burim të sovranitetit dhe zotërues të kurorës, pushtetit dhe autoritetit publik.

Ndërkohë, kuptimi i “popullit” si një komunitet historik i gjuhës dhe i zakoneve ndoqi trajektoren e vet të zhvillimit, shpesh me konceptet e ngjashme të “kombit” dhe të “racës” si bashkudhëtarë. Në mjedisin kulturor gjermanik, Volk filloi t’i referohej, gjithnjë e më qëndrueshëm, “bazës natyrore të trupit politik, jo trupit vetë.” Që me Herder-in e më tutje, Volk do të konceptohet si një organizëm natyror, ndarjet brenda të cilit mund të shkaktohen vetëm nga një politikë dhune; dhe kështu i vetmi legjitimitet i pushtetit varet nga përkatësia e tij në këtë organizëm.

Natyralizimi dhe historicizimi që sjell me vete koncepti i Volk-ut e anulon tensionin midis trupit juridik të qytetarëve dhe individëve ose grupeve që, për shkak të gjendjes së tyre politike, përjashtohen nga ky trup. Si rezultat, edhe objekti i dhembshurisë ndryshon: nuk është më pjesa më e vuajtur, e varfër dhe e paarsimuar e popullit që ngjall keqardhje, por krejt populli si tërësi (das Volk) – pavarësisht nëse kjo keqardhje lidhet me gjuhën e papranuar në shkallën e duhur, edhe të folur edhe të shkruar; kulturën pamjaftueshëm të zhvilluar; mungesën e njohjes ndërkombëtare ose praninë reale të një sundimi kulturor ose politik. Ky regjistër i keqardhjes së popullit për vetveten përfaqëson një faktor në lindjen dhe zhvillimin e nacionalizmit që nuk mund të shpërfillet.

Ky rol i Volk-ut si koncept në ngjizjen e nacionalizmit, sipas DOU, duhet kuptuar në një kontekst ku edhe koncepti tjetër, i Nation, ndiqte rrugën e vet të zhvillimit në gjermanishte. Për autorë si Herder-i, Nation është një tërësi organike, një unitet edhe natyror edhe historik dhe zakonet, tradita, gjuha dhe feja e Nation-it, sikurse edhe ndjenjat dhe imagjinata e tij, i nënshtrohen të njëjtit proces zhvillimi. Nga kjo pikëpamje, vërejnë autorët e DOU, “[Nation] bëhet objekt i një sakralizimi të mirëfilltë, që nuk ka asgjë të përbashkët me adoptimin e normave ligjore të përbashkëta – Nation-et janë ndarje të njerëzimit të parashikuara nga Providenca.

Në gjuhët sllave, konceptit popull i përgjigjet ai i narod (нaрод), i cili njëlloj shënjon edhe popullsinë e një vendi, edhe “klasat e ulëta, njerëzit e zakonshëm.” DOU vëren se për sllavofilët, narod ka edhe kuptimin e lartësuar të “njësisë spirituale” të kombit; dhe një pjesë e madhe e inteligencia-s ruse e ka idealizuar, si element natyror dhe organik, që i referohet “jetës autentike” të popullit. Etimologjikisht, narod vjen nga një rrënjë rod, që mund të shënjojë, në gjuhët sllave, klanin, fisin, farefisninë, familjen, llojin – ose entitete që “janë krijuar ose sjellë në botë së bashku.” DOU citon Georgi Fedotov-in, i cili shkruan se adhurimi i rod lidhet veçanërisht me “kultin e të vdekurve si stërgjyshër të një komuniteti farefisnor të amshuar”; i cili bën pastaj që “çdo marrëdhënie morale mes individëve të ngrihet në nivelin e afrisë së gjakut”; dhe që përbën, sipas DOU, një nga karakteristikat e qytetërimit rus.

Për vëzhguesit e shoqërisë ruse në shekullin XIX, fisnikët (dvorjane) dhe populli (narod) dukeshin si dy kombe të ndryshme – me zakone dhe gjuhë të ndryshme; aq sa fjala e huazuar natsija, me kuptimin neutral të “një grupi njerëzish të përftuar historikisht, dhe që kanë të përbashkët gjuhën, territorin, ekonominë dhe mendësinë”, po përdorej për t’i kapërcyer këto dallime; në një kohë që narod e ruajti kuptimin e vet pothuajse sakral, të popullit të thjeshtë që jetonte në komunitetet fshatare; kuptim që u hyri në punë sllavofilëve dhe sllavofilisë, si reaksion ideologjik ndaj modernizimit të Rusisë. Këta e konsideronin fshatin rus, në fakt, si origjinën e mirëfilltë të jetës dhe të fuqisë së kombit, mishërimin e virtyteve kombëtare. Ky idealizim i fshatarit lidhej, gjithnjë sipas DOU, me ndjenjat e fajit që përjetonte inteligencia, privilegjet e së cilës vareshin, në masë të madhe, nga ruajtja e bujkrobërisë. Që këtej edhe ideja se intelektualët kanë një detyrim ndaj popullit, ose “një përkushtim të detyrueshëm ndaj interesave të përgjithshme të popullit të thjeshtë”, siç shprehet filozofi Berdjajev; dhe që gjeti shprehje në lëvizjen e narodnikëve. Edhe për Tolstoin, jeta e thjeshtë dhe e përditshme e njerëzve të zakonshëm ishte bekuar me vlera të larta morale dhe fetare; dhe vetëm te njerëzit e thjeshtë mund të gjendej jeta e vërtetë, që e lejonte individin të arrinte shëlbimin dhe Ringjalljen (voskresenie); teksa Dostojevski besonte, në mënyrë pothuajse fetare, te populli rus (narod) si vlera morale më e lartë. Gjithnjë sipas Berdjajev-it, Rusia dallon nga vendet e Europës Perëndimore sepse vetëm atje gjendet kjo kundërvënie e përhershme midis inteligencies dhe popullit, ky idealizim i popullit që gati shndërrohet në fe dhe ky kërkim i së vërtetës dhe i Zotit te populli.

Që këtej, nuk është për t’u habitur, vërejnë autorët e DOU, që narod luan rolin e një klisheje ideologjike madhore në ideologjinë sovjetike – si termi i përgjithshëm që shënjon punëtorët, kooperativistët (kolkozianët) dhe inteligencien punonjëse (trudovaja intelligensija).

Popull, klasë punëtore dhe proletariat – një problem për konstitucionalistët e Enverit dhe jo vetëm

Të gjitha këto koncepte që u bashkëlidhen fjalëve përkatëse nga gjuhë dhe kultura të ndryshme europiane, prej Perëndimit në Lindje, e gjetën rrugën e tyre në ideologjinë kombëtare të Rilindjes, për të përfunduar më pas në ligjërimin publik të viteve të regjimit totalitar në Shqipëri, ku edhe u përforcuan dhe ndonjëherë edhe fuqizuan me kuptime të reja, të përpunuara në kontekstet e ligjërimit marksist-leninist në Bashkimin Sovjetik dhe në vendet e Lindjes Komuniste dhe që erdhën në shqipe nëpërmjet përkthimeve dhe, veçanërisht, intelektualëve të formuar në shkollat dhe universitetet e Bllokut Lindor.

Në ligjërimin publik shqip gjatë shekullit XX fjalën popull e gjen edhe me kuptimin Volk ose Nation, që i shërben si themel ideologjisë kombëtare; edhe me kuptimin e burimit të sovranitetit dhe të legjitimitetit të shtetit; edhe me kuptimin “vegjëlia, shtresat e paprivilegjuara, të varfrit, të skamurit, fukaraja, katundaria”, që para se të pronësohej nga komunistët u shërbente forcave politike progresiste, të cilat kërkonin një zbutje të dallimeve klasore në Shqipëri dhe modernizimin e marrëdhënieve shoqërore; edhe me kuptimin “masat punonjëse”, ose të gjithë ata që punojnë, për të nxjerrë bukën, në dallim nga të tjerët, të privilegjuarit ose “parazitët.” Karakteristikë e ligjërimit publik totalitar është kombinimi dhe manipulimi i këtyre kuptimeve, veçanërisht për të pajtuar të papajtueshmen: demokracinë popullore me diktaturën e proletariatit, pushtetin popullor me rolin udhëheqës të Partisë, vijën e masave me centralizmin demokratik.

Fjalia e parë e hyrjes së Kushtetutës së Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë[3] i referohet drejtpërdrejt popullit shqiptar si Volk: “Populli shqiptar e ka çarë rrugën e historisë me shpatë në dorë” dhe më tej “Në përleshje me armiqtë e jashtëm e të brendshëm, ai mbrojti qenien si popull e si komb, luftoi për lirinë e pavarësinë kombëtare, për tokën dhe gjuhën amtare, për bukën dhe drejtësinë shoqërore” dhe “pas shekujsh robërie ai arriti një fitore të madhe me krijimin e shtetit të pavarur kombëtar shqiptar më 28 nëntor 1912.” Ky është populli komb, që u kundërvihet popujve të tjerë dhe veçanërisht “armiqve”; duke u ruajtur, përftuar dhe riprodhuar në përleshje me këta armiq; ose populli që lufton. Vetëm më pas, nën pushtimin fashist dhe nazist, ky popull “u tradhtua nga klasat sunduese” dhe ashtu “u ngrit në këmbë nën udhëheqjen e Partisë Komuniste të Shqipërisë” për “luftën më të madhe të historisë së tij për çlirim kombëtar dhe shoqëror.” “Në zjarrin e luftës për liri, mbi gërmadhat e pushtetit të vjetër, lindi shteti i ri shqiptar i demokracisë popullore, si formë e diktaturës së proletariatit.”[4] Një luftë mbaroi dhe një tjetër nisi, gjatë së cilës populli do të merrte në dorë fatet e veta, duke filluar me shpronësimin e kapitalistëve dhe çifligarëve; dhe pastaj me pronësinë mbi tokën dhe më në fund, edhe mbi arsimin dhe kulturën. E megjithatë, thuhet në Hyrjen e Kushtetutës, “Populli shqiptar është i vendosur të mbrojë nga çdo armik pavarësinë kombëtare, pushtetin popullor dhe fitoret e veta socialiste.” Kjo mbase duhet lexuar kështu: lufta e pandërprerë kundër armikut të jashtëm ia jep popullit atë unitet që mund t’i ketë humbur ose t’i jetë dobësuar, gjatë luftës së klasave; pa çka se kjo dialektikë kërkon edhe rolin udhëheqës të Partisë së Punës (PPSh).

Neni 1 i Kushtetutës së vitit 1976 e shpall Shqipërinë “Republikë Popullore Socialiste,” ndërsa neni 2 përcakton se kjo republikë është “shtet i diktaturës së proletariatit që shpreh dhe mbron interesat e të gjithë punonjësve” dhe se mbështetet “në unitetin e popullit rreth Partisë së Punës së Shqipërisë dhe ka në themel aleancën e klasës punëtore me fshatarësinë kooperativiste nën udhëheqjen e klasës punëtore.”

Këto dy përcaktime meritojnë vëmendje të dorës së parë. Para së gjithash, ngaqë populli i referuar këtu nuk është më i njëjtë me popullin që “e çau rrugën e historisë me shpatë në dorë”; por “populli punonjës”, çfarë përjashton përfaqësuesit e klasave të përmbysura dhe parazitët; dhe ndoshta edhe të gjithë ata që nuk bëjnë punë të mirëfilltë, ose fizike; aq më tepër që shteti ka formën e “diktaturës së proletariatit”, ose të një entiteti misterioz, i cili i imponohet shoqërisë me dhunë; pa çka se pastaj në themel të këtij shteti është “aleanca e klasës punëtore me fshatarësinë kooperativiste nën udhëheqjen e klasës punëtore”. Kemi kështu proletariatin që ushtron diktaturë ndaj gjithçkaje që nuk është proletariat; popullin të bashkuar rreth PPSh; dhe një aleancë të punëtorëve me fshatarët, që udhëhiqet nga të parët. Fjalori i Shqipes së Sotme e përkufizon proletariatin si “klasa më revolucionare në shoqërinë borgjeze, që përbëhet nga proletarët, që shfrytëzohet dhe shtypet egërsisht nga kapitalistët dhe që ka për mision historik të përmbysë me revolucion rendin borgjez, të vendosë pushtetin e vet – diktaturën e proletariatit, dhe të ndërtojë shoqërinë e re, pa klasa e pa shfrytëzim të njeriut nga njeriu nën udhëheqjen e partisë së vet marksiste-leniniste”; ndërsa proletarin si “punëtor me mëditje në shoqërinë kapitaliste, i cili nuk ka asnjë mjet prodhimi dhe është i detyruar t’i shesë kapitalistit fuqinë e krahut për të mos vdekur nga uria.” Del qartë nga këto përkufizime, se proletariat në Shqipërinë e vitit 1976 nuk ka më, pa çka se diktatura e proletariatit është gjallë e shëndoshë; ndërkohë që proletariati i djeshëm, i shoqërisë me shfrytëzues dhe të shfrytëzuar, është shndërruar në klasë punëtore, pasi ka marrë në pronësi mjetet e prodhimit dhe udhëheq vendin nën drejtimin e Partisë së Punës, një tjetër ndërlikim, po të kihet parasysh se puna si veprimtari prodhuese ushtrohet jo vetëm nga klasa punëtore, por nga të gjithë punonjësit, përfshi këtu edhe fshatarësinë (punonjëse); ose më mirë akoma, nga masat punonjëse. Nga ana tjetër, edhe pse shteti është diktaturë e proletariatit, “i gjithë pushteti shtetëror në Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë buron nga populli punonjës dhe i përket atij” (Neni 5); dhe me “popull punonjës” këtu kihen parasysh “klasa punëtore, fshatarësia kooperativiste dhe punonjësit e tjerë.” Më tej akoma, Neni 9, na shpjegon se “nëpunësit i shërbejnë popullit dhe japin llogari përpara tij”, pa çka se – me përkufizimin në Nenin 5 – sikur lihej të kuptohej se edhe nëpunësit ishin pjesë e popullit; por këtu na vjen në ndihmë Fjalori i Shqipes së Sotme, i cili fjalën nëpunës e përkufizon kështu: “ai që bën punë administrative ose drejtuese në një ndërmarrje, institucion, etj. pa marrë pjesë drejtpërdrejt në procesin e prodhimit me punë fizike.” Kësisoj, Neni 9 që specifikon se nëpunësit i shërbejnë popullit dhe japin llogari përpara tij mund të interpretohet edhe kështu: punëtorët e mendjes u shërbejnë punëtorëve të krahut dhe puna mendore i jep llogari punës fizike; një koncept ky që do ta gjejmë të pasqyruar dhe të përdorur gjerësisht, në të gjitha dokumentet ku parashtrohet vija e PPSh-së ndaj intelektualëve, akademikëve dhe drejtuesve.[5]

Se si u arrit te këto formulime të Kushtetutës së vitit 1976, kjo nuk është pa lidhje me fushatat dhe transformimet e thella ideologjike që ndodhën në Shqipëri gjatë viteve 1960, periudhë që përndryshe njihet edhe si periudha e revolucionarizimit të mëtejshëm të vendit; dhe kur formuluesit dhe prodhuesit e ligjërimit totalitar, duke filluar me Enver Hoxhën vetë, patën mundësi ta përpunojnë më tej strukturën e konceptit popull dhe të konceptit të masave punonjëse që lidhet ngushtë me të, në raport edhe me faktorë të tjerë të jetës politike të vendit, që nga vetë roli i PPSh-së e më tej, te marrëdhënie e kuadrove drejtuese dhe intelektualëve me masat.

Populli i trashëguar prej projektit të Rilindjes

Para periudhës së revolucionarizimit, populli ende ishte kryesisht ai i dokumenteve të para të Partisë Komuniste Shqiptare – një koncept romantik pjesërisht i trashëguar nga Rilindja Kombëtare dhe pjesërisht vazhdues i trajtimit që i bënte popullit publicistika e majtë e viteve 1920-1930: nga njëra anë populli shqiptar i robëruar nga të huajt që luftonte për lirinë; dhe nga ana tjetër, populli i shtypur dhe i shfrytëzuar nga klasat e pasura, shtypëse dhe shfrytëzuese. Meqë Enver Hoxha paraqitej si politikan dhe më pas edhe si ideolog marksist-leninist, atij i duhej gjithnjë të ruante një drejtpeshim midis konceptit të popullit si Volk që luftonte për liri dhe pavarësi, kundër armiqve të huaj dhe popullit tjetër, si vegjëli, që luftonte për drejtësi shoqërore.

Për këtë arsye, Rezolucioni i mbledhjes së grupeve komuniste[6] flet shpesh për “popullin shqiptar”, i cili duhej të ngrihej në luftë kundër pushtuesit dhe armiqve të brendshëm, që bashkëpunonin me pushtuesit (kolaboracionistët); çfarë kërkonte që t’i jepej një përkufizim politik edhe shtresës së nacionalistëve, të cilët një pjesë ishin patriotë edhe pse “nuk ushqenin qëllime të largëta revolucionare”, ndërsa një pjesë tjetër ishin pseudopatriotë, nga radhët e çifligarëve, bajraktarëve dhe borgjezisë reaksionare; për të dalluar mes këtyre dy grupeve, të parët u quajtën zakonisht si “nacionalistë të ndershëm”. Ideja e guximshme, që PKSh-ja u orvat t’u përcillte masave që në krye të herës, ishte se vërtet populli duhej të ngrihej në luftë kundër pushtuesit italian për të fituar lirinë, por kjo do të ishte luftë edhe kundër shtresave më të pasura, të cilat tashmë kishin tradhtuar interesat e popullit dhe kishin kaluar në anën e armikut. Popullit shqiptar, që më pas do të zbulohej se e kish çarë rrugën e historisë me shpatë në dorë, do t’i duhej të luftonte edhe kundër atyre shqiptarëve që, gjithë duke i përkitur shtresës së “pronarëve të mjeteve të prodhimit”, kishin zgjedhur edhe të bashkëpunonin me pushtuesit. Nga ana tjetër, Partia Komuniste ishte vërtet parti që mbronte interesat e klasës punëtore, por komunistët duhej të mbeteshin “ngushtësisht të lidhur me të gjitha turmat punonjëse të qytetit dhe të fshatit”. Anëtarët e Partisë, në këtë rezolucion, cilësohen si “bijtë më të vetëdijshëm të klasës punëtore dhe të popullit.”

Në nëntor të vitit 1941, PKSh-ja e sapoformuar iu drejtua me një thirrje “popullit shqiptar”, i cili popull rezultonte i përbërë nga “punëtorë, katundarë, qytetarë, ushtarë, xhandarë, nënoficerë dhe oficerë shqiptarë”; qytetarët përmenden këtu si shtresë e mëvetësishme nga punëtorët dhe katundarët; pa folur për ushtarakët. Thirrja kujdeset të vërë në dukje edhe problemet e rënda sociale që ka sjellë pushtimi fashist, duke filluar nga varfëria dhe uria “që është varur mbi kokën e turmave të varfra të qyteteve dhe të katundeve”, në një kohë që “një grusht i vogël kapitalistësh… spekulojnë mbi kurriz të popullit fukara.” Edhe këtu, populli shqiptar përvijohet në kontekstin e Shqipërisë së pushtuar, ose në ballafaqim me armikun e jashtëm; por mbetet gjithnjë i identifikueshëm, në mos i identifikuar haptazi, me shtresat e ulëta, vegjëlinë, fukaranë. Edhe pse nuk thuhet haptazi, nis të kristalizohet hap pas hapi ideja e rëndësishme se luftën për çlirimin e Shqipërisë do ta ndërmarrë dhe, mundësisht, do ta çojë deri në fund vetëm populli i identifikuar me këto shtresa të ulëta, ose me njerëzit që vuajnë ngaqë u shfrytëzohet krahu i punës; në një kohë që të tjerët, ndoshta ende pjesë e popullit si Volk dhe të shfrytëzueshëm si të tillë, por jo e popullit si “masa të gjera punonjëse” dhe si “vegjëli”, nuk mund të jenë pjesë e kësaj lëvizjeje historike. Kjo ide sado e nënkuptuar do të garantojë, me kalimin e viteve, rolin udhëheqës të Partisë Komuniste edhe gjatë Luftës, edhe më pas.

Këtë frymë e përshkon edhe qëndrimi gjatë Luftës i PKSh-së ndaj “katundarëve shqiptarë”, të cilët përbënin, de facto, shumicën dërmuese të popullsisë së vendit. Në “Thirrjen drejtuar fshatarëve shqiptarë”, të korrikut 1942, katundarët përshkruhen si viktima jo vetëm të tmerreve të Luftës, por edhe të varfërisë, të mjerimit, të urisë dhe të errësirës. Thuhet në Thirrje[7]:

Katundarë të Shqipërisë, që gjithë vitin ju kullon gjaku në këmbë, që gjithë jetën i jeni mbërthyer tokës së vaditur me djersën tuaj në shi e në dëborë, të zhveshur e kurdoherë të uritur, po derdhni gjithë forcat tuaja, gjithë mundin tuaj, përveç shtypjes dhe skllavërimit shekullor, fashizmi gjakatar dhe tradhtarët e popullit tonë, armiq të betuar të punëtorëve dhe të katundarëve, po përpiqen t’ju hedhin përgjithmonë në hallin më të zi, në errësirën më të thellë, në skllavërimin e përjetshëm.

Duke iu bashkuar Luftës, “katundarët” do të ngrenë krye edhe kundër padrejtësive ekonomike dhe shoqërore, të së cilave janë viktima. Përndryshe:

Ashtu si qëmoti, kur stërgjyshërit tanë, me flamurin e Skënderbeut luftuan pareshtur zaptuesin e vendit tonë, kështu dhe ne, bij të denjë të tyre, me flamurin e Skënderbeut të shkojmë në luftë kundër zaptuesit të ndyrë fashist dhe tradhtarëve, për çlirimin e vërtetë të popullit shqiptar.

Në këta dy paragrafë gjen pak nga të gjitha: edhe luftën për çlirimin e vendit, edhe pushtuesin, edhe tradhtarët, edhe Skënderbeun e stërgjyshërve tanë dhe të Rilindjes, edhe vijueshmërinë midis situatës gjatë Luftës II Botërore dhe asaj të para pesë shekujve. Duke u ngritur në këmbë për të çliruar vendin, populli do të çlirohet edhe nga skllavëria ekonomike, nën udhëheqjen e PKSh-së.

Edhe vetë organi zyrtar i komunistëve shqiptarë, i themeluar në 1942, u quajt “Zëri i popullit”, edhe pse në kryeartikullin e dt. 25 gusht më shumë përcaktohet se çfarë “do t’i thotë popullit” kjo gazetë, se ç’do të thotë populli nëpërmjet saj.[8] Por pakkush në atë kohë do ta vriste mendjen për kontradiktën e fshehur në pohime të tilla si:

“Zëri i popullit” do të jetë tribuna ku do t’i thuhet popullit e vërteta ashtu si e ka bërë mëma, e vërteta lakuriqe…

“Zëri i popullit” do t’i tregojë këtij populli se ku i kemi miqtë brenda dhe jashtë Shqipërisë…

Që në vitin 1942, zëri me të cilin flet populli dhe zëri me të cilin i flitet popullit mund edhe të përkonin, në rrethana të caktuara.

Ky lloj “populli” ka të drejta, të cilat nuk kanë lidhje as me marksizëm-leninizmin, as me luftën e klasave; dhe që do të përmenden jo vetëm në dokumentet politike të kohës së Luftës, kur interpret i tyre ishte Fronti Nacional-Çlirimtar, por edhe më pas, sidomos në komunikim me miq dhe simpatizantë të huaj:

Populli shqiptar ka po ato të drejta që ka çdo popull, i madh apo i vogël qoftë, të rrojë i lirë dhe të ndërtojë jetën e tij ashtu siç e mendon ai vetë më mirë.[9]

Në përgjithësi, Enver Hoxha e ka më të lehtë të flasë për të drejtën e popullit për të jetuar i lirë, sesa për të drejtën e çdo qytetari për të jetuar i lirë; prandaj argumente të tilla i përkasin diskursit thjesht kombëtarist, i cili i shërbente tërthorazi politikës autarkike të regjimit të Tiranës.

Koncepti i popullit si Volk, ose i shtypur dhe i shfrytëzuar nga të huajt dhe që konstituohet si i tillë në luftë për t’u çliruar nga “zgjedha” e robërisë dhe për të fituar lirinë jo vetëm i shërbeu propagandës komuniste gjatë viteve të Luftës, por u përdor më pas edhe si strumbullar i historiografisë së re, së Pas-çlirimit; në funksion të idesë kyçe se Lufta Nacional-Çlirimtare dhe vendosja e regjimit totalitar në Shqipëri ishin aktualizimi i një progresi historik të filluar që në kohën e Rilindjes Kombëtare e, kushedi, edhe në përpjekjet anti-osmane të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, pesë shekuj më parë.

Populli ynë brez pas brezi ka luftuar me pushkë në dorë dhe u ka bërë ballë valëve të panumërta të okupatorëve të ndryshëm dhe tërë tradhtarëve dhe shtypësve që përpiqeshin të pengonin lëvizjet e tij patriotike, lëvizjet fshatare, lëvizjet përparimtare intelektuale.[10]

Ky është populli që ka luftuar, me radhë, kundër osmanëve, fashistëve italianë, nazistëve, titistëve jugosllavë, monarko-fashistëve grekë dhe agjentëve të tyre të brendshëm ose “armiqve të brendshëm të lidhur me armiqtë e jashtëm”; por edhe diversantëve dhe agjentëve të imperializmit “të hedhur në vendin tonë nga toka, nga ajri dhe nga deti, për të rrezikuar pavarësinë e atdheut.”[11] Ky është populli që nuk mund të ekzistojë, veçse dje në luftë për të fituar lirinë dhe sot në luftë për ta mbrojtur lirinë; është edhe agjent edhe produkt i një lufte kundër Tjetrit.

Përse luftonin gjyshërit dhe stërgjyshërit tanë? Për të fituar lirinë dhe pavarësinë dhe për të marrë pushtetin në duart e tyre.[12]

Edhe fakti që populli shqiptar ka qenë një “popull i vogël” në krahasim me popuj të tjerë i shërben drejtpërdrejt këtij imazhi, duke iu referuar tërthorazi deri edhe rrëfimit biblik të Davidit dhe Goliat-it, në trajtën “i vogli e mund të madhin”, ose – për ta verbalizuar me zhargonin e drunjtë totalitar – një popull i vogël, kur lufton për një çështje të drejtë, është i pamposhtur.

Brenda kësaj skenografie,

edhe komunistët shqiptarë ishin bijtë e këtij populli të vuajtur, stërnipërit e Skënderbeut, stërnipërit e Frashërllinjve, stërnipërit e mijëra heronjve.[13]

Çfarë ndoshta shpjegon edhe pse:

Fjala e Partisë sonë u bë flamur për popullin dhe ai e zbatoi në mënyrë të mahnitshme, sikur të kishte bërë një shkollë marksiste-leniniste.[14]

Nëpërmjet një kthimi në origjinë, tipik hegelian të mohimit të mohimit, ky vizion historiko-heroik për popullin rishfaqet, në tone epike-panegjirike, në përshëndetjen që Enver Hoxha ia drejtoi “popullit” me rastin e festave kombëtare të nëntorit 1984, ose pak muaj para se të vdiste; dhe të njohur ndryshe edhe si “testamenti” i tij.

Në këtë tekst, Hoxha i drejtohet popullit në vetën e dytë, për t’i thënë:

Gjaku yt, o popull, u derdh që ti të jetosh i lirë dhe i pavarur si shqiponja e maleve, ashtu siç ishe ti vetë, me shpirt të lirë, e karakter të papërkulur, me mendje të urtë e të kthjellët, me zemër të madhe, të guximshme e bujare, me dëshira dhe aspirata të flakta. Ty s’të trembi kurrë robëria, as shpata e armikut, as dredhitë e tij, as djegiet, as vrasjet; ti kurrë s’e ule kokën përpara të huajve e përpara tradhtisë, por kurdoherë qëndrove shtatlartë, ballëhapët.

Lajtmotiv i kësaj përshëndetjeje është ideja se ka diçka unike dhe të papërsëritshme në historinë e popullit shqiptar, meqë:

Vështirë të gjendet në botë një vend i vogël si Shqipëria jonë, me një popull të tillë si populli shqiptar, që të ketë luftuar kaq shumë, që të ketë guxuar kaq shumë, që të ketë treguar kaq shumë trimëri e mençuri, që t’i ketë thyer të gjithë armiqtë dhe të ketë dalë kryelartë përpara historisë, të ketë dalë i lirë e sovran, ta ketë rrëmbyer fuqinë me armët e tij, pa pasur e pa kërkuar ndihmën e kurrkujt.

Ky popull, i rrethuar nga të gjitha anët nga armiqtë, kish nxjerrë si mësim, nga historia, se “ata popuj që nuk luftojnë, zhduken”.

Dhe vërtet:

Gjakun e derdhe lumë, por askush s’ta diti për të mirë, o popull trim, megjithatë ti s’u dekurajove, sepse jeta të kishte mësuar që fatin tënd duhej ta kishe vetë në dorë e Atdheun vetë ta çliroje e ta mbroje.

Kjo mungesë miqsh dhe aleatësh, e shtuar për efekt dramatik, përligj pothuajse drejtpërdrejt izolimin e Shqipërisë nga bota, në vitet 1980, si pasojë e politikave autarkike dhe paranojës së regjimit totalitar të Tiranës; dhe para së gjithash të Enver Hoxhës vetë. Në prag të vdekjes, duket sikur lideri e arsyeton këtë paranojë dhe koston e saj të lartë për Shqipërinë, me argumente historike; edhe pse, në një nivel tjetër të analizës, paralelizmi mes historisë së popullit shqiptar në shekuj dhe historisë së totalitarizmit shqiptar, të mbrujtur nga Enver Hoxha vetë, i kanë rrënjët në unitetin mistik midis Enverit lider suprem dhe popullit; duke u kthyer kështu në konceptin mesjetar identitetit mes popullit dhe monarkut absolut, të cilin e cekëm në hyrje të kësaj eseje.

Çfarë opiumi për popullin?

Nevoja për ta përsosur madje për ta ngritur në një nivel cilësisht më të lartë komunikimin e PPSh-së me popullin u shtrua veçanërisht, nga Enver Hoxha, në vitet 1960, që ishin edhe vitet e revolucionarizimit të madh të jetës së vendit në luftë kundër konservatorizmit dhe burokratizmit dhe në përpjekje për ta rritur rolin e “masave të gjera punonjëse” në ndërtimin e socializmit.

Shkaqet dhe arsyet e zhvillimeve politike në Shqipërinë e viteve 1960 nuk mund të analizohen brenda kësaj eseje; prandaj do të mjaftohemi të vëmë në dukje vetëm që ajo dekadë shënjoi edhe shkëputjen e Shqipërisë nga ndikimi sovjetik dhe afrimin me Kinën; çfarë do të thotë, nga njëra anë, se Enver Hoxha ishte i shqetësuar për ndikimin e thellë të Moskës në shtresën e kuadrove të mesme që ishin arsimuar në universitetet e Lindjes në vitet 1950; dhe nga ana tjetër, se disa nga transformimet më rrënjësore gjatë atyre viteve duket sikur u frymëzuan edhe nga çfarë po ndodhte në Kinën e përfshirë nga Revolucioni Kulturor. Nga ky këndvështrim, fushata dhe lëvizja masive kundër burokratizmit do t’i shërbente edhe neutralizimit të pushtetit të kuadrove administrative dhe hierarkive të kopjuara nga Bashkimi Sovjetik, edhe nxitjes së “popullit” për t’u ngritur në revoltë kundër strukturave të pushtetit administrativ.[15]

Lufta “kundër fesë”, e cila çoi në mbylljen e institucioneve fetare dhe në persekutimin e klerit edhe mysliman edhe të krishterë, ishte pjesë e kësaj lëvizjeje kundër së vjetrës dhe hierarkive të vlerave të trashëguara, që nuk mund të kontrolloheshin drejtpërdrejt nga PPSh-ja. Për të larguar dyshimin se kjo lloj përpjekjeje për ta shndërruar Shqipërinë në vendin e parë ateist në botë ishte e frymëzuar nga një elitë revolucionare radikale, Hoxha u kujdes të vinte në dukje se:

Populli ynë, në përgjithësi, nuk është fetar në atë kuptim siç janë mjaft popuj të tjerë, por prapëseprapë edhe ai diçka beson.[16]

Çfarë i linte shtegun të hapur kundërtezës, dhe pikërisht se feja në Shqipëri ishte çështje dhe preokupim i elitave të regjimit të vjetër ose në shërbim të së huajve; prandaj edhe çrrënjosja e saj do të vinte në vend edhe amanetin patriotik të Rilindjes se “feja e shqiptarit është shqiptaria.” Madje Hoxha shënonte edhe se mjaft prej institucioneve fetare “janë prishur me iniciativën e masës, pa ngjallur asnjë reaksion”[17]. Prandaj edhe “Për t’i zhdukur praktikat fetare ne duhet t’i luftojmë ato kryesisht me frymën patriotike dhe revolucionare,”[18] meqë “asgjë s’na lidhte dhe as na lidh me fenë, me praktikat e saj, jo vetëm si ateistë, por edhe si patriotë shqiptarë.”[19]; prandaj:

[T]ë ngjallim dhe të vëmë kundër praktikave fetare patriotizmin e madh të masave. T’u shpjegojmë masave, historikisht dhe materialisht, ç’vuajtje, ç’mjerime, ç’gjakderdhje e ç’shtypje ka pësuar populli ynë, veçanërisht nga feja, se si ajo na përçante e vinte në luftë vëllanë kundër vëllait, duke i shërbyer shtypësve e pushtuesve për të na shtypur më mirë, për të na robëruar më lehtë dhe për të na pirë gjakun nën emrin e fesë.[20]

Kësisoj, lufta kundër fesë dhe institucioneve fetare – një operacion politik dhe ideologjik i kulluar – paraqitet si e mbështetur sa në konceptin e popullit “Volk” të robëruar nga të huajt, aq edhe në konceptin e popullit “vegjëli”, të shtypur e të shfrytëzuar nga të tjerët.

Tek e fundit:

Një armë historike kundër fesë dhe klerikëve reaksionarë është edhe fakti se feja myslimane ka qenë ideologji e pushtuesve turq, feja ortodokse ideologji e shovinistëve grekë, që kanë pushtuar në të kaluarën vendin tonë, dhe feja katolike, me qendër Vatikanin, ka qenë ideologji e pushtuesve italianë, e imperializmit austriak dhe e fashizmit italian.[21]

Prandaj edhe “një nga arsyet që populli ynë nuk është dhe aq fanatik dhe i lidhur me fenë [është] sepse kjo, në esencë dhe në fakt, ka qenë në kundërshtim me idenë e çlirimit kombëtar.”[22]

Lëvizja ateiste, antiklerikale dhe antifetare në Shqipëri citonte dhe frymëzohej nga metafora e mirënjohur e Marksit, se “Die Religion… ist das Opium des Volkes”; e cila në shqipe zakonisht përkthehej si “Feja është opium për popullin”[23] – nëpërmjet një kalimi tinëzar nga gjinorja e gjermanishtes “des Volkes” (“opiumi i popullit”) te ndërtimi parafjalor i shqipes “për popullin”. Të thuash se feja është “opiumi i popullit”, ose me gjinore, do të thotë se populli e përdor fenë siç e përdorin disa opiumin; përkundrazi, të thuash “për popullin”, i lihet vend edhe interpretimit sikur dikush ia jep këtë opium popullit; pa folur pastaj që, shumë shqipfolës nuk e dinin çfarë do të thoshte opium dhe zakonisht kujtonin se bëhej fjalë për ndonjë helm. Edhe Enver Hoxha flet rëndom për “helmin e fesë”.

Nga populli te masat përmes revolucionarizimit

Gjithnjë në vitet 1960, një tjetër kryeshënjues erdhi duke u përdorur krahas dhe në sinonimi me popullin: ai i “masave”, edhe në trajtat “masat e gjera”, “masat punonjëse”, “masat popullore”, “masat e gjera punonjëse” ose edhe në njëjës thjesht si “masa”. Më me interes se sinonimia midis “masave” dhe “popullit” janë dallimet e holla kuptimore midis këtyre dy koncepteve. Kështu, Enver Hoxha dhe të tjerë prodhues të ligjërimit publik të atyre viteve flasin gjithnjë për “vijë të masave”, dhe asnjëherë për “vijë të popullit”; e kështu me radhë. Masat janë grupe njerëzish të padiferencuara, të përbëra nga “njerëzit e masës”; dhe mbiemri “punonjëse” në shprehjen “masat punonjëse” duhet konsideruar si pleonastik, sa kohë që masat, veçanërisht masat e gjëra, janë gjithnjë punonjëse; dhe, për më tepër, prodhuese të së mirave materiale. Masat i kundërvihen, kuptimisht individit; sepse ato janë vërtet të përbëra nga individë, por gjatë procesit të përftimit të masës, nëpërmjet veprimit ekonomik ose edhe thjesht politik, ndodh i mirënjohuri kalim hegelian i sasisë në cilësi; dhe masa kësisoj e përftuar është diçka e ndryshme nga shuma aritmetike e individëve që e përbëjnë; në kuptimin që diferencat individuale, edhe pse nuk zhduken, vihen në shërbim të karakteristikave të bashkëndara dhe çdo element individual i masës përfaqëson më parë masën, sesa vetveten. Prandaj edhe:

Kur themi “masa”, me këtë nuk duhet kuptuar mendimi i dy ose tre vetave, qofshin këta të mirë ose të këqij.[24]

meqë

Në masë, gjithashtu, ka të atillë që, megjithëse me plot vese në veten e tyre, i fshehin këto dhe nën maskën e revolucionarizimit dhe me qëllime të kundërta me qëllimin tonë të madh, që është edukimi i njerëzve, përpiqen ta bëjnë mizën buall. Këtyre njerëzve masa duhet t’u tregojë vendin.[25]

Çfarë do të thotë edhe se masa mund të shërbejë edhe për të fshehur individët “me vese” – një paralajmërim dhe parakujdesje, që në Shqipëri të mos ndodhnin ato që ndodhnin në Kinë, gjatë Revolucionit Kulturor, dhe ku lëvizja e Gardistëve të Kuq kish dalë nga kontrolli i PKK-së dhe madje ish kthyer kundër saj.

Vija e masave, masat e ngritura në revolucion, Partia me vijën e saj marksiste-leniniste, janë edukatorët e vërtetë të individëve, të cilët duhet të shkrihen në masat, të kaliten në luftë tok me to, të shporrin nga ndërgjegjja e tyre çdo kalbësirë.[26]

E adoptuar si politikë zyrtare nga regjimi, vija e masave synonte mes të tjerash edhe “aktivizimin e masave, angazhimin e tyre me problemet e ndryshme që preokupojnë Partinë dhe socializmin”[27]; çfarë kërkonte, mes të tjerash, që të gjendeshin mënyrat më të përshtatshme për të komunikuar me masat, ose për të dëgjuar zërin e masës – nëpërmjet gazetave, radiove, gazetave të murit, fletë-rrufeve dhe sidomos mbledhjeve me masat; në suazën e Frontit Demokratik.

“[J]anë masat të parat, pastaj individët,” shpjegon Enver Hoxha.[28]

Në vija të trasha, duket sikur ligjërimi totalitar priret të përdorë termin masat e gjëra, masat punonjëse, masat popullore kur është fjala për popullin si objekt të punës politike dhe edukuese të PPSh-së; ndërsa termi popull, si më abstrakt, shënjon zakonisht një entitet më sakral, nga ku buron edhe pushteti edhe legjitimiteti dhe që gati merr atributet mistike të një perëndie. Me fjalë të tjera, masat do të ishin populli i organizuar politikisht dhe i mobilizuar për të arritur synime të caktuara.

Por dallimi nuk është gjithnjë i prerë me thikë:

Burimi i vërtetë i pushtetit popullor qëndron në masat e popullit, në veprimet e tyre, në kontrollin e tyre të drejtpërdrejtë, të vazhdueshëm dhe nga poshtë-lart, në iniciativën e tyre.[29]

Por nga ana tjetër:

Ne duhet t’i japim pushtetin që i takon klasës punëtore. Kështu na mëson Partia. Kush është te ne në pushtet? Është klasa punëtore.[30]

Sa për marrëdhëniet midis masave dhe “Partisë”, ja si i shpjegon këto Enver Hoxha:

Partia, me punën e saj të madhe dhe me vijën e saj të drejtë, në dekada të tëra ka arritur suksese të mëdha në zgjimin e masave, në edukimin e tyre politik, arsimor, teknik, në revolucionarizimin e tyre. Masat, nën udhëheqjen e Partisë, bënë revolucionin dhe po ndërtojnë me sukses socializmin.[31]

Dhe më tej:

Partia ka mbajtur kurdoherë në evidencë, në teori dhe në praktikë, rolin jetik të vijës së masave si dhe rolin vendimtar të masave në transformimin e shoqërisë dhe të individëve që e formojnë atë […][32]

Dhe më tej akoma:

Pra, masat krijojnë, Partia udhëheq, sintetizon, edukon dhe përsëri krijon.[33]

Paralelisht me raportin midis PPSh-së dhe masave, të artikuluar në të ashtuquajturën “vijë të masave”, Enver Hoxha shtjellon edhe raportin midis PPSh-së dhe popullit, të shprehur më së miri në parullën e mirënjohur “Ç’don populli bën Partia, ç’thotë Partia bën populli” ose në parullën tjetër, po aq të mirënjohur, se “Partia dhe populli janë të lidhur ngushtë, si mishi me thoin ndërmjet tyre.” PPSh-ja është vërtet organizatë politike e klasës punëtore, por interesat e saj dhe ato të “popullit” përkojnë; sepse “Partia dhe populli janë në unitet.”

Ky unitet e ka origjinën që në vitet e Luftës; në fakt:

[P]ara Çlirimit të huajt na merrnin nëpër këmbë, po kjo ndodhte se atëherë ishim të robëruar, të shtypur, të varfër se na mungonte një parti marksiste-leniniste.[34]

Të vihet re, te ky pasazh në dukje i pafajshëm, se Enver Hoxha flet në vetë të parë shumës, duke e përfshirë edhe veten në “popull” – çfarë do të thotë se ka një nivel diskursiv, ku populli konstituohet në raport me të huajt dhe ku edhe Partia është pjesë e tij; ky nivel diskursiv i përket ligjërimit populist, ose komunikimit me “njerëzit e thjeshtë”, i cili gjithnjë themelohet mbi një premisë identiteti, të tipit “unë dhe ju, ne jemi njëlloj.”

Uniteti me popullin luan rol përcaktues deri edhe në natyrën e PPSh-së:

Partia jonë quhet marksiste-leniniste pikërisht sepse është e lidhur ngushtë me popullin dhe komunisti gjithnjë futet sa më thellë në popull.[35]

Pa lënë pastaj mënjanë faktin që:

[V]etë themeluesit e teorisë sonë të madhe, Marksi, Engelsi, Lenini dhe Stalini, mësues patën popullin. Këta, eksperiencën e popujve, eksperiencën luftarake dhe revolucionare të proletariatit dhe të fshatarësisë, e ngritën në shkencë për drejtim, për veprim, për revolucion, për socializëm.[36]

Dhe më tej:

Është detyra jonë, shokë, që ta kuptojmë drejt popullin, ta nxitim atë të flasë, sepse populli di të flasë shumë mirë dhe nuk gabon kurrë.[37]

Aq më tepër që:

[P]opulli ynë është i lidhur ngushtë me Partinë, duke qenë njëkohësisht gjykatësi më i mirë i veprës së saj.[38]

Nga ana tjetër,

Secili duhet të mendojë, siç thotë populli, “Nënë e babë ty të kemi Parti”, prandaj duhet që asaj t’ia hapë zemrën, pse kështu do ta ndihmojë.[39]

Dhe le të mos harrohet se:

Gjithë kjo dashuri e madhe në mes të Partisë dhe popullit është krijuar në sajë të gjakut të derdhur. Komunistët u vranë e u sakrifikuan për popullin, i cili e pa se ata janë bijtë e bijat e tij, janë njerëzit e tij më të mirë, prandaj ky besim të ruhet e të zhvillohet reciprokisht.[40]

Partia e udhëheq popullin, e bën të vetëdijshëm për rolin e vet në histori, e edukon, e emancipon, e frymëzon, e mobilizon dhe e vë në lëvizje, ulet gju më gju dhe punon me të (kokë më kokë), e bind për drejtësinë e vijës së vet (bën punë bindëse dhe sqaruese), ia mbron interesat; teksa, nga ana e tjetër, ia dëgjon fjalën, i shërben dhe jep llogari para tij. I artikuluar kështu, ky raport rimerr marrëdhëniet e Partisë me klasën punëtore; me të vetmin dallim themelor, se PPSh-ja nuk është parti e popullit (as parti popullore), por vetëm e një klase që është pjesë e popullit; dhe nëse edhe fshatarësia punonjëse, edhe shtresat e intelektualëve popullorë, etj., e përqafojnë PPSh-në si të tyren, kjo ndodh për shkak të interesave të njëjta.

Partia ka një qëllim të vetëm: lumturinë e popullit, për brezin e sotëm dhe për brezat e ardhshëm.[41]

Në shoqëritë me klasa, populli ose masat punonjëse janë në kontradiktë, nga njëra anë, me klasat shfrytëzuese (borgjezinë, kapitalizmin) dhe nga ana tjetër me vulgun, parazitët ose lumpen-proletariatin. Në konceptin marksist të termit, lumpenproletariati është një klasë elementesh të përjashtuar, të degjeneruar dhe të fundosur, që përbëjnë një pjesë të popullsisë së qendrave industriale dhe që përfshijnë “lypësit, prostitutat, gangsterët, mashtruesit, prostitutat, kumarxhinjtë, fallxhoret, endacakët, alkoolistët, morfinomanët, të papunët kronikë ose të papunësueshmit, dhe gjithfarë elementësh të tjerë të deklasuar, të degraduar ose të degjeneruar.” Marksi përfshin në lumpenproletariat, mes të tjerësh, edhe “vagabondët (endacakët), ish të burgosurit, artistët shëtitës, hajdutët e xhepave, marifetçinjtë e rrugëve, sekserët e prostitutave, rrëmuesit e plehrave, artistët bohemë”. Gjithnjë sipas Marksit, lumpenproletariati nuk kish ndonjë arsye të veçantë për të marrë pjesë në revolucion, madje mund të kish interes për ta ruajtur strukturën klasore ekzistuese, ngaqë lumpenproletarët zakonisht varen nga borgjezia dhe aristokratët për ekzistencën e tyre të përditshme. Prandaj Marksi e shihte lumpenproletariatin si forcë kundërrevolucionare.[42]

Në Shqipërinë totalitare, papunësia konsiderohej vepër penale dhe mund të dënohej deri edhe me burg; për këtë arsye, të papunët etiketoheshin menjëherë si parazitë; edhe pse një farë lumpeni do të vazhdonte të mbijetonte deri në fund të periudhës totalitare, i përfaqësuar nga endacakët, romët dhe të ashtuquajturit “gangsterë” ose “gango” (“alabakë, gagarelë, huliganë”), të cilët ishin mes të parëve viktima dhe pastaj përçues të “shfaqjeve të huaja”, përfshi këtu ndjekjen e modës ose imoralitetin ose rrugaçërinë. Megjithatë, shqipja kish një bagazh të pasur termash për të shënjuar këtë nën-klasë, që nga lumpeni, fjalë e hyrë nëpërmjet marksizmit, te llumi, vulgu, plebejtë dhe më tej terma të ligjërimit bisedor, si rreckamanët, leckamanët, zgjebarakët, varfanjakët, rrjepacakët, zhelanët, zhelamanët, barkjashtët, bythëgrisurit, çapaçulët, brashnjarët, frymëqelburit, kokëpalarët, të larët e të palarët, derri dhe dosa, këmbëzbathurit, harbutët, etj.[43]

Karakteristikë për shoqërinë shqiptare të viteve 1945-1990 është se në klasën e lumpenit përfunduan, kundër dëshirës së tyre dhe ndonjëherë të margjinalizuar forcërisht, edhe përfaqësues të klasave të përmbysura ose të deklasuar, si elementë shoqërisht “defektozë”, të cilët kishin ngecur tashmë në një limbo midis statusit të tyre të vjetër dhe refuzimit për t’u pranuar në klasën punëtore ose në fshatarësinë kooperativiste. Anasjelltas, këta elementë të lumpenit shpesh u konsideruan si “kontingjent” i ekspozuar ndaj shfaqjeve të huaja, sidomos në mjediset urbane; për shkak të lehtësisë me të cilën ndikoheshin nga radiot, kanalet televizive dhe letërsia e huaj, për të adoptuar një mënyrë jetese, shije, modë të veshjes dhe norma morali të ndryshme nga ato “proletaret”, ku shquhej sidomos pasioni, madje obsesioni për t’u argëtuar me çdo kusht, ose një lloj hedonizmi që përfshinte edhe seksualitetin e çliruar nga nevojat e riprodhimit, sipas modeleve të 1968-ës në Perëndim. Më tej akoma, ishin vendosur lidhje të natyrës simbiotike, herë të qëllimshme dhe herë të vetvetishme, midis kuadrove “të degjeneruara”, përçuese të liberalizmit në institucionet dhe në jetën e vendit, dhe elementëve të lumpenit; meqë kuadrot e larta i mbanin afër këta elementë, u jepnin punë dhe vizibilitet në mjetet e komunikimit masiv dhe i përdornin për të zbutur luftën e klasave dhe për të përcjellë mesazhin subversiv se “Shqipëria po hapet.”

Masa të rrethojë individin

Një nga kundërvëniet konceptuale themelore, që shërben për përkufizimin e konceptit të masës, do të ishte ajo midis masës dhe kuadrove drejtuese, zakonisht në administratë. Brenda një rendi politik ku shpallet me të madhe se pushteti buron nga populli dhe i takon popullit, roli i individit në krye të punëve ka nevojë të përkufizohet me kujdes; dhe aq më tepër brenda kundërvënies midis udhëheqjes politike dhe drejtimit administrativ ose “menaxhimit”.

Masat e gjera, janë:

ato që krijojnë, që ndërtojnë dhe transformojnë botën e shoqërinë dhe kur i bëjnë këto, do të thotë se çdo meritë, pa nënvleftësuar meritën e gjithsecilit, e vënë në shërbimin e përgjithshëm të shoqërisë. Pra, merita u përket masave që punojnë, mendojnë, krijojnë, zbatojnë, mendojnë dhe krijojnë përsëri.[44]

Këtyre u kundërvihet individi “burokrat”, i cili:

[Ë]shtë frikacak, sepse botëkuptimi i tij është idealist, mistik, individualist. Këtej rrjedhin të gjitha të këqijat, si mendjemadhësia, servilizmi, gënjeshtra, mashtrimi etj., të gjitha këto për të ruajtur pozitën individuale të fituar, për t’u ngjitur në pozitë, për të fituar në mënyrë të jashtëligjshme, për të bërë një mijë e një dallavere. Natyrisht, një bagazh i tillë nuk mund t’u rezistojë syrit të masave, luftës së masave, hovit revolucionar të masave, prandaj burokrati do të bëjë çmos për t’i bërë bisht çdo norme revolucionare, do të përpiqet t’i bëjë jovepruese ligjet dhe urdhëresat revolucionare, për t’i mërzitur masat, për t’i bërë ato të pakënaqura dhe, më në fund, indiferente.[45]

Burokrati e ka frikë masën, punën në masë dhe kur është i detyruar të vejë në masë, ai dëshiron dhe vishet me pushtet, përpiqet t’i imponohet masës me pushtetin, me funksionet që mban.[46]

Kundërvënia e burokratit me masën është për çështje pushteti:

Konceptet burokratike të të menduarit, domethënë botëkuptimet ideologjike idealiste të burokracisë janë njëkohësisht koncepte të pakicës, koncepte subjektiviste që zhvillohen tek individët dhe që formojnë ideologjinë e klasës sunduese të pakicës që kërkon të sundojë mbi shumicën, së cilës pakica nuk mungon t’ia ngulë në mendje dhe në ndërgjegje me anën e kulturës, të arsimit, të politikës, të degjenerimit moralo-politik, për t’ia bërë një jetë të dytë, një mënyrë jetese të menduari dhe të vepruari.[47]

Dhe brenda kësaj kundërtie, shfaqet edhe ajo midis “shumicës” dhe “pakicës” – ku masat vetvetiu përbëjnë shumicën, çfarë do të thotë se u përket pushteti, brenda një regjimi që kërkon të jetë demokratik. Përkundrazi, pakica përpiqet ta ruajë dhe ta forcojë pushtetin e vet nëpërmjet ndikimit të “traditave të regjimeve të kaluara, gjynahet e vjetra të së cilave i paguajmë ne akoma dhe [që tani mbijetojnë në] mentalitetin, në paragjykimet, në botëkuptimet e njerëzve.”[48]

Meqë, natyrisht,

[B]urokratizmi është një formë të menduari dhe të vepruari në kundërshtim të hapët me popullin, me interesat e tij jetike.[49]

Prandaj edhe:

Pikësynimi kryesor i masave që kanë marrë dhe po marrin Komiteti Qendror i Partisë dhe qeveria në luftën kundër burokratizmit dhe pasojave të tija negative, është afrimi i mëtejshëm i pushtetit tonë, i aparatit të tij me popullin, me masat e gjera të punëtorëve e të fshatarëve, me bazën, si dhe zhvillimi i mëtejshëm dhe i gjithanshëm i iniciativës krijuese të tyre në zgjidhjen e problemeve të ndërtimit tonë socialist.[50]

I njëjti raport i individit që i nënvendoset masës zbatohet edhe ndaj njerëzve të dijes dhe të artit – shkencëtarëve, intelektualëve, shkrimtarëve dhe artistëve:

Asnjeriut të mos i rritet mendja nga sukseset në punë sa të thotë ‘S’ka si unë!’. Sado i zgjuar të jetë një njeri, ai kurrë nuk mund të jetë më i mençur se populli. Në kontaktet me popullin gjendet gjithçka që i duhet dijetarit dhe artistit. Zotësia e secilit duket në sintezën që ai i bën diturisë së masave me botëkuptimin e shëndoshë marksist-leninist. Botëkuptimi i shëndoshë dhe karakteri militant që krijon një vepër, e çdo natyre qoftë kjo, lë mbresa edhe te brezat e ardhshëm, kur pasqyron shpirtin e popullit. Nuk shlyhen kurrë ato vepra, që i kanë themelet në tabanin e popullit.[51].

Por nëse populli e vlerëson kulturën në atë masë që sheh atje veten në pasqyrë, sa larg jemi vërtet, nga teoria post-strukturaliste e “vdekjes së autorit”?

Rreziku për tradhti nga kuadrot

Te formulimi i mirënjohur, “Socializmin e ndërtojnë masat, Partia i bën ato të ndërgjegjshme”, ka një mungesë që ulërin: ajo e kuadrove drejtuese, ekzekutivit, intelektualëve dhe mësuesve nga njëra anë, shkrimtarëve dhe artistëve nga ana tjetër. Kjo mungesë mishëron një faktor kritik, që e vë në pikëpyetje vetë marrëdhënien e Partisë me “masat e gjëra popullore”, duke ia cenuar aq të nevojshmin “unitet.”

Kontradikta mund të shtjellohet kështu: masat kanë nevojë për edukim dhe për udhëheqje, në mënyrë që të luajnë rolin që u takon në histori – dhe këtë edukim dhe udhëheqje ua ofron dhe ua siguron Partia. Ç’rol u takonte të luanin, atëherë, kuadrove dhe intelektualëve dhe në përgjithësi “punonjësve të mendjes” brenda këtij binomi? Përgjigjja teorike do të ishte: ose do të ndihmojnë, duke iu nënshtruar “vullnetit të masës” ose “vullnetit të klasës”; ose do të sabotojnë unitetin, duke zgjedhur t’u kundërvihen masave. Thelbi i kësaj përgjigjeje nuk është tek alternativa ose/ose, por te mundësia e ambiguitetit edhe/edhe, ose mundësia që çdo drejtues, çdo intelektual, çdo punonjës i mendjes “të tradhtojë” interesat e klasës punëtore dhe të vërë “interesin personal mbi atë të përgjithshëm.”

Që të shmanget kjo “tradhti e revolucionit” nga ana e kuadrove drejtuese, intelektualëve dhe punonjësve të mendjes, duhet që këta të mos shkëputen nga masa, t’i rrinë pranë dhe “të japin llogari para popullit”, dhe sidomos të mbeten të vetëdijshëm për rolin e tyre shërbyes. Partia, nga ana e vet, do të kujdeset që hendeku midis kuadrove dhe masave, edhe në mënyrën e jetesës, të mos thellohet; për shembull, duke mos lejuar që të rritet diferenca në rroga ose në privilegje të tjera.

Ky është konteksti i nevojshëm për të kuptuar edhe lëvizjen e rëndësishme antiburokratike në vitet 1960, e cila njëfarësoj i bëri jehonë jo vetëm revolucionit kulturor kinez, por edhe lëvizjeve të tjera anti-autoritare anembanë botës, që arritën kulmin në vitin 1968. Por nëse në Kinë revolucioni kulturor rrezikoi deri edhe pushtetin dhe autoritetin e Partisë Komuniste, në Shqipëri kjo nuk u lejua; teksa Enver Hoxha u kujdes që “revoltën” gjysmë të kurdisur të masave ta orientojë drejt objektivave të tjera, përfshi këtu edhe kuadrot drejtuese, të cilat i ekspozoheshin burokratizmit, teknokratizmit dhe intelektualizmit.

Historikisht, kjo goditje e shtresës së kuadrove drejtuese dhe të “mendjeve” të shtetit në vitet 1960 ishte pasojë edhe e shkëputjes së Shqipërisë nga sfera e influencës së Bashkimit Sovjetik dhe nga familja e vendeve të Europës Lindore; dhe kjo jo vetëm ngaqë tradicionalisht sovjetikët ndiqnin politika shumë më privilegjuese ndaj kuadrove të tyre, por edhe ngaqë një pjesë e mirë e atyre që u goditën, në Shqipëri, si “burokratë” dhe u terrorizuan me gogolin e “qarkullimit” ose të “dërgimit në provincë”, ishin formuar kulturorisht në universitetet e vendeve të Lindjes, para së gjithash në Bashkimin Sovjetik.[52]

Për këtë arsye, lëvizja anti-burokratike në vitet 1960, e cila ekzaltonte virtytet e masave nën udhëheqjen e PPSh-së, përkundrejt individualizmit të disa kuadrove drejtuese, ishte edhe një lëvizje de-sovjetizimi, që synonte izolimin e të gjithë atyre elementeve të cilët parimisht mund të shpresonin ende për një normalizim të marrëdhënieve të Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik; madje jo vetëm të shpresonin, por edhe ta realizonin këtë ri-afrim dhe normalizim duke hequr qafe Enver Hoxhën dhe klikën e tij.

PPSh-ja dhe vetë Enver Hoxha ende nuk kishin arritur të përftoheshin si forcë dhe autoritet intelektual në Shqipëri; në kuptimin që pushtetin e tyre ndaj masave nuk e ruanin dot, me po aq efektshmëri dhe intensitet, ndaj kuadrove drejtuese. Këtë situatë e ndërlikonte edhe më dualizmi Parti-Pushtet, ose pozicioni i saktë i këtyre kuadrove në raport me autoritetin, sa kohë që masat punonjëse i udhëhiqte PPSh-ja, “me shokun Enver në krye.” Frika e Enver Hoxhës, e përligjur nga pikëpamja e tij, ishte se kuadrot drejtuese, administrata dhe në përgjithësi “mendjet” e Shqipërisë do ta shtynin Partinë mënjanë, duke i caktuar një rol të ngjashëm me atë të institucioneve fetare, në një vend europian tradicional; në një kohë që pushteti i mirëfilltë do të përqendrohej në duart e ekzekutivit. Për t’iu ruajtur këtij rreziku, Enver Hoxha për disa vjet me radhë mbështeti një fushatë kapilare, për t’i ngritur masat kundër kuadrove drejtuese dhe për t’u treguar këtyre të fundit se Partia mund t’i kontrollonte dyfish: edhe drejtpërdrejt, edhe nëpërmjet manipulimit të masave. Shumë nga zhvillimet politike dhe sociale që pasuan, që nga ulja e rrogave të kuadrove te qarkullimi i tyre “në bazë”, e më tej te kontrolli punëtor, shkolla e lirë ushtarake dhe lufta kundër “shfaqjeve të huaja”, e më në fund te terrori i viteve 1970 kundër kuadrove të kulturës dhe të artit më parë, dhe më pas të ushtrisë dhe të ekonomisë, për të përfunduar me goditjen përfundimtare kundër ekzekutivit pas vetëvrasjes së kryeministrit Mehmet Shehu në 1981, ishin vazhdim i lëvizjes anti-burokratike, anti-intelektuale të filluar në vitet 1960 nga Enver Hoxha; i cili arriti të përdorë teknikat e revolucionit kulturor kinez, por gjithnjë duke e ruajtur të paprekur autoritetin absolut, të tijin dhe të PPSh-së, e cila në fakt nuk ishte veçse një aparat në shërbim të pushtetit të tij vetjak.[53]

Nga kjo pikëpamje, “masat e gjera popullore” nuk ishin veçse instrumenti i PPSh-së dhe i Enver Hoxhës për të siguruar kontroll total ndaj pushtetit ekzekutiv dhe intelektualëve.

Një numër trukesh ose marifetesh konceptuale u vunë në shërbim të kësaj lëvizjeje të madhe politike.

Mes këtyre, kriteri më elementar për të dalluar “masat punonjëse” nga “kuadrot drejtuese” dhe “intelektualët” ishte natyra e punës: masat kryenin punë “fizike”, si në qytet ashtu edhe në fshat[54]; ndërsa kuadrot punë “mendore”; masat ishin “trupi”, i cili kish nevojë për një mendje që ta orientonte – të cilën mendje duhej t’ia ofronte PPSh-ja, duke iu kundërvënë përpjekjeve të së tjerëve, për të ushtruar “ndikim” në popull. Kriteri i punës “fizike” kish përparësinë që të mos bënte dallim mes klasës punëtore dhe fshatarësisë “punonjëse” – duke shërbyer kështu si emërues i tyre i përbashkët, në kundërvënie me kuadrot, që kryenin punë “mendore” dhe që ishin kështu vetvetiu të ekspozuar ndaj iluzionit të së qenit shtresë e privilegjuar. Disa nga këto kuadro shkëputeshin nga masat dhe nuk e konsideronin më veten “bij të popullit”; madje në këtë proces të shkëputjes fillonin të identifikoheshin me emrin dhe identitetin e tyre, ose duke u individualizuar; ndryshe nga masa, e cila nuk ka nevojë për individualizim, në mënyrë që të veprojë politikisht, në pajtim me interesat e veta që janë gjithnjë “të përgjithshme” dhe që ia formulon PPSh-ja. Duke u shkëputur nga masa, kuadrot dhe intelektualët fillonin ta shihnin veten si “më lart” dhe masat si “më poshtë”; duke qenë kjo “lartësi” e shoqëruar me gjithfarë epërsish sidomos intelektuale dhe autoritare, por edhe me privilegje materiale dhe një farë autonomie në jetë dhe në mendim. Brenda këtij trekëndëshi metaforik, Partia e ushtron ndikimin dhe pushtetin e vet në mënyrë organike, ndërsa kuadrot kërkojnë t’i hipin masës në kurriz mekanikisht.

Si flet populli?

Komunikimi i kuadrove të Partisë dhe të shtetit, dhe në përgjithësi i shtresës intelektuale me “popullin” dhe “masat” gjithnjë vuante nga një lloj asimetrie, duke u prirur të rridhte më natyrshëm nga lart-poshtë, nëpërmjet ushtrimit të autoritetit, sesa nga poshtë-lart, nëpërmjet ushtrimit të sovranitetit. Në vija të trasha, një fjalim i Enver Hoxhës brenda pak ditësh mbërrinte sytë dhe veshët e qindra-mijëra shtetasve, në një kohë që këta qindra-mijëra shtetas nuk e kishin të lehtë që t’ia çonin fjalën e tyre udhëheqësit, ose t’i përgjigjeshin atij. Shkruante Hoxha vetë:

Ne duhet të përdorim çdo mjet e formë: shtyp, radio, televizion, konferenca, lexime, takime kolektive dhe individuale, që masave t’u japim mundësinë t’i shprehin Partisë mendimet, dëshirat, kritikat dhe ajo t’u shpjegojë atyre hapur çdo gjë dhe të dëgjojë kurdoherë me seriozitetin më të madh zërin e tyre.[55]

Edhe shtypi, i përfaqësuar nga organi i Komitetit Qendror të PPSh-së “Zëri i Popullit”, nuk mjaftonte që të lexohej në masë, por duhej të pasqyronte edhe atë çfarë thoshte masa, ose diçka që sot do të quhej feedback.

Një tjetër formë e komunikimit të masave me leadership-in, së cilës i jepet rëndësi e posaçme në dokumentet kryesore të kohës, janë letrat nga populli, të cilat Enver Hoxha i quan “erë e freskët e demokracisë sonë socialiste.”

Natyrisht, këto letra janë dokumente gjithnjë të hartuara nga individë; por në mënyrë tipike, këta individë janë njerëz të thjeshtë, që nuk marrin pjesë në hierarkitë; dhe nëpërmjet letrave synojnë të arrijnë një lloj shuntimi (bypass) ose qarku të shkurtër, në zinxhirin e komunikimit rutinë të “bazës” me organet drejtuese.

Shkruan Enver Hoxha:

[N]jë letër nga populli është një nga bisedat më të hapëta, më të vlefshme dhe më fitimprurëse, që na sqaron, na zbulon, na kritikon, na këshillon dhe ajo forcon Partinë, shtetin, denoncon armiqtë, matrapazët dhe gënjeshtarët. Prandaj, kush i nënvleftëson këto letra, ai nënvleftëson direktivën e Partisë, rolin e masave që ndërtojnë socializmin.[56]

Si rregull, letrat nga populli janë tekste, që informojnë një udhëheqës të lartë, zakonisht Enver Hoxhën, për një diçka që nuk shkon, një problem, një vështirësi, një pakënaqësi, një padrejtësi ose një punë armiqësore ose abuzim a shpërdorim i autoritetit. Autori i letrës mendon se mekanizmat që kanë për detyrë të përballen me këto probleme dhe vështirësi dhe t’i ndreqin nuk po e bëjnë punën e tyre, prandaj beson se duhet të informojë për këtë problem një instancë më të lartë.[57]

Letrat e popullit tregojnë shkallën e pjesëmarrjes së tij në punët e Partisë dhe të shtetit, ato reflektojnë nivelin e zhvillimit të demokracisë popullore proletare te ne, tregojnë popullin në aksion dhe në veprim, kontaktet e ngushta, intime e të sinqerta me udhëheqësit e tij të zgjedhur.[58]

Ndonjëherë padrejtësinë e vuan vetë autori i letrës ose të afërmit e tij; ndonjëherë tjetër autori është vetëm dëshmitar, që e ndien për detyrë patriotike ose partie që të informojë; ka edhe raste kur letrat janë thjesht ankime, ose përmbajnë kërkesa për shërbime ose privilegje që i janë mohuar dikujt padrejtësisht.

Letrat nga populli mund të jenë të nënshkruara, mund të jenë edhe anonime. Në masën që autori i letrës e bën veten të identifikueshëm, kjo mund të vlejë për ta shtuar besueshmërinë e informacionit të përcjellë; por përndryshe identifikimi i tekstit nuk i shton këtij ndonjë vlerë “performative”; edhe kur identifikohen, autorët mbeten në thelb anonimë.

Në shënimet e veta, Enver Hoxha e pranon haptazi dhe qartë se letrat nga populli i shërbejnë para së gjithash atij vetë, si udhëheqës i vendit, për të kuptuar se ç’mendojnë njerëzit dhe si; dhe për të marrë vesh diçka më tepër për konceptin e së drejtës dhe të drejtësisë, ashtu siç ekzistonte ky në popull.

Ja si e përshkruan ai një letër që i ka mbërritur:

Një fshatar i thjeshtë nga Zall-Dardha e rrethit të Dibrës, në një letër të shkurtër që më ka dërguar para ca kohësh, më thoshte se brigadieri, me urdhër të kryetarit, me disa punëtorë bujqësie i kishin hyrë në shtëpi dhe me zor i morën plehun e oborrit, ky i ndaloi, po ata e rrahën, dhe kërkonte drejtësi.[59]

Bëhet fjalë për një krim, të parashikuar nga kodi penal; por fshatari nuk shkon që ta denoncojë krimin në organet përkatëse, por i shkruan Enver Hoxhës vetë. Pasi u bënë verifikimet e nevojshme, u zbulua se ngjarja e përshkuar në letër ishte e vërtetë dhe “fajtori iu dha gjyqit.”

Shumë letra kanë formën e denoncimeve, por këto janë denoncime që, në vend që të bëhen formalisht, i shkojnë në fillim “të madhit”; a thua se autorët kanë nevojë edhe për autoritetin e “Partisë”, që është në anën e popullit, për të luftuar me inercinë burokratike të organeve lokale të pushtetit. Enver Hoxhës i pëlqen që kjo të vazhdojë kështu, sepse i pëlqen që masa e njerëzve në bazë ta konsiderojë udhëheqjen e lartë të Partisë në anën e vet, ose si aleate në luftën kundër burokracisë, teknokracisë dhe individualizmit të kuadrit ekzekutiv; dhe që kjo udhëheqje të shërbejë si përçuese dhe amplifikuese e kritikave që vijnë nga poshtë.

Veç kësaj, sa kohë që populli ose “masat e gjëra popullore” u kundërvihen individëve edhe ngaqë përbëhen nga njerëz anonimë, ose në njerëz që, kur bashkohen në masë, i lënë mënjanë ato karakteristika që i dallojnë prej të tjerëve, për t’u identifikuar me ato karakteristika të tjera që i bëjnë të ngjashëm me të tjerët; pra sa kohë që këto masa të gjera karakterizohen nga anonimiteti, përballë individëve që janë, me përkufizim të identifikueshëm lehtë dhe haptazi, atëherë mënyrat anonime të komunikimit – mes të cilave edhe letrat e panënshkruara – funksionojnë si forma të kulluara me të cilat masa komunikon me liderët si e tillë, ose si masë njerëzish.

Ka edhe më: duke shkruar si anonim, autori i një letre “e shkrin” veten me masën e të gjithë atyre të tjerëve, që ai i konsideron si veten; duke hequr kështu dorë nga privilegji i individualitetit, në emër të mbrojtjes dhe të strehës që i jep përkatësia në një kolektivitet. Gati-gati, ky anonim bie pre e iluzionit se, një letër e panënshkruar e shpreh më mirë dhe më qartë opinionin kolektiv, duke lënë jashtë subjektivitetin.

Fjalimi i Enver Hoxhës i 6 shkurtit 1967 do të mbahet mend edhe ngaqë aty lideri komunist shqiptar, duke iu drejtuar “masave punonjëse”, do të sanksiononte fletë-rrufenë, si formë kritike të komunikimit të këtyre masave me kuadrot drejtuese dhe në përgjithësi intelektualët.[60]

Cilido pa frikë dhe me shkronja të mëdha të shkruajë çfarë mendon ai për punën dhe për njerëzit,” tha Enver Hoxha atje[61], shprehje të cilën më pas do ta shihje të afishuar kudo në vende publike, veçanërisht për të shënjuar – dhe autorizuar – hapësirat e afishimit të fletë-rrufeve.

Ashtu siç u përdor në Shqipëri, fletë-rrufeja kishte zakonisht trajtën e një teksti të shkruar me dorë, mbi një tabak kartoni të hollë ose edhe thjesht letre të bardhë, sipër të cilit qëndronte titulli fletë-rrufe, i cili edhe e identifikonte tekstin në sytë e lexuesit. Ky dokument mund të afishohej lirisht, kudo në publik – në mure, xhama dyqanesh dhe fasada institucionesh; jashtë, por edhe brenda ndërtesave me funksione publike, si ministritë, drejtoritë e ndryshme, administratat e ndërmarrjeve dhe shkollat; por më shumë në vende të caktuara, të njohura edhe me emrin “tabela e fletë-rrufeve.”[62]

Si rregull, fletë-rrufetë shkruheshin me dorë, pa pretendime kaligrafike; ndonjëherë shoqëroheshin me karikatura rudimentare ose fotografi. Natyra joprofesionale e fletë-rrufesë ishte pjesë e mesazhit të përcjellë, meqë ia përforconte autenticitetin si formë komunikimi, duke e dalluar njëkohësisht edhe nga forma të tjera më tradicionale, si shpallja, lajmërimi ose pllakati.

Në fjalimin e lartcituar të Enver Hoxhës, kërkesa ose ftesa ose leja për të përdorur fletë-rrufenë u drejtohej të gjithëve (“cilido”), pa dallim klase, rangu dhe qëndrimi politik, çka edhe e hapte debatin publik ndaj masës së gjerë, duke ua hequr privilegjin përkatës profesionistëve të fjalës; teksa ofronte garanci ose mbrojtje ndaj ndonjë reagimi të mundshëm hakmarrës prej autoriteteve kundër të cilave do të lëshoheshin kritikat (“pa frikë”), çka në thelb i çlironte kritikuesit nga përgjegjësia individuale për akuzat që do të rreshtonin në fletë-rrufe, të vërteta dhe të gënjeshtra, me fakte, dëshmi dhe insinuata të qena dhe të paqena; dhe duke u shpjeguar njerëzve se mendimet nuk duhej t’i mbanin për vete, as t’i shprehnin vetëm në biseda ose gojarisht, por t’i shkruanin dhe t’i afishonin në publik; dhe pikërisht mendimet “për punën” dhe “për njerëzit”, meqë ndërtimi i socializmit dhe ndërtimi i njeriut të ri nuk ishin veçse dy aspekte të së njëjtit proces revolucionar themelor. “Një formë edukimi nëpërmjet kritikës publike,” do ta quante fletë-rrufenë Enver Hoxha në 1968.[63]

Analiza e krahasuar e fushatës për revolucionarizimin të jetës së vendit në Shqipërinë e viteve 1960 dhe Revolucionit Kulturor në Kinën e Maos të po atyre viteve (e cila i siguronte regjimit të Tiranës mbështetjen ndërkombëtare ekonomike dhe ideologjike aq të nevojshme për të mbijetuar) ndihmon për ta kuptuar më mirë, ndër të tjera, edhe dukurinë e fletë-rrufesë si formë të propagandës revolucionare, të drejtuar veçanërisht kundër autoritetit tradicional.

Nuk ka dyshim se fletë-rrufeja në Shqipëri u modelua sipas dazibao-s kineze (大字报), term që përkthehet, tekstualisht si “raport me shkronja të mëdha”, dhe që shënjon një vegël propagandistike të përdorur tradicionalisht në politikën kineze, si mjet komunikimi publik. [64]

Kështu, gjatë periudhës së “100 luleve” dhe fushatës pasuese kundër së djathtës (1957), dazibao-ja erdhi e mori përdorim të gjerë, si “mjeti më i efektshëm për kritikë dhe autokritikë.”[65] Në atë kohë, Maoja u kërkoi intelektualëve “të flasin hapur”, dhe menjëherë pas kësaj, në Universitetin e Pekinit u ngrit një “mur demokratik”, i cili u popullua shumë shpejt me materiale kritike kundër qeverisë dhe Partisë Komuniste Kineze. Më pas, kur raportet e forcave u përmbysën në disfavor të kritikuesve, dazibao-t e vjetra u përdorën për të identifikuar “djathtistët” që i kishin nënshkruar.

Studiuesit e revolucionit kulturor në Kinë janë zakonisht të mendimit se Maoja i dha përparësi dazibao-s si armë në luftën politike, ngaqë ai kishte krijuar bindjen se mediat zyrtare, veçanërisht gazetat e përditshme dhe radioja, ishin nën kontrollin e rivalëve të tij politikë.[66]

Në Shqipërinë totalitare ndonjë problem i tillë në mediat zyrtare ose konvencionale nuk ekzistonte; po ashtu, ndryshe nga ç’ndodhi në Kinë, fletë-rrufetë, në Shqipëri, nuk shkrepën pothuajse kurrë mbi borsalinat e funksionarëve të lartë të Partisë dhe të Shtetit. Përkundrazi, kur Hoxha e ndjeu nevojën të përdorte, në vitet 1970, për të luftuar rivalët dhe armiqtë e vet realë ose të përfytyruar, ndikimin e tij mbi masat duke e anashkaluar aparatin administrativ partiak, ai iu fal një forme tjetër të ngjashme me fletë-rrufenë: letrave nga populli[67], të cilat e lidhnin udhëheqjen drejtpërdrejt me bazën, por ndryshe nga fletë-rrufeja, nuk ishin publike nga vetë natyra e tyre, meqë letra udhëtonte drejtpërdrejt nga autori te udhëheqësi, duke e qark-shkurtuar publikun; dhe gjithsesi nuk kishte shumë të bënte me komunikimin masiv dhe propagandën, përveçse kur mendohej, projektohej dhe ekzekutohej si operacion mediatik, duke u botuar në Zërin e Popullit; por gjithnjë nën kontrollin e zyrës së shtypit dhe me miratim të udhëheqjes partiake. Në të vërtetë, letra nga populli (nga baza, nga poshtë) funksiononte në mënyrë të ngjashme me raportet e informantëve të Sigurimit të Shtetit.

Fletë-rrufetë më një anë dhe letrat anonime më anën tjetër, janë dy skajet e një komunikimi të bazës me udhëheqjen, ose të “atyre poshtë” me “ata lart”, duke i qark-shkurtuar hallkat e ndërmjetme të kontaktit, në emër të së ashtuquajturës vijë e masave, si politikë e adoptuar nga PPSh-ja në vitet 1960 të revolucionarizimit të vendit.[68]

Mjet i komunikimit masiv, fletë-rrufeja afrohej, për nga spontaneiteti dhe karakteristikat unike low-tech, me ligjërimin e folur publik; mund të fiksohej në media duke u fotografuar, sikurse mund të ruhet një fjalim duke u regjistruar në magnetofon.

Edhe pse u ndikuan nga dazibao-t kineze dhe Revolucioni Kulturor në Kinë, fletë-rrufetë në Shqipëri u mjaftuan me funksionin e denoncimit dhe të kritikës, të cilin, sikurse edhe dazibao-t, e trashëguan nga praktika e gazetës së murit, mjet komunikimi i përpunuar dhe i përsosur në Rusinë Sovjetike (stengazeta), që pas Revolucionit të Tetorit (1917) dhe rithemelimit rrënjësor të komunikimit masiv, gjatë viteve eksperimentale 1920.

E megjithatë, në një farë mënyre fletë-rrufeja e mohoi dialektikisht gazetën e murit: “Të zhduken gazetat e murit aktuale dhe shumë qesharake dhe të kthehen ato në gazeta muri revolucionare, që të shërbejnë për edukim revolucionar,” tha Enver Hoxha, në fjalimin e cituar. “Të zhduken nga këto gazeta redaksitë e tyre prej kalemxhinjsh oportunistë që ‘ruajnë nderin dhe autoritetin e drejtorit’ e të tyren njëkohësisht, dhe cilido pa frikë dhe me shkronja të mëdha…”.[69]

Nga gazeta e murit, fletë-rrufeja trashëgoi vetvetishmërinë, anonimitetin e autorëve, por edhe afishimin vertikal të teksteve – në mur; çka krijonte, madje impononte, një kontratë leximi kolektiv, në grup, të shoqëruar edhe nga debati rreth temës së trajtuar dhe sidomos, nga kontrolli horizontal i reagimeve të masës lexuese. Kësisoj, në mënyrë të ngjashme me gazetën e murit, edhe stenda e fletërrufeve jo vetëm i jepte zë masës anonime, por edhe përftonte një kolektivitet lexuesish; po ashtu, njëlloj si gazeta e murit, edhe fletë-rrufeja vinte me një potencial multi-medial, meqë teksti mund të shoqërohej, sipas rastit, me vjersha (bejte) fotografi ose karikatura.

Nëse në Kinën e revolucionit kulturor të viteve 1960 efikasiteti i dazibao-s si mjet i agjitacionit dhe i propagandës masive varej nga fakti se sa dinin të shkruanin dhe të lexonin masat, në Shqipëri masat ishin alfabetizuar me kohë; dhe në vitet 1960 numri i atyre që nuk dinin të lexonin ishte ulur në mënyrë dramatike, veçanërisht ndër brezat e rinj. Për këtë arsye, “shkronjat e mëdha” të fletë-rrufesë u interpretuan drejtpërdrejt si ftesë për ta ngritur zërin dhe për t’i shungulluar akuzat ndaj elementeve borgjezo-revizioniste, patriarkale dhe konservatore në shoqërinë shqiptare; edhe pse vetë shprehja “shkronja të mëdha” mund t’i jetë detyruar, tek e fundit, një kalkimi semantik të termit kinez dazibao.

Deri aty nga mesi i viteve 1960, të shkruarit publik në Shqipëri kish qenë pak a shumë prerogativë e klasës së mësuar – ose e intelektualëve nga njëra anë, burokratëve nga ana tjetër; dhe masat i qaseshin këtij të shkruari publik në cilësinë e lexuesit. Tek e fundit, kështu duhet kuptuar edhe fushata e rëndësishme, e filluar menjëherë pas Luftës II Botërore, kundër analfabetizmit; ose për t’u mësuar masave shkrim dhe këndim – meqë ideja ishte që ashtu populli do të lexonte, para së gjithash, materialet politike ose tekstet që prodhonte regjimi.

Përkundrazi, në mesin e viteve 1960, fillon kalimi në një nivel tjetër të komunikimit, në të cilin masave punonjëse u jepet jo thjesht liria e fjalës, por pikërisht liria e të shkruarit publik. Dhe këtu përsëri vijmë te ambiguiteti – themelor – i togfjalëshit shkronja të mëdha në gojën e Enver Hoxhës: kemi të bëjmë me një teknikë të shkruari, apo një metaforë të zërit të ngritur?

Logjikisht do të anojmë ndaj një zgjidhjeje kompromisi: edhe ashtu, edhe kështu; aq më tepër që të shkruarit me shkronja kapitale interpretohet rëndom, sot e kësaj dite dhe në kontekste ideologjikisht neutrale, si një formë të bërtituri. Masat punonjëse, populli i thjeshtë, punëtorët dhe fshatarët, ose të gjithë ata që lexojnë por nuk shkruajnë, e ruajnë raportin preferencial me shkronjën e madhe; madje në të dy kuptimet – atij dimensional, dhe atij tipografik.

Ftesa që u bëri Enver Hoxha masave për të shkruar publikisht do të shoqërohej edhe me nevojën politike për standardizim të menjëhershëm të shqipes, e cila u konkretizua pastaj në Kongresin Drejtshkrimor të vitit 1972. Në thelb, formula e udhëheqësit, e nyjëtuar në kontekstin e revolucionarizimit të mëtejshëm të jetës së vendit, ftonte anonimin, njeriun e thjeshtë, të shndërrohej në subjekt të ligjërimit të shkruar publik; por këtij subjekti do t’i duhej tani edhe një drejtshkrim i njësuar, si garanci që fjala e tij e shkruar do të përcillej dhe kuptohej përtej kufijve të fshatit, mëhallës dhe fisit; dhe një drejtshkrim aktiv, ndryshe nga ai tjetri, drejtshkrimi pasiv, që e kish lejuar të lexonte shqipen e shkruar deri atëherë, në format e veta plurale. Dhe pikërisht ky drejtshkrim u propozua si projekt në 1968-ën dhe u sanksionua pastaj, në formë rregullash, nga Kongresi i vitit 1972 – vëreni sa pak vite kanë kaluar.

Në thelb, alfabetizimi i riformuluar pas viteve 1960 në trajtat e amplifikimit të zërit të masës synonte jo vetëm të përsoste format e indoktrinimit të masave në shkollat e regjimit, duke njësuar trajtat e ligjërimit shkollor dhe të vetë teksteve; por edhe të përfshinte më mirë “masat punonjëse” në jetën politike të vendit, duke i ndihmuar këto masa të artikuloheshin me gojë dhe me shkrim, në mënyrë të tillë që të komunikonin pa vështirësi nga njëri skaj i Shqipërisë në tjetrin.

Fjala popull si kryeshënjues në ligjërimin totalitar

Brenda ligjërimit totalitar, të manifestuar në fjalën publike të Enver Hoxhës dhe në dokumentet e tjera të kohës, përfshi ato me natyrë ngushtësisht politike dhe në mass mediat përkatëse, koncepte të tilla si populli, Partia, masat punonjëse dalin rregullisht si hipostaza ose prozopopé, ose në trajta të personifikuara; edhe në narrativat historike, të tipit “populli ynë e ka çarë rrugën e historisë me shpatë në dorë”, edhe në tekste të tjera që kanë të bëjnë me bashkëkohësinë.

Duke u personifikuar, këto koncepte kyçe të ligjërimit totalitar krijojnë mes tyre marrëdhënie që manifestohen si ato mes personazheve të një drame morale të Mesjetës, ku heronjtë dhe heroinat në skenë përfaqësojnë ide abstrakte.

Kështu, koncepti historik i popullit shqiptar në shekuj i përket një narrative të caktuar, në të cilën populli shqiptar gjithnjë lufton për të mbijetuar, kundër armiqve që duan ta robërojnë dhe ta shkombëtarizojnë ose dëbojnë nga “trojet e veta”; dhe ia del mbanë, edhe pse i vogël dhe pa aleatë të rëndësishëm madje edhe i tradhtuar nga klasat e larta, ngaqë është trim dhe liridashës dhe heroik; dhe në përgjithësi, depozitar i të gjitha virtyteve epike, që e ndihmojnë të bëjë qëndresë, t’u bëjë ballë armiqve, t’i mposhtë ata në fushën e betejës; ose të ngrejë krye dhe t’i hedhë ata në det ose t’i detyrojë të lënë kockat në tokën shqiptare; edhe pse me kosto të lartë, që manifestohet para së gjithash në gjakun e derdhur.

Kjo narrativë, me në qendër popullin shqiptar, si Volk, u përpunua gjatë Rilindjes Kombëtare dhe më pas u përdor nga Enver Hoxha dhe Partia Komuniste (PPSh-ja) për të theksuar vijueshmërinë midis programit të Rilindjes dhe politikës së ndjekur nga komunistët gjatë Luftës Nacional-Çlirimtare dhe më tej; si dhe për të theksuar se populli shqiptar mund t’i realizonte aspiratat e veta vetëm nën udhëheqjen e një force politike të dalë nga gjiri i popullit, si Partia.

Në kuptimin “Volk”, populli konstituohet dhe riprodhohet si koncept gjithnjë në kundërvënie me popujt e tjerë; dhe sidomos në kundërvënie me armiqtë e jashtëm, të cilët – sipas ideologjisë marksiste-leniniste dhe në kundërshtim me ideologjinë nacionaliste dhe fashiste – nuk ishin popujt e tjerë, por vetëm shtresat e tyre të larta, kapitali i madh, borgjezia, imperialistët dhe kështu me radhë. Kjo sepse popujt nuk luftojnë me njëri-tjetrin. Ndryshe nga ajo rrymë, brenda Rilindjes Kombëtare, që i kundërvinte, qoftë edhe në mënyrë abstrakte, shqiptarët me grekët, serbët (sllavët) dhe turqit, komunistët u kujdesën, që në fillimet e tyre madje veçanërisht në fillimet e tyre për të vënë në dukje se populli shqiptar do ta fitonte lirinë jo vetëm duke u ngritur në luftë kundër pushtuesit të huaj, por edhe duke hequr qafe klasat shfrytëzuese – që nga “bejlerët e agallarët” e ligjërimit të Rilindjes, te borgjezia, kapitalistët, tregtarët e mëdhenj e të tjerë si këta, që për më tepër ishin pasuruar edhe më tej duke “e rrjepur” popullin gjatë Luftës.

E megjithatë, që në dokumentet e para të PKSh-së, ka një tension midis popullit shqiptar, të robëruar nga fashizmi, dhe popullit shqiptar, të shtypur dhe të shfrytëzuar, nga fashizmi dhe bashkëpunëtorët e vet të brendshëm: i pari do të jetë subjekt i luftës çlirimtare, i dyti do të identifikohet me të parin, për shkak të hierarkisë së prioriteteve politike, por pa harruar se çlirimi nuk mund të arrihet, po të mos jetë i dyfishtë: edhe nga i huaji, edhe nga klasat shtypëse dhe shfrytëzuese.

Menjëherë pas çlirimit të Shqipërisë shpallet Republika dhe vendoset pushteti popullor – çka do të thotë se populli shndërrohet në burimin ekskluziv të sovranitetit të shtetit të ri (i cili kish qenë monarki deri në vitin 1939). Shpallja e Republikës i shndërroi edhe të gjithë shqiptarët në shtetas – term ky me karakter juridik, që shënjon çdo individ që gëzon shtetësinë shqiptare[70], si dhe të drejtat dhe detyrat që burojnë nga kjo shtetësi.

Që në Kushtetutën e vitit 1946, që është edhe e para e regjimit të ardhur në fuqi pas Luftës II, forma e shtetit përcaktohet si “republikë popullore”, ku “i gjithë pushteti buron nga populli dhe i takon popullit”; përkundrazi, termi “demokraci”, në këtë kushtetutë, nuk ka ndonjë vlerë juridike; sikurse nuk ka ndonjë vlerë juridike as Kushtetutën e vitit 1950 dhe as në Kushtetutën e vitit 1976; edhe pse shteti shqiptar i Pasluftës identifikohej rëndom si “demokraci popullore”, së bashku me shtetet e tjera të Lindjes Europiane, që kishin përfunduar nën ndikimin politik të Bashkimit Sovjetik. Në hyrjen e Kushtetutës së vitit 1976, përcaktohet se, “në zjarrin e luftës për liri, mbi gërmadhat e pushtetit të vjetër, lindi shteti i ri shqiptar i demokracisë popullore, si formë e diktaturës së proletariatit” – një formulim që shembëllzon sërish tensionin konceptual midis “popullit” dhe “klasës punëtore” ose “proletariatit”; meqë ky shtet është njëkohësisht edhe demokraci edhe diktaturë; dhe diktatura nuk është efekt i demokracisë, ose diktaturë e shumicës ndaj pakicës, por diktaturë e një klase të caktuar (proletariatit) ndaj një klase tjetër. Mbiemri “popullore” në termin “demokraci popullore” duhet kuptuar si pleonastik; meqë vetë fjala “demokraci” i referohet “demos-it” ose popullit.[71]

Ky popull, që është subjekt dhe burim i sovranitetit shtetëror, nuk është i njëjti popull me atë që “çante rrugët e historisë me shpatë në dorë”; ndërsa i pari mund dhe duhet të përkufizohet në bashkëlidhje me kategoritë e kombësisë dhe të kombit, i dyti – nga pikëpamja marksiste dhe ndoshta marksiste-leniniste – do të përkufizohet në marrëdhënie me strukturën klasore të shoqërisë dhe mjetet e prodhimit.[72]

Siç e përkufizojnë kushtetutat e viteve 1950 dhe 1976 (por jo kushtetuta e vitit 1946), Republika Popullore (Socialiste) e Shqipërisë është “shtet i punëtorëve dhe fshatarëve punonjës” (1950, Neni 2); ose “ka në themel aleancën e klasës punëtore me fshatarësinë kooperativiste, nën udhëheqjen e klasës punëtore.” Po ashtu: “I gjithë pushteti në Republikën Popullore të Shqipërisë u përket punonjësve të qytetit dhe të fshatit” (1950, Neni 4) dhe “I gjithë pushteti shtetëror në Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë buron nga populli punonjës dhe i përket atij” (1976, Neni 5). Përkundrazi, Kushtetuta e vitit 1946 dallon edhe këtu, duke u mjaftuar me pohimin “Shqipëria është një republikë popullore, ku i gjithë pushteti buron nga populli dhe i takon popullit.”

Këtu përvijohen menjëherë dy probleme: i pari, ka lidhje me atë se cilët shtetas bëjnë pjesë në “popull” – të gjithë shtetasit, apo vetëm punëtorët dhe fshatarët (klasa punëtore dhe fshatarësia kooperativiste), çfarë do të linte jashtë nga shteti të gjithë ata që bëjnë punë mendore, përfshi këtu jo vetëm mësuesit, nëpunësit, mjekët dhe intelektualët në përgjithësi, por edhe drejtuesit e shtetit dhe të partisë dhe punonjësit në organet e shtetit dhe të pushtetit (ushtarakët, forcat e ruajtjes së rendit, etj.), ose çfarë e konstituon në fakt shtetin. Këtë lloj përzgjedhjeje e ndërlikon edhe fakti që shteti shqiptar është diktaturë e proletariatit, të cilën proletariati e përdor për të “shtypur” klasat dhe shtresat e përmbysura; çfarë do të thotë se këto përjashtohen nga të qenët “shtetas” dhe ndoshta edhe “popull”. Problemi i dytë i referohet tensionit midis termave punëtor(e) dhe punonjës(e), të përdorur edhe si emra edhe si mbiemra; sa kohë që i dyti, i ndeshur rëndom në togfjalëshin masat punonjëse është një emër vepruesi që shënjon dikë sipas veprimit që kryen – të punuarit; edhe pse, në praktikë, mund të kufizohet edhe më, dhe të shënjojë vetëm ata që punojnë në prodhimin e të mirave materiale, duke lënë jashtë punonjësit e punës mendore; nga ana tjetër, punëtor(e) i referohet si rregull klasës punëtore, edhe në togfjalësh të tipit kontrolli punëtor. Ky dallim e problematizon së tepërmi pozicionin e fshatarësisë në raport me pushtetin; nga njëra anë, fshatarësia nuk mund ketë rol parësor, sa kohë që shteti është diktaturë e proletariatit; por nga ana tjetër, në Shqipëri, fshatarësia jo vetëm përbënte shumicën absolute të popullsisë, por edhe shënjonte atë masë njerëzish të cilit zakonisht i referohej fjala popull, në gojën e popullit (“populli i parë nga populli”).

Të krahasohet kjo, me Nenin 1 të Kushtetutës së Republikës Italiane, të miratuar në vitin 1947 dhe ende në fuqi: “L’Italia è una Repubblica democratica, fondata sul lavoro” – “Italia është një Republikë demokratike, e themeluar mbi punën.” Referimi ndaj punës e anulon menjëherë edhe tensionin edhe kontradiktën midis termave punëtor dhe punonjës; sikurse anulon tensionin midis klasës punëtore dhe fshatarësisë punonjëse; çfarë edhe ndoshta shpjegon pse kjo zgjidhje nuk u parapëlqye nga hartuesit e kushtetutave të Pasluftës në Shqipëri, të cilët duhej të kujdeseshin që t’ia ruanin rolin udhëheqës dhe prominent proletariatit, më pas klasës punëtore, në raport me të tjerët shtetas që punonin, duke filluar me vetë fshatarët.

Tani, pavarësisht nga krahasimi me kushtetutën e Republikës Italiane, edhe populli në Republikën e Shqipërisë, si burim dhe zot i pushtetit (sovranitetit) përbëhet, me përkufizim, nga njerëz që punojnë; dhe kjo pothuajse i jep konceptit popull një përkufizim sociologjik/klasor, sepse marrëdhënia e një individi me punën është marrëdhënie sociale, para se të jetë marrëdhënie fizike ose psikologjike. Kjo e afron menjëherë popullin me klasat e shtypura dhe të shfrytëzuara; duke e futur në marrëdhënie sinonimike me vegjëlinë – ata që nuk kanë, të varfrit, të shfrytëzuarit, ose “t’urët skllevër anembanë”, për ta thënë me një varg të “Internacionales.” Dhe duke e afruar dhe pastaj identifikuar popullin me të shtypurit dhe të shfrytëzuarit, krijon truallin për dy lloje popujsh: ata që mbeten nën zgjedhën e kapitalit dhe që shesin krahun e punës për të mbijetuar, si shumica e popujve të botës; dhe ata që tashmë janë çliruar nga zgjedha e kapitalit dhe janë zotër të fateve të veta, edhe ngaqë janë bërë pronarë të mjeteve të prodhimit, si në Shqipërinë e viteve 1945-1990 dhe në vende të tjera, numri i të cilave ndryshonte në rrjedhë të viteve.

Të vihet re, këtu, paralelizmi midis statusit të popullit shqiptar në histori, si viktimë pushtimesh, shfrytëzimesh dhe nëpërkëmbjesh nga gjithfarë fuqish të huaja, perandorish dhe shtetesh të tjera; dhe popullit si kategori sociale, që shtypet dhe shfrytëzohet nga borgjezia, kapitali dhe pronarët e tokave. Si popull “i vogël”, shqiptarët janë dyfish të shtypur dhe të shfrytëzuar: edhe prej të huajve, edhe prej klasave shfrytëzuese vendëse – çfarë i bën ndoshta dyfish të virtytshëm, në krahasim me popujt e tjerë.

Hyjnizimi i popullit në shërbim të kultit të liderit totalitar

Në ligjërimin totalitar “populli” del me funksione dhe në kuptime të ndryshme; por këtyre u nënvendoset një strukturë më e thellë, pothuajse narrative, ku “populli” merr atribute gati hyjnore, ose mitologjike; si burim i virtytit, i urtësisë dhe i legjitimitetit, ose si i pagabueshëm, ose si paragon i drejtësisë dhe intuitës politike dhe historike.

Ky popull i virtytshëm, i drejtë dhe i urtë i kundërvihet edhe individit si të tillë, edhe entiteteve, organizmave dhe organizatave dhe institucioneve të ndryshme përfshi këtu edhe vetë PPSh, të cilat gjithnjë mund të gabojnë dhe të cilave virtyti u matet edhe nga aftësia “për t’i ndrequr gabimet në kohë.” Mitologjizimi i popullit, nëpërmjet përftesës të prozopopesë, nuk është thjesht pjesë e retorikës së ligjërimit politik, por qëndron në themel të filozofisë politike të regjimit totalitar, ashtu siç u përpunua kjo filozofi nga Enver Hoxha.

Madje ka qenë mision i PPSh-së që popullit shqiptar t’ia kthejë në realitet të gjitha virtytet potenciale, duke e ndihmuar nëpërmjet punës udhëheqëse, edukuese dhe nxitëse, në fillim gjatë Luftës Nacionalçlirimtare dhe më pas gjatë Luftës tjetër për ndërtimin e socializmit.

Ky lloj populli, si prani hyjnore në praktikën politike të përditshme, së cilës Enver Hoxha dhe kushdo tjetër duhet t’i drejtohet për këshilla dhe gjykime dhe vlerësime, është edhe produkt i marrëdhënieve simbiotike të masave me PPSh-në.

Brenda një regjimi demokratiko-borgjez, dhe aq më tepër në rrethanat e pushtimit të vendit nga një fuqi e huaj, populli si koncept është i tëri i përkufizuar në mënyrë negative: janë “popull” ata që nuk kanë, në raport me ata që kanë; ata që nuk dinë, në raport me të shkolluarit; ata që nuk kanë gojë të flasin, në raport me ideologët dhe klerikët dhe publicistët dhe të tjera “gojë” të klasave shfrytëzuese; ata që nuk kanë fytyrë, në raport me protagonistët e jetës publike; ata që nuk i përfill askush, në raport me titullarët e autoritetit politik.

Misioni i PPSh-së, në këtë kontekst, është t’i shndërrojë këto mungesa në karakteristika pozitive; duke ia dhënë (kthyer) popullit krejt pasurinë kombëtare nëpërmjet shtetëzimeve, shpronësimeve dhe reformës agrare; duke ndërmarrë fushata të alfabetizimit dhe të shkollimit masiv, në çdo skaj të vendit; duke i dhënë “popullit” të drejtën e fjalës në politikë, në jetën publike dhe kudo gjetiu, drejtpërdrejt por edhe duke ua hequr këtë të drejtë shtresave të larta; duke e vënë interesin e popullit ose interesin “e përgjithshëm” në qendër të veprimit politik, ekonomik dhe kulturor; dhe duke i dhënë popullit pushtetin, jo vetëm me fjalë ose formalisht, por edhe në realitet – nëpërmjet formave tradicionale si vota dhe jo-tradicionale, si mbledhjet, asambletë, fletë-rrufetë, kontrolli punëtor dhe fshatar etj.

Teksa çdo mangësi e deridjeshme shndërrohet në virtyt, populli restaurohet si hyjni e mitologjisë totalitare, e cila zotëron tashmë realisht (dhe jo vetëm potencialisht si më parë) virtytet e drejtësisë dhe të pagabueshmërisë. Ideja e Enver Hoxhës është që kjo hyjni, përndryshe anonime dhe e atomizuar në individë, ka nevojë për ndërmjetësinë e “kishës” së PPSh-së, që të materializohet në histori dhe në përditshmëri.

Populli është mbi të gjitha. Ky është parimi bazë që ka udhëhequr e udhëheq në gjithë veprimtarinë e tyre Partinë dhe organet e pushtetit popullor.[73]

Krahas me këtë vizion mistik, regjimi totalitar gjithnjë kultivoi metaforën tjetër të familjes, si shëmbëlltyrë e organizimit të lidhjeve të PPSh-së dhe udhëheqësve të Partisë dhe të pushtetit me masën. Enver Hoxha gjithnjë fliste për “bijtë dhe bijat e popullit”, duke përfshirë këtu edhe “të rënët” e Luftës dhe të Punës, ose viktimat sakrifikale në themelet e regjimit; sikurse fliste për “vëllezër dhe motra”, për “nëna dhe motra” dhe kështu me radhë, duke i mëshuar jo vetëm lidhjeve të gjakut, që janë karakteristike për konceptin e popullit si Volk, por edhe atë lloj dashurie dhe mirëkuptimi mes njerëzve që ekziston brenda familjes. Duke folur për bij dhe bija, vëllezër dhe motra, nëna dhe baballarë Enver Hoxha dhe të tjerët autorë të ligjërimit totalitar që e ndiqnin pas arrinin të shmangnin referencën e drejtpërdrejtë ndaj lidhjeve të gjakut, e cila ishte komprometuar tashmë nga ligjërimi fashist-nazist; dhe që teorikisht ishte në kundërshtim të hapur me ligjërimin marksist, për njeriun si qenie shoqërore dhe vetëdijen si produkt të marrëdhënieve shoqërore.

Nëpërmjet metaforës së familjes, populli hyjni arrinte të kapërcente edhe handikapin e anonimitetit, i cili vërtet mund të hynte në punë në luftë kundër intelektualizmit dhe individualizmit; por që mund të dëmtonte, sa herë që marrëdhënia e Partisë dhe e pushtetit me popullin duhej personalizuar në praktikë. Masat popullore vërtet mund të ishin protagoniste të ndërtimit të socializmit, por në qoftë se dikush mbetej i vrarë në punë e sipër ose nga ndonjë aksident i pashmangshëm, veçanërisht duke treguar virtytet e çmuara të vetëmohimit, solidaritetit dhe të besnikërisë ndaj PPSh-së, viktima gjithnjë do të identifikohej me emër dhe do të popullarizohej anembanë vendit, nga organet e propagandës (Adem Reka, Shkurte Pal Vata, Ismet Sali Bruçaj, etj.). Mjaft të kujtohet këtu hapësira që iu dha malësorit Pal Vata, babait të Shkurte Pal Vatës[74], në diskursin publik të viteve 1960; roli i tij ishte ai i babait, ose i suportit skenik të një statusi prej bije të popullit që i duhej Shkurtes si shenjtore e fesë së re socialiste.[75] Pas vdekjes së të bijës, Pal Vata dhe motra e vogël e Shkurtës, Katrina, shkuan të punojnë në vend të saj në hekurudhë.[76] Me kohë, babai i “heroinës 15-vjeçare” do të përfundonte edhe ai në hero, por vetëm barceletash pak a shumë kundër regjimit.

Ky ekzaltim i popullit, nga ana e propagandës së regjimit totalitar, përndryshe tejet të centralizuar dhe hierarkik, të PPSh-së dhe të Enver Hoxhës, ishte fund e krye në shërbim të kultit të individit Enver Hoxha; si pjesë e një triade hegeliane, e cila ka popullin në bazë, PPSh-në si fazë të ndërmjetme, e cila organizon, shpreh dhe përçon në kohë dhe në hapësirë vullnetin historik kolektiv të popullit dhe ajo vetë udhëhiqet nga lideri Hoxha, i cili mishëron, si individ, po ato virtyte të cilat ia ka projektuar, ideologjikisht dhe mitologjikisht, hyjnisë popull: drejtësinë dhe pagabueshmërinë. Këtë e ilustrojnë edhe dy nga sloganet më të përdorura të atyre viteve: “Ne themi Enveri dhe nënkuptojmë Partia, ne themi Partia dhe nënkuptojmë Enveri”; dhe “Ç’thotë Partia bën populli; ç’don populli bën partia.” Tek e fundit, në një regjim totalitar të sunduar nga kulti i individit, ka vetëm një individ të mirëfilltë, që është lideri vetë, i cili ndërmjetëson aktualizimin e masës anonime në histori thjesht me ekzistencën e tij individuale – me kusht që këtë të mos ia sfidojë kush; dhe me bekimin e perëndisë Popull që nga transhendenca.

Kësisoj hyjnizimi i popullit shpesh nuk ishte veçse efekt anësor i kultit të Enver Hoxhës; sepse popullit i atribuoheshin virtyte dhe cilësi që, në fakt, i duheshin Enver Hoxhës për të ushtruar pushtetin e vet në mënyrë absolute: prandaj edhe ata që ngriheshin kundër Enverit qenkëshin “armiq të popullit”, dhe ata që kundërshtonin Enverin po i dilkëshin kundër “popullit” dhe ata që vinin në dyshim ndonjë pikëpamje ose urdhër të Enverit po ia bënin dy fjalën “popullit”; dhe të gjithë individët, veçanërisht ata që e konsideronin si të shtrenjtë individualitetin e tyre dhe lirinë e mendimit, ishin “një hiç” para popullit, d.m.th. para Enverit; dhe ata që guxonin të mos merrnin parasysh interesin e Enverit po “vinin interesin personal mbi interesin e përgjithshëm”; prandaj edhe populli (d.m.th. Enveri) do t’u jepte atyre dënimin e merituar. Nëse Enver Hoxha i ka besuar ndonjëherë edhe vetë këto hipostaza dhe mistifikime, kjo është një çështje që del jashtë temës së esesë së tanishme.

Përfundime

Gjatë 45 vjetëve që udhëhoqi PPSh-në dhe regjimin komunist në Shqipëri, Enver Hoxha mbeti gjithnjë i dyzuar midis rolit të udhëheqësit revolucionar marksist-leninist dhe rolit tjetër të liderit despotik, të dalë nga një luftë çlirimtare dhe në kontakt të pandërprerë dhe të pandërmjetësuar me “masat popullore”; dyzim që erdhi duke e përforcuar, hap pas hapi, nëpërmjet trashëgimisë politike të Stalinit. Ashtu edhe arriti të ruajë pushtetin deri në fund, duke gjetur gjithnjë drejtpeshimin e duhur mes dy roleve dhe duke u këmbyer mes tyre, në pajtim me rrethanat. Kjo natyrë e dyfishtë e udhëheqësisë enveriste, që iu përcoll edhe pushtetit komunist në Shqipëri, gjen pasqyrim të bollshëm në ligjërimin totalitar të asaj periudhe, duke filluar që nga tensioni kuptimor midis fjalëve si popull dhe masa punonjëse nga njëra anë, proletariat dhe klasë punëtore nga ana tjetër; dhe duke vazhduar në tensionin ideologjik dhe social midis popullit dhe masave punonjëse nga njëra anë dhe individit, kuadrove dhe intelektualëve nga ana tjetër. Analizat kontekstuale në këtë ese tregojnë se, në ligjërimin totalitar, fjalëkyçe të tilla përdoren para së gjithash për të vendosur një hierarki frikësuese (intimidatore), duke iu apeluar “popullit” si autoritet suprem dhe si burim jo vetëm të pushtetit politik, por edhe të atij intelektual dhe atij moral; pavarësisht nga vështirësia për ta pajtuar këtë lloj pasioni ligjërimor me doktrinën dhe diskursin marksist-leninist. Kontradiktat dhe kundërthëniet, madje edhe mungesa e rigorozitetit teorik dhe konceptual në përdorimin e fjalëkyçeve të tilla nuk e penguan Enver Hoxhën dhe krejt aparatin propagandistik të regjimit totalitar që të artikulonte, rreth tyre, një diskurs të tillë, ku figura e liderit të merrte atributet e një kundërfigure të popullit si Hyjni të historisë. Dhe brenda kontekstit të përdorimit ideologjik praktik, populli, masat dhe fjalët e ndërlidhura me to i shërbejnë Enver Hoxhës, para së gjithash, si mjet i legjitimimit të pushtetit; dhe më tej, edhe si armë kundër të gjithë atyre që do të mund t’ia rrezikonin këtë pushtet. Nga pikëpamja pragmatike, zhvendosjet kuptimore dhe kalimet e shpeshta e ndonjëherë të menjëhershme nga një kornizim konceptual në tjetrin, jo vetëm që nuk përbëjnë ndonjë shqetësim për diskursin totalitar, por edhe ndihmojnë për t’i mjegulluar dhe paqartësuar caqet e vetë këtyre koncepteve, sikurse do ta kërkonte funksioni i tyre prej kryeshënjuesish. Madje vetë ndërrimet e kornizimit janë më me interes dhe domethënie për të kuptuar se çfarë synon të arrijë regjimi nëpërmjet ligjërimit, sesa vetë analiza statike e koncepteve dhe e retorikës përkatëse. Sa i përket retorikës, është për t’u shënuar, sikurse edhe e bëmë në vendin përkatës në ese, përdorimi i rregullt i prozopopesë, e cila e shndërron fushën e veprimit të ligjërimit totalitar në një skenë teatri, ku shpesh vendosen edhe fatet e njerëzve, gjykohen fajtorët dhe shpallen heronjtë e radhës.


[1] Caqet e kësaj periudhe janë, nga njëra anë, viti i themelimit të PPSh-së dhe i shpërndarjes së Rezolucionit të Mbledhjes së Grupeve Komuniste, ku partia e sapoformuar për herë të parë përpiqet të hyjë në komunikim me “popullin” duke e përftuar si publik të ligjërimit të vet; dhe nga ana tjetër viti i vdekjes së Enver Hoxhës, të cilën do ta marrim, me marrëveshje, edhe si vitin e vdekjes së regjimit totalitar në Shqipëri, së paku sa i përket veprimtarisë dhe prodhimtarisë ligjërimore.

[2] Në të gjitha herët e citimeve nga Veprat e Enver Hoxhës dhe Dokumentet Kryesore të PPSh, kemi mbajtur parasysh që këto tekste janë prekur dhe ndonjëherë redaktuar në kohën e (ri)botimit, prandaj vlera e tyre dokumentare duhet marrë cum grano salis, përveçse në marrëdhënie me kontekstin politik të momentit. E ftoj edhe lexuesin e esesë që ta ketë këtë parasysh; edhe pse nuk besoj se diferencat midis versioneve të ndryshme të teksteve të cituara këtu janë të tilla që t’i bëjnë vetë citimet problematike.

[3] Të gjitha citimet nga Kushtetutat e Republikës janë marrë nga versione të botuara në Internet, të cilat nuk janë as zyrtare as të kontrolluara.

[4] Por në Kongresin III të Frontit Demokratik, Enver Hoxha jep një interpretim tjetër të këtyre zhvillimeve: “Në etapën e parë të revolucionit pushteti i ri ishte një diktaturë revolucionare e klasës punëtore dhe e fshatarësisë, e cila pas çlirimit të vendit u shndërrua në diktaturë të proletariatit.” [17 qershor 1955, Pjesa II, Vepra 12, f. 412]

[5] Probleme të ngjashme, me përkufizimin e konceptit “popull” brenda ideologjisë socialiste, i konstaton studiuesi çekosllovak Petr Fidelius, në studimin e tij L’esprit post-totalitaire, Grasset, Paris 1986, f. 91-121. Të mos harrohet këtu se, si në çekishte, ashtu edhe në shqipe, përkufizimet e fjalëkyçeve ideologjike ishin marrë të gatshme nga Bashkimi Sovjetik, së bashku me teknikat propagandistike dhe teknikat e prodhimit të komunikimit publik masiv; çfarë edhe shpjegon ngjashmëritë konceptuale shpesh befasuese; sidomos në rrethanat kur Fidelius-i analizon çekishten post-totalitare, ose të një regjimi që e ka kryer tashmë procesin e de-stalinizimit.

[6] Dokumenta kryesore të PPSh, Vëllimi I, 1941-1948, f. 11-27.

[7] Dokumenta kryesore të PPSh, Vëllimi I, 1941-1948, f. 89-92.

[8] Dokumenta kryesore të PPSh, Vëllimi I, 1941-1948, f. 93-95.

[9] Enver Hoxha, Vepra 40, Biseda me ambasadorin e Republikës Islamike të Pakistanit, 15 janar 1969, f .73.

[10] Enver Hoxha, Fjala në pritjen e dhënë në Përmet me rastin 20-vjetorit të Kongresit të Parë Antifashist Nacionalçlirimtar, 24 maj 1964, Vepra 26, f. 424.

[11] Po aty.

[12] Po aty.

[13] Po aty, f. 422.

[14] Po aty.

[15] Kjo është në thelb teza e studiuesit Isa Blumi, e shtjelluar në artikullin “Hoxha’s Class War: The Cultural Revolution and State Reformation, 1961-1971, East European Quarterly, XXXIII, No. 3, September 1999.

[16] Enver Hoxha, Vepra 35, Praktikat fetare t’i luftojmë me frymën patriotike dhe revolucionare të masave, Letër e KQ të PPSh drejtuar Komiteteve të Partisë së rretheve mbi luftën kundër fesë, paragjykimeve dhe zakoneve fetare, 27 shkurt 1967, f. 103.

[17] Po aty, f. 104.

[18] Po aty, f. 106.

[19] Po aty, f. 107.

[20] Po aty, f. 108.

[21] Po aty, f. 110.

[22] Po aty, f. 111.

[23] Megjithatë, në dokumentin e lartcituar Enver Hoxha e përdor drejt, si “Feja është opiumi i popullit”.

[24] Enver Hoxha, Vepra 35, Diskutim në organizatën e Partisë të sektorit të turnit “C” të uzinës Enver, 2 mars 1967, f. 120.

[25] Po aty.

[26] Enver Hoxha, Vepra 37, Edukimi ideologjik i kuadrove dhe i masave, Fjala në mbledhjen e Byrosë Politike të KQ të PPSh, 13 janar 1968, f. 237.

[27] Enver Hoxha, Vepra 35, Diskutim në organizatën e Partisë të sektorit të turnit “C” të uzinës Enver, 2 mars 1967, f. 122.

[28] Enver Hoxha, Vepra 37, Edukimi ideologjik i kuadrove dhe i masave, Fjala në mbledhjen e Byrosë Politike të KQ të PPSh, 13 janar 1968, f. 231.

[29] Enver Hoxha, Burimi i pushtetit, shënime, Vepra 39, f. 482.

[30] Enver Hoxha, Socializmin e ndërtojnë masat, Partia i bën ato të ndërgjegjshme, Fjala në plenumin e Komitetit të Partisë të Rrethit të Matit, 26 shkurt 1972, Vepra 48, f. 195.

[31] Enver Hoxha, Vepra 37, Edukimi ideologjik i kuadrove dhe i masave, Fjala në mbledhjen e Byrosë Politike të KQ të PPSh, 13 janar 1968, f. 232.

[32] Po aty, f. 234.

[33] Po aty, f. 248.

[34] Enver Hoxha, Nga fjala përpara popullit të Hekalit […], 6 prill 1969, Vepra 40, f. 376.

[35] Enver Hoxha, Bisedë me anëtarë të Kooperativës Bujqësore të Grecallisë në rrethin e Fierit, 1 korrik 1968, Vepra 38, f. 409.

[36] Enver Hoxha, Fjala në pritjen e dhënë në Përmet me rastin 20-vjetorit të Kongresit të Parë Antifashist Nacionalçlirimtar, 24 maj 1964, Vepra 26, f. 422.

[37] Enver Hoxha, Në punën për edukimin ideopolitik të njerëzve nuk ka vend për vetëkënaqësi, Diskutim në mbledhjen e Presidiumit të Kuvendit Popullor të RPSH, Vepra 48, f. 246.

[38] Enver Hoxha, Socializmin e ndërtojnë masat, Partia i bën ato të ndërgjegjshme, Fjala në plenumin e Komitetit të Partisë të Rrethit të Matit, 26 shkurt 1972, Vepra 48, f. 176.

[39] Enver Hoxha, Fjala […] me rastin e 25-vjetorit të formimit të Qeverisë Demokratike të Shqipërisë, 22 tetor 1969, Vepra 42, f. 69.

[40] Enver Hoxha, Socializmin e ndërtojnë masat, Partia i bën ato të ndërgjegjshme, Fjala në plenumin e Komitetit të Partisë të Rrethit të Matit, 26 shkurt 1972, Vepra 48, f. 176.

[41] Letër e hapur… vep. cit. f. 45.

[42] Me interes, në këtë kontekst, është edhe koncepti i prolëve (angl. proles) si klasa punëtore në romanin 1984 të George Orwell-it, ose një nga tri klasat krahas Partisë së brendshme dhe Partisë së jashtme. Prolët përbënin pjesën më të madhe të popullsisë së shtetit fiktiv të Oqeanisë, ishin fare pak të arsimuar dhe bënin kryesisht punë fizike dhe jetonin në varfëri; por nuk mbikëqyreshin ai anëtarët e Partisë dhe as u kërkohej të merrnin pjesë në jetën politike dhe as të flisnin neogjuhën. Regjimi kujdeset që të mos i lërë prolët pa argëtim, duke prodhuar enkas për ta, nëpërmjet gjithfarë “makinave”, këngë, romane madje edhe pornografi; prolët gëzojnë liri seksuale, u lejohet divorci dhe prostitucioni, praktikojnë tregun e zi madje edhe fenë. Një marksist do ta kish të vështirë t’i dallonte këta prolë edhe nga proletariati edhe nga lumpenproletariati, sepse ata bashkojnë në vetvete karakteristika të së dyja klasave. Protagonisti i romanit, Winston Smith, që është ai vetë anëtar Partie, thotë më se një herë se “e gjithë shpresa është te prolët”, meqë këta kanë mbetur njerëzorë, ose kanë ruajtur thelbin e jetës njerëzore: emocionet dhe gjuhën (anglishten).

[43] Një pjesë e këtyre fjalëve përdoreshin edhe nga shtresat e pasura dhe të mesme, më shumë para 1944-ës, për të shënjuar të varfrit – ose popullin si të tillë; në zhargonin revolucionar, nga ana tjetër, ato u adoptuan ndonjëherë si sinonime për popullin në kuptimin “vegjëlia”; më parë edhe në kuptimin “rajaja” ose “gjysmopinga”, që tashmë janë vjetruar; dhe gjithsesi, u bënë pjesë e një ligjërimi të majtë, jo detyrimisht marksist, që shihte te kontradikta midis të pasurve dhe të varfërve, ose të kamurve dhe të skamurve, motorin e progresit social. Të gjitha këto kuptime u integruan, gjatë viteve të regjimit totalitar, në kuptimin përkatës të fjalës “popull”; të parë si tërësia e atyre që më parë nuk kishin asgjë, ndërsa tani – ose pas 1944-ës – kishin gjithçka, që nga pronësia mbi mjetet e prodhimit dhe tokën, te pushteti.

[44] Enver Hoxha, Për revolucionarizimin e mëtejshëm të Partisë dhe të pushtetit, 6 shkurt 1967, Vepra 35, f. 53.

[45] Po aty, f. 44.

[46] Po aty, f. 45.

[47] Po aty, f. 41.

[48] Po aty, f. 41.

[49] Po aty, f. 39.

[50] Letër e hapur e Komitetit Qendror të PPSh drejtuar komunistëve, punonjësve, ushtarëve dhe oficerëve të vendit tonë, 4 mars 1966; në Dokumente Kryesore të PPSh-së, Vëllimi V, 1966-1970, Shtëpia botuese 8 nëntori, Tiranë 1974, f. 29. Theksimi është imi, A.V. Olsi Lelaj ka analizuar mënyrën si u tentua, në bazë të këtij idealizimi të punës prodhuese dhe në kontakt fizik (trupor) me materien, i ashtuquajturi proletarizim konceptual i fëmijëve të shkollës, për t’i ndihmuar këta të përvetësojnë sjelljet proletare dhe sidomos disiplinën proletare duke u “socializuar me punën.” Ky studiues vëren edhe si këto përpjekje u shoqëruan me një “kult të punës” në arte dhe letërsi (Olsi Lelaj, Nën shenjën e modernitetit, Pika pa sipërfaqe, 2015, f. 195-210).

[51] Enver Hoxha, Biseda në mbledhjen e Sekretariatit të KQ të PPSh, 27 prill 1979, Vepra 70, f. 490.

[52] Procesin e sovjetizimit dhe më pas të desovjetizimit në Shqipëri e ka studiuar Elidor Mëhilli, në Building the Second World: Postwar Socialism in Albania and the Eastern Bloc, A dissertation presented to the Faculty of Princeton University in candidacy for the degree of Doctor of Philosophy, November 2011 (adviser Stephen Kotkin). Studimi i Mëhillit përshkruan dhe analizon me hollësi shkallën dhe thellësinë e ndikimit sovjetik në Shqipërinë e viteve 1945-1960, përfshi këtu edhe numrin e madh të kuadrove që kishin studiuar në BRSS ose në vende të tjera të Lindjes ose që ishin formuar si kuadro nën drejtimin e instruktorëve sovjetikë (deri në 1958, rreth 1240 të rinj shqiptarë kishin përfunduar studimet e larta në universitetet e Bashkimit Sovjetik dhe të vendeve të tjera të Lindjes, ndërsa 820 ende vazhdonin studimet, pa llogaritur studentët në shkollat ushtarake dhe specializantët – Mëhilli, vep. cit. f. 183); por edhe arsyet pse ky ndikim nuk arriti të pengojë shkëputjen e regjimit të Hoxhës nga Moska dhe afrimin me Pekinin. E gjithë kjo, pa përmendur rolin e rusishtes dhe të kulturës ruse si “urë” bashkuese e Shqipërisë me botën dhe faktin që shumica dërrmuese e literaturës së huaj shkencore dhe ideologjike që hynte në Shqipëri vinte nga Bashkimi Sovjetik dhe ishte e shkruar në rusisht. Enver Hoxha e kish të qartë se pjesës së sovjetizuar të kuadrove në Shqipëri (nga të cilët një pjesë jo e vogël ishin martuar me gra nga vende të tjera, përfshi Bashkimin Sovjetik dhe vende të tjera të Lindjes) nuk mund t’u besonte deri në fund; që këtej edhe afrimi i madh me “popullin” dhe simpatia për revolucionin kulturor kinez, të paktën sa u takon aspekteve të tij anti-intelektuale dhe frymës së kundërshtimit të hierarkive dhe të personaliteteve drejtuese. Megjithatë, siç e vëren edhe Mëhilli, vetë strukturat dhe organizmat drejtuese të PPSh-së kishin mbetur relativisht të pandikuara nga sovjetizimi (ja disa shifra nga disertacioni i Mëhillit: në vitin 1960, 75% e 196 sekretarëve të organizatave-bazë të Partisë në Tiranë ishin bërë anëtarë të PPSh-së në vitet 1941-1948, ose para intensifikimit të sovjetizimit, dhe nga këta vetëm një e treta kishin arsim të lartë, çka do të thotë se ishin ngjitur në ato poste më shumë falë lidhjeve personale dhe reputacionit të besnikërisë, sesa kredencialeve, vep. cit. f. 410-411).

[53] Anti-elitizmi i Hoxhës dhe i regjimit totalitar në Tiranë lidhej ngushtë me faktin, që e thekson Mëhilli, se brezi [i shqiptarëve] i trajnuar në Bashkimin Sovjetik në vitet 1950 […] do të konstituonte elitën e Shqipërisë për dekada me radhë (vep. cit. f. 184). Problemi i Hoxhës ishte se kjo elitë e arsimuar dhe trajnuar në kuadrin e sovjetizimit të Shqipërisë pritej të shërbente si ndërfaqe (interface) e këtij vendi me Bllokun Lindor; çfarë nuk do të mund të ndodhte më, pas prishjes me Moskën (po aty, f. 403-4015). Hoxha zgjodhi ta neutralizonte ndikimin e saj në jetën e vendit, duke e vënë më parë nën vëzhgimin e organeve të Sigurimit, dhe më pas duke e rrethuar “me popull”. Një vëzhgim të ngjashëm bën edhe Isa Blumi (art. cit.), sipas të cilit “Revolucioni Kulturor në Shqipëri ishte një fushatë e organizuar që kërkoi kryesisht të vendoste kontrollin ndaj elitave të formuara në Moskë […]”.

[54] Masat kryenin punë “fizike” në kohë paqeje, njëlloj sikurse ngriheshin “në luftë për liri” në kohë lufte (ose pushtimi). Në vitet 1970 do të vihej në jetë edhe praktika e “gjithë popullit ushtar”, e cila teorikisht synonte që ta linte edhe mbrojtjen e vendit në dorë “të masave.”

[55] Enver Hoxha, T’u biem me shufër të thantë tendencave që dobësojnë lidhjet e Partisë me masat, Shënime, 3 prill 1975, Vepra 54, f. 312.

[56] Enver Hoxha, Letrat nga populli – Erë e freskët e demokracisë sonë socialiste, Shënime, 11 prill 1975, Vepra 54, f. 344.

[57] Këto letra nga populli, që mbërrinin në adresë të Enver Hoxhës ose të organeve të larta të Partisë dhe të Pushtetit dhe të kuadrove drejtuese përkatëse por që përndryshe nuk bëheshin zakonisht publike, nuk duhen ngatërruar me letrat nga populli, ose edhe nga individë përndryshe “të thjeshtë”, ose edhe nga “kolektiva punonjëse” ose gjithfarë grupesh të tjera, të vogla dhe të mëdha, që dërgoheshin në adresë të gazetave, zakonisht të “Zërit të Popullit”, dhe që shprehnin mbështetje a solidarizim me një nismë politike të caktuar (“Ekipi i volejbollit të vajzave të ‘Dinamos’ solidarizohet me vendimet e Kongresit VII të PPSh-së”) ose zotime për të plotësuar planin para afatit ose nisma për veprimtari me interes ekonomik ose politik, etj. Këto të fundit ishin shpesh të porositura politikisht, hartoheshin nga aparatçikë ose gazetarë, dhe kishin natyrë thjesht propagandistike; ishin të inskenuara dhe pjesë e ritualit të riprodhimit publik të marrëdhënieve të unitetit midis masave dhe PPSh-së; ose edhe thjesht “shprehje e dashurisë së popullit për Partinë.”

[58] Po aty, f. 348.

[59] Po aty, f. 341.

[60] Ky seksion për fletë-rrufenë, rimerr në mënyrë të përmbledhur një ese timen tashmë të botuar në gjermanisht, me titullin “Mit den großen Buchstaben – Die fletë-rrufe im kommunistischen Albanien,” në vëllimin Deutsch-Albanische Wissenschaftsbeziehungen hinter dem Eisernen Vorhang, Albanische Vorschungen, Band 39, Herausgegeben von Eckehard Pistrick, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, f. 39-50.

[61] Enver Hoxha, Për revolucionarizimin e mëtejshëm të Partisë dhe të pushtetit, 6 shkurt 1967, Vepra 35, f. 50.

[62] Prejardhjen e saktë të termit shqip fletë-rrufe nuk e dimë. Nëse është sendërtuar vërtet në ofiçinat e propagandës totalitare, do mbajtur si një krijim i arritur madje gjenial, meqë e shpreh me një metaforë pothuajse mitike forcën e fjalës nga poshtë, e cila do ta godiste armikun si rrufeja.

[63] “Kontrolli i klasës punëtore,” Fjala në mbledhjen e sekretariatit të KQ të PPSh, Vepra 37, 8 nëntori, Tiranë 1982, f. 480.

[64] Historiania Ana Lalaj më ka komunikuar, gojarisht, se fletë-rrufenë e parë e ka sjellë në Shqipëri, si dazibao, kryeministri kinez Çu Enlai, gjatë vizitës së tij të dytë në Shqipëri, në vitin 1966. Ana Lalaj gjithashtu më ka dhënë faksimilen e një dokumenti të nxjerrë nga fondi i KQ të PPSh (Fondi nr. 14, Lista nr. 18, Dosja nr. 16), ku thuhet se, sipas një premtimi të bërë nga “shoku Çu En Lai kur ishte në Shqipëri”, drejtorisë së jashtme të KQ të PPSh-së iu dorëzua, nga sekretari i tretë i ambasadës së RP të Kinës, një kryeartikull i gazetës Zhenminzhibao i dt. 20 qershor 1966, me titullin “Daxibao revolucionare është një pasqyrë magjike që zbulon të gjithë djajtë dhe përbindëshat.”

[65] Poon, David Jim-Tat, “Tatzepao, Its History and Significance as a Communication Medium”, në Popular Media in China, Shaping New Cultural Patterns, edited by Godwin C. Chu, University Press of Hawaii, East-West Center, 1978, f. 189.

[66] David Jim-Tat Poon, vep. cit. f. 193.

[67] Shih më lart në këtë ese.

[68] Të dyja këto forma të komunikimit të masës me “lart” u kundërvihen thashethemeve, të cilat janë komunikim horizontal, që nuk e riprodhon pushtetin, por herë-herë e vë në diskutim dhe e merr në pyetje, duke kërkuar të konstituohet si burim informacioni alternativ ndaj mediave të autorizuara, si gazetat, radioja dhe TV. Për këtë arsye, thashethemet konsideroheshin nga regjimi si shfaqje e një mendësie të huaj, mikroborgjeze, që duhej luftuar.

[69] Enver Hoxha, Për revolucionarizimin e mëtejshëm të Partisë dhe të pushtetit, 6 shkurt 1967, Vepra 35, f. 50.

[70] Për t’u shënjuar shmangia e termit “qytetar” në dokumentet themelore të shtetit shqiptar në periudhën 1950-1990; që nuk është pa lidhje me faktin se shumica e popullsisë së vendit në atë kohë jetonte në fshat.

[71] Petr Fidelius vëren, për çekishten post-totalitare, se ndryshe nga demokracia tradicionale, që shpall barazinë e të drejtave dhe të lirive për të gjithë qytetarët, demokracia popullore ua mohon haptazi disa qytetarëve çdo lloj pjesëmarrjeje në liritë dhe siguritë jetësore (vep. cit., ff. 130-131). Sipas studiuesit, çfarë duket si pleonazëm, ka të bëjë, në fakt, me ri-formulimin e konceptit “popull” nga ana e legjislatorëve komunistë.

[72] Po të flasim metaforikisht, i pari derdh gjak, i dyti derdh djersë.

[73] Letër e hapur… vep. cit. f. 30.

[74] Shkurte Pal Vata ishte një vajzë e re malësore, e cila u ishte bashkuar brigadave vullnetare që merrnin pjesë në ndërtimin e hekurudhës Rrogozhinë-Fier. U vra si pasojë e një shembjeje dheu. Pas vdekjes së Shkurtës, letërkëmbimi i babait të saj, Pal Vatës me Enver Hoxhën u bë publik. “Nuk kam pa diell ma parë në bjeshkët e Dukagjinit, dielli i jem asht partija, ajo asht dielli të gjithëve,” citohej të kish thënë Pal Vata nga gazeta “Zëri i Popullit” (sipas këtij burimi).

[75] Të mos harrohet këtu edhe “lumnimi” saj i menjëhershëm pas vdekjes, kur u pranua anëtare e PPSh-së në moshën 15-vjeçare. “Ajo [Shkurta] ëndërronte të bëhej komuniste, por nuk i shkonte në mend se mund të bëhej 15 vjeçe. As mua s’më shkonte ndërmend që Shkurta do të kthehej nga hekurudha komuniste. I faleminderit partisë dhe shokut Enver”, shkruante Pal Vata (burimi i lartcituar).

[76] Kjo praktikë u ndoq edhe në raste të tjera fatkeqësish: kështu, Mehmet Elezi, një djalë në moshë të mitur, shkoi të zinte vendin e të vëllait Agron Elezi, një kufitar që ishte vrarë aksidentalisht nga tërmeti i dhjetorit 1967.

 

 

Laboratori i diskursit kritik shqip synon t’i ofrojë lexuesit një seri prej dhjetë esesh të përzgjedhura me temë nga fusha e kulturës, nisur nga bindja se kultura shqiptare sot ka nevojë të ngutshme për tekste që ftojnë lexuesin për reflektim dhe kritikë; për t’u shkuar më thellë disa temave kyçe të kulturës sot, kombëtare dhe ndërkombëtare, duke përfituar nga artikulimi më i gjatë i eseve dhe nga instrumentet e diskursit kritik.

Qëllimi i këtij projekti është që të funksionojë si laborator për të praktikuar dhe zhvilluar një lloj kritike, publicistike dhe eseistike që nuk ofrohet dhe nuk mund të ofrohet në formatin ekzistues të mediave elektronike të bashkëlidhura me gazetat dhe televizionet; si dhe të shtypit të përditshëm.

E kemi quajtur laborator me idenë se mendimet dhe analizat që do të përfshihen nuk duhet të merren si autoritare (ndonëse shumë prej kontribuuesve e kanë autoritetin e duhur) por si  pikënisje për të mundësuar ndërveprimin dhe shkëmbimin e ideve mes autorëve, kritikëve, krijuesve dhe publikut. Zërat e përfshirë në këtë seri janë nga fusha të ndryshme (historianë, muzikologë, kritikë e historianë arti, gazetarë), prandaj secila ese do të reflektojë qasjet dhe stilet unike të këtyre

Kjo seri është në vazhdim të politikave editoriale që Peizazhe të Fjalës ka ndjekur që në fillim; me përjashtimin se autorët do të shpërblehen me një honorar modest.

16 Komente

  1. Punim mjaft kapital. Nuk e di nese vjen ne kohe apo ka pasur egersisht nevoje qe lexuesi i interesuar ta kishte ne dore prej kohe. Thelbi i rendesis se tij qendron ne ate se nuk mund te flasesh per aksionin politik te Hoxhes, pa i hedhur nje sy analitik topikeve kryesore ne retorikes se tij. Kjo u be dhe eshte e rendesishme te thuhet se nuk mund ta benin shume vete.
    Se largu, duhet pranuar se ajo ka lëbyrur mjaft njerez, nderkohe qe duke analizuar kollonat kryesore te leksikut te saj politik, qartesohet ideja se gjendesh perpara nje megastrukture dogmatike qe me mjaft shkathtesi (kjo duhet pranuar) ka ndertuar nje diskurs qe evoluonte me nje fare koherence (rudimente te filleses marksiste), por qe mbeshtetej mbi nje logjike krejt te paqene, kategorike e iracionale.

  2. Postideologjia e atij regjimi konstituon edhe sot pasoja te medha me recetat qe perdoren automatikisht.
    Sot perjetohen paradokset e medha qe la pas ajo kohe e qe i drynoste pa eksese vetem nje diktature. Kemi ripertypjen e nje nacionalizmi qe ndjek klishete qe kultivoi ai regjim, duke u sherbyer edhe me lojerat terminologjike te mesiperme, per te ecur me tej me rishpikjen e nocionit te masave – si predikat qe i referohet sistemit politik me shume, permes nocionit te bazes se partise.
    Nje mishelle kallfe dhe qe stonon perhere e me shume me hierarkine ekonomike, por qe qendron aty ne mungese te legalizimit te etaloneve te reja mbi kriter pasuror, krejt bruto dhe qe nuk ndermjetesohen dot me “popullin”.

    Eseja sjell ne kujtese edhe nje vendim jo pak te rendesishem qe eshte kufizimi i levizjes se lire dhe futja e sistemit te pashaportizimit, kanalizimi i rrepte i te drejtes se studimit, qe tradheton ne fakt ate propaganden per rolin e masave. Ose me mire zgjimin e tyre, i cili ishte Opiumi i vertete. Jane dy aspekte qe mundesojne ngjitje ne shkallen sociale, e te cilat regjimi i menaxhoi per qellime strik politike e ideologjike.

    Barazimi i nocionit intelektual me te diplomuarin universitar ishte pasoje direkte e ketyre masave, qe kompensonin formalisht mendoj edhe ate proletarizimin e partise, i cili nuk mund te jete definitiv. Shqiperia e Enver Hoxhes u hoqi intelektualeve, atyre pak qe ishin, cdo mundesi tubimi, duke u sugjeruar, edhe ashtu me rol minimal, apo dekorativ, kongreset e pjesemarrjes rifuxho.

    Mendoj se dallimet qe nisin e jetesohen me terminologjine e Kushtetutes se vitit 1976 duhen vene ne raport edhe me perkufizimet e prones. Prone shteterore, prone shoqerore dhe prone vetjake, keto njihen nga ky ligj themelor e qe mbetet nje nga aspektet me flagrante ku regjimi politik nuk perputhet dot me regjimin juridik.

  3. Pergezime autorit! Analize interesante linguistiko-semantike e diskursit politik ne Shqiperine totalitare. Nje fushe ende e pa eksploruar nga sociologjia politike Nje ese e cila hedh drite mbi strukturen legjirimore politike si instrument konstituimit te pushtetit dhe legjitimimit te dominimit te kastes se E.Hoxhes. Diku A.V thote se gjate punimit te esese kam patur ngasjen per te dale pertej analizes linguistike , ne domenet e sociologjise politike, te analizes kritike te ligjerimit ne bashkelidhje me sistemin politik, praktiken sociale .Ne fakt, nga cfare konstatova nga leximi, ky pohim, me shume se sa ngasjen, tradheton vetedijen per implikimet qe sjell analiza e paster konceptuale e ligjerimit politik , e shkeputur nga konteksti.Ose , thene sipas korrnizes konceptuale te CDA (Critical Discourse Analysis ) analiza kritike e ligjerimit politik ne sistemin totalitar shqiptar nuk merr ne konsiderate parametrat e kontekstit: field, tenor dhe mode.
    Prej kesaj mungese, mendoj, krijohet ose promovohet ideja e “konfuzionit” dhe “mungeses se koherences” konceptuale ne ligjerimin politik te E.Hoxhes lidhur me konceptet popull-masa punonjese-klase punetore, diktature proletariati-demokraci popullore-aleanca e klases punetore me fshatarsine punonjese, masat-kuadrot etj.
    Analiza dhe informacioni per konceptin “popull” ne krye te esese eshte vertet mbreselenese dhe informuese. Duke lexuar me tej m’u kujtua batuta e nje filmi shqiptar: po prifti a eshte popull? Po E.Hoxha a i shte popull? (nga paragrafi ku E.H i drejtohet audiences me veten e dyte shume: NE…etj etj) Dhe ne vazhdim te ketyre “tensioneve” konceptuale mund te pyesesh: Po PPSH ishte pjese e popullit? Jo , sepse , kurdohere E.H flet per rolin udheheqes te Partise (Partia udhehoqi..udheheq popullin) Po, sepse PPSH nuk ishte nocion abstrakt por nje entitet i perbere nga anterae (komuniste) punetore, fshtare, intelektuale, oficere, kuzhiniere, kapeleberes, drejtore, doktore, profesore etj-pra nga njerez te “popullit”. Pra duke ecur ne kete linje arsyetimi mund te gjenden te “çara” teorike dhe ligjerimore sa te duash.
    Ne fakt , atje ku duket sikur krijohet tension dhe perplasje konceptesh, manipulim apo xhonglim te ligjeruesit dhe mosperputhje me doktrinen marksiste! , ka vetem regjistra ligjerimore, audienca dhe kontekste te ndryshme dhe “role” te të njëjtit tenor, ligjerues, pra të E.Hoxhes. Imagjinoni sikur Hoxha, për të qënë korrekt dhe në koherencë me teorine m-l , në tubimin me rastin e 500 vjetorit të vdekjes së Skenderbeut , t’i drejtohej audiencës me fjalët: Masat tona punonjëse të bashkuara si grusht i vetëm reth Skënderbeut, për njëzet e pesë vjet i bënë ballë invazionit turk dhe ecën nga fitorj në fitorje..” (teoria m-l flet per rolin e msave ne histori dhe shmang konceptin popull).Ose ekundërta, në një vizitë në një uzinë të flasi për rolin e popullit në përgjithësi ( edhe pse Hoxha brënda një fjalimi, përdor të tre regjistrat ligjërimore -atë nacionalist, populist dhe doktrinar)
    A ka tension mes konceptit “shtet i diktatures se proletariatit” dhe aleanca e klasës punëtore me fshatarësine? Asnje inkoherence nuk ka.! Diktatura e proletariatit si koncept shenon nje shtet te tipit te ri dhe proletariati/klasa punetore si aleat me të afërt dhe të natyrshëm ka fshtarësinë. Aq më logjike tingëllon kjo në një vend me shumicën e popullsisë fshtare si Shqiperia . E vetmja gjë që më befasoi dhe që në fakt se kisha menduar ndonjëherë( siç ndodh rëndom kur gjerat merren të mirëqëna por edhe në kontekstin me të gjerë të teorisë markiste) është konstatimi i një “lajthitje logjike” në Kushtetutën e vitit 1976 ku deklarohej se Shqiperia ishte shtet i diktaturës së proletariatit , pra në një kohë kur sikurse “zbulon ” Vebiu, proletariati “nuk ekzistonte më” sepse tashmë ishte shndërruar në klasë punëtore, pra klasë sunduese. Vërtet, përse nuk quhej “Diktatura e klasës punëtore”? Kjo duket si lajthitje konceptuale dhe logjike e Marksit dhe Leninit ( se E.H e morëm vesh që ishte një kaqol). Duket kështu pikërisht kur analiza ligjerimore shkëputet nga konteksti social-politik dhe nga vete korrniza konceptuale e m-l. Proletariati bëhet klasë sunduese duke çcliruar veten por misoni i tij final është të çlirojë krejt shoqërinë, dmth krijim i shoqërisë pa klasa e kur vetë shteti shuhet. Prandaj kur thuhet “diktatura e proletariatit” nuk ka asnjë tension me faktin se pas ardhjes në pushtet ai (proletariati) kthehet në klasë punëtore. Koncepti shënjon esencën, thelbin dhe misonin e shtetit të punëtorëve dhe nuk reflekton thjesht statusin e proletariatit. Realiteti përgënjeshtroi socializmin si praktike e ndoshta dhe vetë doktrinën e komunizmiit si utopi, por e parë në vetvete, në analizën e koncepteve bazë , ajo është kohezive dhe pa të cara.
    Bazuar në parimin marksit leninist se historinë e bëjnë masat, se roli masave ështe vendimtar, në konceptin “populli punonjës” i përdorur nga Hoxha, përjashtohen intelektualët, kuadrot , drejtuesit, inteligjencia krijuese etj. E vërteta është se , nisur nga ky “rol vendimtar i masave” dhe koncepti për rolin e individit, praktikisht intellektuali, njerzit e punës mendore, krijuesit, kuadrot etj. regjimi i shikonte me dyshim.Pas cdo intelektuali qëndronte potenciaisht një “devijator” , “i molepsur” etj.
    Pa i ulur vlerat esese, mendoj se vlera do ti rritje nqs analiza e strukturës ligjerimore do të fokusohej jo aq në gjetjen e të “çarave konceptuale” sesa në funksion të strategjive për manipulimin e masave, legjitimimin e pushtetit dhe konstituimin e dominimit të E.Hoxhës në situatat e nderlikuara nga 45 në 85-ën. “Vija e drejtë e partisë” “rruga e drejë e Partisë” është slogani dominues në ligjerimin e Hoxhës .Në fakt rrugëtimi tij nga 45 në 85 ka qënë plot zigzake, nga jugosllavët tek kinezët dhe izolimi total i vendit. Dhe në cdo situatë dhe peridhë Hoxha ka xhongluar me retorikën e tij politike.
    Në harkun e viteve 45-85 E.Hoxha ka ligjeruar /luajtur në tre “fusha”:
    -Ligjërimi në rrafshin nacionalist/kombëtarist kur topikët e diskursit lidheshin me narrativat historike , rrethimin imperialisto-revizionist, Kosovën etj
    -Ligjërimi në rrafshin populist (mitingje, takime,) ku apelon me konceptin e popullit si vegjëli, masa punonjëse, burim pushteti etj.
    Ligjërimi në rrafshin doktrinar m-l ku operon me konceptet e diktaturës së proletariatit, roli udhëheqë i partisë, lkasa punëtore, lufta e klasave etj.

    1. Ju falënderoj për këtë koment të gjatë dhe për qasjen ndaj esesë sime.

      Në fakt, edhe unë e kuptoj – në parim – nevojën për të mbajtur parasysh parametrat e kontekstit; por në rastin konkret, m’u duk se kjo nuk do të shërbente shumë.

      Dhe pikërisht ngaqë terma si POPULLI dhe MASA, me derivatet e tyre përfaqësojnë koncepte themelore për vijën politike të regjimit – e cila NUK mund të ndryshojë sipas regjistrit ligjërimor dhe as parametrave të tjerë që përmendni.

      Në analizën e shembujve që kam marrë – dhe që i kam nxjerrë pasi kam lexuar një sasi relativisht të madhe materialesh – nuk kam gjetur dallime konceptuale të tilla, që t’ia faturoja “parametrave të kontekstit.”

      Nëse ka pasur ndryshime dhe kundërti në kuptimet e këtyre termave, në vetvete dhe në kontekstin ligjërimor, këto kanë ardhur më shumë për arsye politike praktike; ose për nevojat politike që synoheshin të përmbusheshin.

      Analiza ime në krye të esesë është një përmbledhje e materialeve të DOU (vepër e cituar në ese); mua më ndihmoi, sikurse besoj edhe lexuesin, për ta kornizuar temën dhe problematikën e esesë.

      Përndryshe, unë jam i mendimit se Hoxha nuk ka qenë as filozof dhe as teoricien i mirë – por më shumë një politikan i zoti, me disa dhunti në publicistikë.

      Prandaj nuk kam pritur prej tij rigorozitet dhe koherencë, sidomos kur ai u referohet “mësuesve” të tij ideologjikë.

      Filozofia politike e Hoxhës rrjedh pjesërisht nga materialet propagandistike sovjetike dhe pjesërisht nga botëkuptimi dhe ideologjia e Rilindjes Kombëtare.

      Por kur vjen puna për nocione aq të kontestuara, sa DIKTATURA E PROLETARIATIT, unë as Hoxhën nuk e bëj dot me faj. Edhe pse, në gojën e tij, “diktatura e proletariatit” do të thotë: diktatura ime, që mbron interesat e mia dhe që më mban mua në pushtet.

      Dhe nuk ia vlen të thirret në këtë diskutim Marksi dhe Lenini; sepse besoj të gjithë ne që jemi të interesuar e dimë se Marksi flet për “diktaturën e proletariatit” vetëm sporadikisht; ndërsa Lenini u detyrua ta përqafojë dhe ta elaborojë si koncept, për të përligjur nevojën e ndërtimit të socializmit në një vend të vetëm – ose kur i plasi bomba e “revolucionit botëror” në dorë.

      Përndryshe nuk ka pasur ndonjëherë “diktaturë të proletariatit” në Shqipëri – le të mos gënjejmë veten kot. Ka pasur një shtet policor gjysmë-fashist, që mbante Enver Hoxhën me të vetët në pushtet.

      Natyrisht, unë NUK kam ndonjë autoritet për t’i thënë dhe shpjeguar këto, prandaj edhe nuk i kam thënë dhe as shpjeguar në esenë më lart; e cila përpiqet të kontribuojë diçka në një fushë specifike, por jo të parashtrojë bindjet e mia si qytetar dhe si dëshmitar i drejtpërdrejtë i “diktaturës së proletariatit” në Shqipëri. Nëse këto bindje nxjerrin krye, megjithatë – tant pis pour moi.

      Ju thoni se eseja do të kish përfituar, “sikur analiza e strukturës ligjërimore do të fokusohej jo aq në gjetjen e të ‘çarave konceptuale’ sesa në funksion të strategjive për manipulimin e masave, legjitimimin e pushtetit dhe konstituimin e dominimit të E.Hoxhës në situatat e nderlikuara nga 45 në 85-ën.”

      Mua më duket se i kam bërë disa inkursione edhe në këtë drejtim; veçanërisht në shënimet e shumta që shoqërojnë esenë. E kam të qartë, pra, se shumëçka ka mbetur jashtë: ndoshta duhej shkruar një libër i tërë me këtë temë.

      Kështu për muhabet, po shtoj se përshtypja ime për Enver Hoxhën, pas këtyre analizave, mbetet ajo e një politikani dhe ideologu ‘iluminist’, me rrënjë më shumë te Rilindja se te marksizëm-leninizmi dhe doktrina komuniste; të një politikani që ndihej në elementin e vet brenda një diskursi fund e krye populist.

      Hipoteza ime është se ai prirej ta shihte popullin si Hyjni dhe veten si mëkëmbës të kësaj hyjnie; çfarë e ndihmonte pastaj, edhe teorikisht edhe praktikisht, që t’i shihte të gjithë rivalët e vet si farisej.

  4. Edhe unë ju falënderoj për reagimin e përmbajtur sepse, të them të drejtën, pasi postova komentin, pata drojën se ndërhyrja do të dukej pak “mistrece”. Gjykoj se një debat , qoftë dhe pa argumenta shumë bindëse, është më i shëndetshëm sesa një pëlqim i heshtur. Kur futem në arkivin e PTF shikoj se mjaft nga shkrimet tuaja kanë patur reaksione dhe janë shoqëruar me komente të shumta.Ndoshta “heronjtë” janë lodhur ose ndoshta, me kalimin e viteve, gjërat të cilat na ngacmojnë apo befasojnë janë më të pakta.
    Periudha e komunizmit mbetet objekt eksplorimi jo thjesht dhe vetëm si një e kaluar por edhe si një e kaluar me gjurmë në të tashmen, në kuptimin e këtij tranzicioni të papërmbyllur. Ka një qasje e cila në studimet historike, shkrimet memoralistike, letërsi apo analizat politike e cila kyçet në esencën e sistemit si dhunë, diktaturë, terror, persekutim, me bilanc viktimash dhe privimesh.Kësaj qasje i bashkangjitet edhe shpjegimi i gjithçkaje në funksion të egos dhe etjes për pushtet të Hoxhës , qasje e cila reduktohet në esencializëm .Aq sa Hoxha krijoi e mbajti në këmbë një sistem në shërbim të pushtetit të tij personal, po aq sistemi ( me besimtarët, fanatikët, përfituesit) mbajti në krye Hoxhën-“priftin” e sistemit. Fokusi tek roli E.Hoxhës , edhe pse në esenë tuaj shqyrtohet si “autor” tekstesh dhe në rrafshin ligjërimor,e mbart rrezikun e rënies në esencializëm.
    Lidhur me “diktaturën e proletariatit” po diskutonim në terma konceptuale dhe teorikë dhe jo se çfarë përfaqsonte ajo në praktikë. Por referimi Marksit dhe Leninit bëhet i pashmangshëm kur ju thoni se “shteti (komunist) ka qënë policor dhe gjysëm fashist”.Natyrisht që në thelbin e vet, e ashtuquajtura “diktaturë e proletariatit” jo vetëm në Shqipëri por kudo në ish Bllokun komunist, ishte një shtet policor.Po teorikisht, në doktrinën marksiste si u konceptua “diktatura e proletariatit”? Këtu vjen pohimi juaj se “Marksi ka folur sporadikisht” për diktaturën e proletariatit, duke lënë të kuptohet se askush nuk e di se cfarë përfaqsonte në vizionin e Marksit D.P pasi as ai e as Engelsi nuk përpunuan ndonjë teori të plotë mbi përmbajtjen, funksionet, natyrën, organizmin dhe mënyrën e funksionimit në praktikë të D.P. Në fakt termi “diktaturë e proletariatit” nuk përmendet në mënyrë eksplicite në Manifest por më tej, tek Kritika eprogramit të Gota-s dhe Lufta e klasave në Francë, koncepti elaborohet përmbledhtazi dhe jepet qarësisht ideja se ëfarë do të ishte. A doni të dini çfarë është diktatura e proletaritatit? pyeste Engelsi. Shikoni Komunën e Parisit.
    Kur flasim për “njohjen” (thonjëzat i vë për ne që e përjetuam) e regjimit komunist,ka dhe një qasje tjetër e cila rreket të kuptojë mekanizmat e brëndshëm të funksionimit të sistemit përmes të cilave u mundësua jetëgjatësia e tij si stabilitet dhe siguri. Kam parasysh fjalët e Tocqueville i cili thotë se një qeveri e cila nuk ka mjete të tjera për të garantuar bindjen e qytetarëve ndaj saj, përvec luftës së hapur apo dhunës, e ka shumë afër falimentimin . Një dhunë e palegjitimuar nuk të çon gjatë.Kurse regjimi komunist mbijetoi për katër dekada e gjysëm.
    Ju me të drejtë nënvizoni se roli i fjalës në projektin komunist është themeltar. Nqs dhuna revolucionare apo lufta çlirimtare ishin “mamia” që mundësuan lindjen e sistemit politik komunist, krahas mjeteve të imponimit, propaganda, edukimi, indoktrinimi , përmes një sistemi kompleks dhe kapilar, u bënë “dadoja llafazane” e cila ushqeu bindjen dhe besimin tek projekti komunist. Paradoksalisht, komunistët të cilët nga pikpamja doktrinare, si premisë dhe faktor vendimtar transformimi konsiderojnë zhvillimin material-ekonomik, gjithë shpresat për triumfin e projektit të tyre , i mbështetën tek fjala, tek propaganda ose revolucioni ideologjik sikurse u sanksionua në kongresin e pestë të PPSH e prej nga moren spunto lëvizjet revolucionarizuese të jetës së vendit.
    Ky mbibesim tek roli aktiv i propagandës ishte largimi më flagrant nga doktrina marksiste dhe, ndoshta, në këtë pikë komunistët heshturazi besonin në fjalët e Biblës: njerzit nuk ushqehen vetëm me bukë!
    Projekti komunist duket si një religjion ateist po të mbajmë parasysh rolin e ideologjisë zyrtare si një katekizëm politik, predikimet e tyre për çlirim dhe krijimin e një shoqërie pa shtypje dhe shfrytëzim (roli mesianik), premtimet për të ardhmen (parajsa ).Ndryshe nga sa thoni ju ( populli hyjni dhe Hoxha mëkëmbës i kësaj hyjnie) unë mendoj se po të mbajmë parasysh karizmën dhe kultin e E.Hoxhës, praktikisht sistemi ka funksionuar me Hoxhën në qëndër (Kur themi Partia nënkuptojmë Enverin) të ngritur në rangun e në hyjnie të pagabueshme( themeluesi, udhëheqësi, frymëzuesi ), si mbartës i “providencës” dhe të vërtetave dhe popullin e thirrur si instrument dhe në shërbim të kësaj hyjnie.
    Jam dakort me ju kur thoni se Hoxha nuk ishte ndonjë filozof, paçka se vitet e fundit mëtoi të shkruante vepra “kapitale” të cilat sipas propagandës zyrtare servile “e kishin pasuruar m-l” Padyshim që Hoxha ka qënë njeri i lexuar (edhe pse me arsim të cunguar), njohës i mirë i historisë dhe psikologjisë së popullit të tij. Në librin me kujtime Kur lindi Partia Hoxha ka një moment sinqeriteti kur pranon se as unë dhe as komunistët shqiptarë nuk e njihnim m-l.Tek marksizmi-vijon, erdhëm përmes praktikës ( dhe si praktikantët më të këqinj e më diletantë të m-l). Vlerësimi nga Hoxha me superlativa i Rilindjes Kombëtare dhe glorifikimi historisë,aq sa ishte në funksion të konceptit teleologjik të historisë, po aq i vinte për shtat kostumit nacionalist të cilin Hoxha e kishte aq për zemër.
    Kur po lexoja këto ditë një shkrim për një qasje “pastruese” të figurës së Ali Pashë Tepelenës si tiran, gjakatar dhe sundimtar të dhunshëm në funksion të projketit të tij për krijimin e një shteti autonom nga PO, kam shpresa se pas njëqind vjetësh, askush nuk do të merret me “kostumin marksist” (të Enverit të qepur nga zanatçcinjtë e KQ dhe Instituti studimeve m-l ) por me kontributin e tij si nacionalist dhe shtetbërës. E kështu ndodh, mishi tretet, kocka mbetet-tha.

  5. Pa u marre konkretisht me ligjerimin ideologjiko-politik te regjimit komunist, ne menyre krejt empirike kam krijuar pershtypjen se ne stil dhe ne semantike ai ishte kryesisht rezultat i mbartjeve dhe pershtatjeve mekanike prej rusishtes bolshevike.
    Nje pjese e mire e fjalorit ideologjik dhe e stilemave te atij ligjerimi, si popull, masa punonjese, klase punetore, diktature e proletariatit, lufte e klasave, udheheqes i dashur, fanar ndriçues, demokraci popullore, demokraci borgjeze, revolucion proletar, reaksion, imperializem borgjez etj. jane universalisht tipike te atij ligjerimi, ne kuptimin qe vlera dhe funksionet e tyre performative jane te njejta pavaresisht nga gjuhet e ndryshme ne te cilat u perdoren, perfshire ketu edhe gjuhet perendimore. Mjafton te lexojme tekste dhe dokumente te partive komuniste perendimore, ose perkthime te “klasikeve ruse” ne ato gjuhe per ta konstatuar kete.
    Mbaj mend qe asokohe kam ndeshur shpesh ne radio emisione qe transmetoheshin ne shqip nga radiot e bllokut lindor. Te gjithe keta, sovietiket, bullgaret, rumunet etj. pavaresisht nga variacionet dhe mosmarreveshjet politike, perdornin te njejten gjuhe ideologjike me ate te Tiranes. Te dukej sikur degjoje Radio-Tiranen.

    Pra pershtypja ime gjithmone empirike eshte se Enver Hoxha me aparatçiket e tij nuk e shpiku ate gjuhe, por e mori te gatshme bashke me gjithçka tjeter, dhe e vuri ne funksion te pushtetit.

    Lind pyetja: pertej pershtypjes sime te pabazuar ne analiza konkrete, a ka pasur, dhe nese po, ç’veçanti ka pasur ligjerimi ideologjik i regjimit te Enver Hoxhes krahasuar me matriksin diskursiv prej te cilit buron?

    1. Relapso, kështu nga pikëpamja arkeologjike (ose nëse duam, gjeologjike) them se mund të dallojmë tri shtresa në ligjërimin të Hoxhës: (1) një shtresë që i përgjigjet në leksik dhe artikulim zhargonit totalitar sovjetik, të përqafuar anembanë Lindjes; (2) një shtresë të dytë, me ngarkesë më të madhe retorike, që i ka rrënjët te ligjërimi i gazetarisë së majtë dhe populiste në Shqipërinë e viteve 1930 dhe të cilën Enveri do ta ketë njohur mirë; (3) një shtresë të tretë, që i përket një enverizmi më të mirëfilltë, dhe që u përvijua në vitet 1960-1970 nga Instituti i Studimeve M-L.

      Ke të drejtë çfarë thua për shtresën e parë – ajo është importuar nga Lindja, sa i përket aparatit konceptual; dhe ka ardhur në Shqipëri nëpërmjet politikanëve të tillë si Sejfulla Malëshova dhe Koço Tashko, si përçues të sovjetizmit; por edhe nëpërmjet përkthyesve të besuar të Leninit dhe të literaturës nga rusishtja, gjatë viteve të sovjetizimit dhe më pas; emrat e të cilëve shpesh kanë mbetur të panjohur. Këtë ma ka konfirmuar, mes të tjerash, studimi i Petr Fidelius-it, për çekishten post-totalitare (të viteve 1960-1980), të cilin e kam cituar në punim.

      Megjithatë, dhe këtu po përpiqem t’i jap një përgjigje edhe Bashkimit, origjina e diskursit enverist ka rëndësi nga pikëpamja e një analize të fokusuar në autorin ose burimin; por nuk ka shumë rëndësi, nëse duam ta shohim këtë diskurs në kontekstin e komunikimit, ose brenda mënyrës si funksionon – sa kohë që marrësit, ose publiku i ligjërimit politik të Hoxhës, nuk ka qenë në gjendje që t’i dallojë afiliacionet me zhargonin sovjetik. Mirëpo analiza e teksteve “të nënshkruara” nga Hoxha nuk është punë e lehtë, pikërisht sepse duhet të dallojmë çfarë janë të Hoxhës dhe çfarë nuk janë të Hoxhës por të ndihmësve, sekretarëve, fjalim-shkruesve e kështu me radhë – përveçse po të vendosim, me marrëveshje, që ta unifikojmë këtë autor kolektiv për hir të analizës (shihni për këtë një shkrim timin të para pak ditëve, të titulluar “Autori Enver”). Përkundrazi, qasja ime te kjo ese përpiqet ta shmangë problemin autorial, duke i parë tekstet nga pikëpamja e marrësit, sepse këtij – marrësit – ato i prezantoheshin si të së njëjtit burim: Enver Hoxhës.

      Tani, sa për shtresën e dytë, ose gazetarinë shqipe të majtë dhe populiste të viteve 1930, kjo nxjerr krye sidomos në pjesët më “retorike” të teksteve, ose atje ku këto duan të vendosin një lidhje edhe emocionale me publikun. Enveri, besoj unë, u rrit me këtë lloj retorike, e cila që vitet 1930 kishte përfunduar në kitsch, me popullin e shumëvuajtur dhe të shtypur dhe të shkelur, etj.; e cila nga njëra anë ishte vazhdim i publicistikës së fundit të Rilindjes ose i një mënyre hiper-emocionale, ose sentimentale, të së bërit gazetari; dhe nga ana tjetër, rimerrte me siguri disa tradita dhe fillesa të publicistikës nga vendet ku kishin studiuar autorët përkatës; dhe këtu unë nuk do të përjashtoja as një farë histerie karakteristike për fashizmin në Itali. Megjithatë, këto të fundit i them si sugjerime, sepse nuk është se i kam konstatuar nëpërmjet analizës.

      Më në fund, shtresa e tretë, është ajo që u kristalizua pas prishjes me sovjetikët; edhe pse i ruan tiparet e zhargonit sovjetik stalinist, ajo besoj se karakterizohet nga një lloj drunjëzimi i mëtejshëm i koncepteve, për shkak të tharjes së mendimit, anti-intelektualizmit dhe thjeshtimit filozofik të diskursit – që shoqëruan rritjen e kultit të Hoxhës deri në marrëzi. Kam përshtypjen se diskursi hoxhist, gjatë kësaj periudhe, erdhi dhe u mbyll ndaj reagimit me diskurse të tjera, sa kohë që vetë Hoxha nuk e toleronte më as kundërshtimin, as mendimin ndryshe; dhe duke u mbyllur, e humbi dhe atë pak dialogjizëm (në kuptimin bakhtinian) që mund të kish pasur deri në fillim të viteve 1960; për t’u shndërruar në ligjërimin paranojak të një despoti; dhe pastaj për të përfunduar në delirin e fundviteve 1970 – të tablosë sinoptike dhe të çudive të tjera. Ndërkohë, të atyre viteve janë edhe tekstet memuaristike të “viteve të rinisë”, “viteve të vegjëlisë” dhe ca të tjera si këto, të cilat vijnë me karakteristika të tjera, dhe që kushedi kanë pasur të tjerë “bashkautorë”. Siç e thashë, çdo orvatje për analiza të teksteve të nënshkruara nga Hoxha nga pikëpamja “autoriale” duhet të sqarojë se kush i ka hartuar ato pikërisht; po sa mund të realizohet kjo?

      1. Ndoshta gaboj, por Hoxha i drejtohej nje audience e cila ishte e mbushur deng nga ideologjia dhe sovjetizmi (kam percjelle nje dokumentar, ku Hoxha mundohej te imitonte plotesisht Stalinin, madje edhe ne veshje, prandaj me lejohet te supozoj se publiku ishte i familjarizuar me diskursin sovjetik).Edhe sot,ne mund te dime se ç’diskurs mbizoteron ne Perendim,permes elitave tona qe kopjojne gjithcka:demokracia, lufta kunder terrorizmit,te drejtat e njeriut,etj ; jane fjalet kyce, ku lidhet komunikimi mes dhenesit dhe marresit, sot ne diskursin publik.

        1. Në Shqipërinë e viteve 1950, sovjetizimi sapo kish nisur – u përhap disi në kuadrot (elitat), por nuk pati kohë të përhapej në masa. Shteti madje nuk po gjente dot mësues, për t’u mësuar rusishten kalamajve në shkolla, megjithëse kjo ishte gjuhë e huaj e detyruar (Elidor Mëhilli shkruan për këtë në disertacionin e vet, që e kam cituar në esenë time). Në Shqipërinë e viteve 1960, sovjetizimi kish hyrë në rrugë të mbarë, por për fat të keq Enver Hoxha ish prishur tashmë me sovjetikët dhe “kolonizimi ideologjik” nga Moska nuk vlente më si valutë në tregun e diskursit politik. Prandaj ndikimi sovjetik që nga ajo kohë ka qenë edhe shumë i fortë, edhe krejt i padukshëm. Përndryshe, Enveri ose u drejtohej masave, që nuk e njihnin zhargonin ideologjik të rusishtes dhe nuk mund t’i kapnin filiacionet moskovite të zhargonit enverist; ose u drejtohej kuadrove, që zhargonin sovjetik e njihnin mirë, por duhej të bënin sikur nuk e dinin.

          1. Natyrisht, une jam i rezervuar rreth kesaj ceshtjeje, sepse,ju dhe bashkatdhetaret tane ne Shqiperi e dini me se miri natyren e regjimit te E.Hoxhes.Por, videoja e meposhtme, me se miri , pasqyron ate qe une po them, se diskursi i Hoxhes, deri ne vitet e ’60-ta, qe kopje e sovjetizmit dhe jo vetem diskursi.Prape, mbetem i rezervuar, sepse ju i keni njohur rrethanat me mire, se sa ne qe ishim, jashte kufijve te atij regjimi.

          2. Te them te drejten, nuk e kam fort te qarte se ç’kupton ti me “sovietizim”. Per mua nje regjim i tipit marksist-leninist si ai i yni eshte vetvetiu i sovietizuar dhe ky tipar thelbesor nuk cenohet nga konjukturat politike siç ishte prishja e Hoxhes me Bashkimin Sovietik. Madje edhe ne nivelin deklamativ Hoxha deri ne fund e shpallte veten si ithtar te vetem te komunizmitt sovietik te vertete, qe per te perfaqesohej nga Lenini dhe Stalini.

            Me prishjen e marredhenieve u nderprene vajtje-ardhjet, mallrat e konsumit te gjere nga Bashkimi Sovietik, moda, kenget, filmat sovietike, ndoshta u nderpre edhe vala e huazimeve leksikore nga rusishtja, por te gjitha keto nuk besoj se ngrene peshe kur vjen puna te ligjerimi ideologjik i regjimit.

            Sa per rusishten, ajo mbeti gjate gjithe diktatures deri ne vitet e para ’90 nje nga tri gjuhet e vetme (bashke me anglishten dhe frengjishten) qe mesoheshin ne sistemin tone arsimor. Gjate gjithe regjimit kursi i rusishtes ne fakultetin e gjuheve te huaja mbeti kursi me i madh ne numer se kurset e gjuheve te tjera. Kjo, veç te tjerash, edhe per arsyen sepse ne ate gjuhe ishin shkruar shume vepra themelore per ideologjine e regjimit.

            Qe konjukturat politike nuk ndikojne shume ne ligjerimin ideologjik, kjo mund te vihet re po te lexohen disa materiale te sotme propagandistike te Korese se Veriut qe gjenden ne internet. Pavaresisht nga gjuha e perkthimit (une i kam pare ne angllisht), te krijohet pershtypja se po lexon veprat e Enver Hoxhes. Po ai bosht ideologjik marksist-leninist, po ajo patetike nacionaliste dhe populiste, po ato evokime historike te popullit heroik korean qe e paska çare rrugen e historise me shpate ne dore, qe ka luftuar ne rrjedhe te shekujve dhe ka derdhur lumenj gjaku per liri dhe drejtesi shoqerore kunder armiqve te brendshem dhe te jashtem. Po ai popull i pathyeshem qe nderton socializmin duke u mbeshtetur ne forcat e veta i udhehequr nga partia e punes (keshtu quhet vertet ajo parti) ne driten e mesimeve te udheheqesit te madh, etj. etj. Po ai popull-ushtar qe shtrengon ne njeren dore kazmen dhe ne tjetren pushken. Po ai unitet parti-popull qe thyen bllokaden. Po ajo retorike nacionaliste qe mbron te drejtat e vellezerve te nje gjaku qe shtypen dhe neperkemben ne trojet etnike pertej kufijve shteterore dhe ben thirrje per bashkim kombetar (ne rastin e tyre me Korene e Jugut).

            Ngjashmerite me ligjerimin e regjimit te Hoxhes jane vertet mbreselenese! Madje fjala “ngjashmeri” nuk eshte e sakte, se duhet folur per njesim te plote. Nuk behet fjale ketu as per plagjiature as per ndikime te drejtperdrejta sepse Shqiperia e asaj kohe nuk ka pasur marredhenie te ngushta dhe vajtje-ardhje te shpeshta me Korene e Veriut.

            Sistemi i njejte ideologjiko-politik dhe disa rrethana rastesisht te ngjashme, si pushtimet e huaja, vetizolimi, ndarja e kombit ne shtete te ndryshme etj. kane prodhuar te njejtin ligjerim.

            1. Me “sovietizim” kam parasysh shtrirjen e ndikimit të Bashkimit Sovjetik në Shqipëri në fushën ekonomike, politike, ideologjike dhe kulturore. Ky ndikim u forcua gjatë gjithë viteve 1950, por pastaj pësoi një thyerje ose shkëputje, me prishjen e madhe të fillimviteve 1960.

              Dhe pikërisht, siç e thua edhe ti: u larguan specialistët sovjetikë, filma sovjetikë nuk u shfaqën më, as pjesë teatrale dhe balete sovjetike në teatrot; autorët sovjetikë me përjashtim të atyre të miratuar të periudhës staliniste dhe më parë nuk u përkthyen më; dyqani i librit sovjetik në Tiranë u mbyll; revista sovjetike nuk erdhën më; radio Tirana nuk transmetoi më muzikë sovjetike; emrat e njohur të yjeve sovjetike të spektaklit nuk u përmendën më; materialet sovjetike të përkthyera ose në origjinal që përdoreshin zyrtarisht si manuale në fusha me valencë ideologjike, si në ekonomi, në ushtri, në arsim dhe gjetiu u hoqën nga qarkullimi zyrtar – edhe pse jo nga bibliotekat.

              Rusishtja vazhdoi të mësohej në shkolla, për shkak se literatura teknike-shkencore në Shqipëri ishte pothuajse e tëra në rusishte. Nuk besoj se arsyeja ishte se “në atë gjuhë ishin shkruar shumë vepra themelore për ideologjinë e regjimit.” Këto vepra tashmë ishin përkthyer në shqip. Por inxhinierët, kimistët, gjeologët, mjekët, agronomët, veterinerët e kështu me radhë kishin nevojë për literaturë tekniko-shkencore të azhornuar, dhe kjo mbërrinte e tëra në rusishte. Aq më tepër që një pjesë e mirë e infrastrukturës industriale në Shqipëri ishte ngritur sipas teknologjisë sovjetike – dhe krejt administrimi dhe mirëmbajtja e saj kërkonte njohje të gjuhës ruse.

              Një anekdotë personale: kur fillova punën në Institutin e Gjuhësisë në vitin 1982, porosia e parë që më dha drejtori, prof. Kostallari, ishte që të mësoja rusishten – me arsyen se kish literaturë të pasur linguistike në atë gjuhë, që do të më duhej. Besoj se këtu kish edhe një arsye tjetër: Kostallari i përkiste shkollës sovjetike, dhe trashëgimia e tij, si studiues, nuk do të mbijetonte dot te një brez si imi, që për rusishten dhe sovjetizmin nuk donin t’ia dinin shumë.

              Sa për ndryshimet në ligjërimin ideologjik pas 1960-ës, unë besoj se ato, sado të vogla, ndodhën në atë masë që regjimi filloi të distancohej nga Moska; për shembull, në aspektin e luftës kundër burokracisë (kontrolli punëtor, qarkullimi i kuadrove), luftës kundër konservatorizmit dhe zakoneve prapanike, luftës për revolucionarizimin e mëtejshëm të jetës së vendit, luftës për revolucionarizimin e arsimit (trekëndëshi mësim-punë prodhuese-përgatitje luftarake) dhe më tej luftës kundër shfaqjeve të huaja dhe rrethimit imperialisto-revizionist. Për të gjitha këto përpjekje dhe fushata në lëmin politik-ideologjik, duhej edhe një ligjërim i caktuar që pjesërisht do të përshtatej nga ligjërimi stalinist, dhe pjesërisht krijohej rishtas. Një pjesë e zhvillimeve politike në vitet 1960 mund të lidhen edhe me ndikimin kinez – të revolucionit kulturor, sa i përket anti-intelektualizmit; edhe pse Hoxha u kujdes që ta mbante larg frymën anti-parti të lëvizjes masive që po ndodhte në Kinë; dhe “energjinë” e masave e drejtoi kundër kuadrit administrativ dhe intelektualëve.

  6. Pikerisht Relapso ! I ke rënë mu në pikë, për të parë veçoritë e ligjërimit të E.Hoxhës, duhet krahasuar me diskursin e përdorur në bllokun komunist , të prirë nga BRSS-ja.

  7. Sa per autoresine fizike te atyre teksteve, per menyren si punohej me to mua me kane rrefyer njerez qe kane pasur pervoje te drejtperdrejte ne ate pune. Raportet, fjalimet dhe dokumentet zyrtare shpesh hartoheshin si “boca” nga sekretaret mbi bazen e udhezimeve dhe te dhenave paraprake nga zyra e Hoxhes dhe pastaj i paraqiteshin atij per miratim. Kjo vlen edhe per pjeset e ditarit politik qe jane perfshire ne veprat. Madje edhe librat me kujtime kalonin neper nje perpunim te imet nga disa duar “ekspertesh”. Ne fund Enveri i lexonte dhe i miratonte, pasi bente ndonje verejtje, shenim a plotesim anash faqeve.

    Pra, tek e fundit, pergjegjesia politike dhe morale ose autoresia konceptuale (por jo ajo stilistike dhe formale) i takon Enverit nga momenti qe ky i miratonte. Mirepo kjo nuk vlen per pershendetjen me rastin e festave te nentorit te vitit 1984, te ashtuquajturin “testament politik” qe ke cituar ti. Ne shkurt te atij viti Enveri kishte pesuar nje goditje te forte cerebrale (ishte e dyta brenda disa muajve), qe e ktheu thuajse ne nje qenie vegjetale. Humbi syte, ekuilibrin, mendjen, aftesine e kontinences. Nuk ishte me ne gjendje te lexonte, te gjykonte e te miratonte asgje. Pra ate hartim te frymezuar prej gjimnazisti Enveri nuk arriti ta miratonte, edhe pse po te mundte, besoj se do ta kishte miratuar. E ka miratuar Nexhmija ne vend te tij.

    Pavaresisht rezervave autoriale mbi aspektet formale, Enveri mund te konsiderohet me shume autor i teksteve qe mbajne firmen e tij,se sa ç’mund te konsiderohen te tille pushtetaret tane te sotem, nga presidenti deri te ministrat, te cilet shpesh as qe i kuptojne fjalimet qe lexojne. Kam degjuar qyfyre mbi raste konkrete presidentesh e ministrash qe kane lexuar publikisht fjalime te shkruara nga te tjeret pa u hedhur qofte edhe nje sy paraprak e pa marre vesh se ç’lexonin.

    1. Ashtu sic ka edhe ministra te cileve nuk u kane shkruar kurre asnje germe, dhe stafi i te cileve ka nje nivel aq te ulet intelektual e kulturor, sa ministrit do veteshkaterrohej po t’u besonte nje detyre si kjo. Problemi i pare per te cilin flet ti, nuk eshte i pazakonte edhe ne bote; i dyti ama, eshte.

Komentet janë mbyllur.

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: