NJË HERO I MUNGUAR

Pas kaq e kaq vjetësh, e kam të vështirë ta rrok mendërisht që, gjatë fëmijërisë sime në Tiranë, Lufta II Botërore kish vetëm 20 vjet që kishte mbaruar: për krahasim, në 2016-ën, më bëhen mua 20 vjet që jam vendosur në New York.

E megjithatë, edhe atëherë kam qenë objektivisht i rrethuar nga Lufta, pa çka se nuk e kuptoja mirë; sepse në fakt krejt bota ime, ose konteksti që po më jepte jetë si qenie shoqërore, kish ardhur që andej.

Emrat e rrugëve, bustet e dëshmorëve, historitë që lexoja në librat për fëmijë, pikturat në Galerinë e Arteve, ilustrimet e revistave, filmat në kinema. Deri edhe kur luanim pasditeve, na pëlqente të ndaheshim në “partizanë” dhe “gjermanë”, versioni ynë i lokalizuar i konfliktit primordial mes së mirës dhe së keqes.

Nga librat mësonim edhe emrat e armëve me të cilat ishte luftuar dhe fituar: paticka, maliherë, mauzerë, nagantë. Mbaj mend si një ditë mbeta gojëhapur kur më thanë, krejt rastësisht, se atentatori sypatrembur Lym Keta, heroi i fantazive të mia ende foshnjore, ishte ende gjallë.

Në shkolla mësonim këngët partizane: ku kish më bukur, se të bërtisje me sa kishe në kokë “bum!” pas vargjeve:

Malet me blerim mbuluar,
Plot me bukuri: BUM!

Dhe pastaj të vrisje mendjen për vargun e këngës tjetër, “Bashkohu shok”, ku flitej për “na shqipo-[pauzë]-njat partizanë”; gjuhë më vete, ajo e këngëve, gati hermetike ndonjëherë; dhe ndonjëherë tjetër e frikshme: “shkrep me zjarr, porsi rrufeja.”

Ishte një botë e përftuar nga Lufta, por që ngadalë po e krijonte versionin e vet, zyrtar të Luftës, dalëngadalë, tullë pas tulle, gur pas guri, shkronjë pas shkronje.

Gjyshja ime jetonte në një shtëpi trekatëshe, te rruga e Kavajës, mu përballë ndërtesës së Radio Tiranës – që shumë shpejt do të shndërrohej në “ish-Radio Tirana”.

Kur hiqej, për t’u pastruar, qilimi te salloni në hyrje, me dritare të mëdha dhe të larta që shihnin nga rruga, shfaqej në pllakat e dyshemesë një njollë e madhe drejtkëndore, ngjyrë manushaqe.

Më shpjeguan: në këtë shtëpi kish jetuar drejtori i Bankës Turke në kohën e fashizmit; dhe njollën e kish lënë një prej kolltukëve, kur ishte djegur së bashku me shtëpinë vetë, pas një bombardimi.

E përfytyroja kolltukun që digjej, me drejtorin e ngjallur të Bankës Turke ende të ulur në të; dhjami i tij kullonte pikë-pikë mbi dyshemenë inkandeshente, si syprina prej gize e sobës në dimër; dhe atje kërcëllinte si fishekzjarr. Vetëm kështu mund të shpjegohej njolla.

Gjëra të tjera kishin ndodhur në rrugën e Kavajës, gjatë Luftës. Mu përballë Kishës Katolike, gjendej një pastiçeri që shiste akullore të mirë dhe bozë në verë, “ingranazhe” të ndershme 5-lekëshe, plot sodë buke, në dimër; kur pyeta për ca brima të pashpjegueshme, në pllakat e dyshemesë, më thanë se i kishin lënë plumbat e mitralozëve të avionëve aleatë, sërish gjatë një bombardimi.

Kushedi ky bombardim ish i njëjti që kish shkrumbuar drejtorin e Bankës Turke.

Edhe kur kaloja në rrugën “Islam Alla”, të ngushtë si sot por jo dhe aq klaustrofobike, më mbeteshin sytë te një si kupolë e vogël metalike ngjyrë gri llamburitëse, e ngulur në dhé anës rrugës, ku ulej ndonjëherë ndonjë plak i rastit.

Doja të dija çfarë kish brenda; por më shpjeguan se ishte gëzhoja e një bombe, ndoshta të plasur ndoshta të paplasur; kushedi ende me rrezik shpërthimi.

Shenja që i flisnin më shumë imagjinatës, se dijes. Tek oborri me zhavorr i Muzeut të Luftës Nacional-Çlirimtare (unë ende nuk e kuptoja fjalën nacional në atë kohë), te Rruga e Barrikadave, gjendeshin topa të vegjël fushorë që ua kishim marrë italianëve, më pas edhe gjermanëve; lodra të mrekullueshme të gjelbra, të lyera me bojë vaji të freskët. Ne fëmijëve na pëlqente të vareshim pas tytave dhe të hipnim mbi ta dhe të provonim t’i vinim në funksionim. Me njërin prej këtyre topave – nëse nuk më ka tradhtuar kujtesa – kishin qëlluar “Asamblenë tradhtare” që nga kodrat e Saukut: por çfarë ishte kjo asamble? Dhe si kishte tradhtuar?

Veç topave dhe ca armëve të tjera jo bindëse, muzeu përpiqte të joshte me këmishë gjysmë të grisura, pantallona si prej ustallarësh dhe gjithfarë orendish që, përndryshe, mund t’i bleje me çmim fare të ulët si të përdorura, te Pazari i vjetër. Orë xhepi, stilografë, kuti duhani, këllëfe syzesh, krehëra. Ishte edhe një libër ose bllok shënimesh, i shpuar nga plumbi.

Në muze mund të mësoje edhe për Historinë e Partisë dhe për disa dëshmorë dhe heronj me emra të pazakonshëm: Branko, Vojo, Gogo, Mihá. Edhe pse asnjë nga këta emra nuk konkurronte dot me emrin Rita, të një anëtari të Byrosë Politike: burim ankthesh të fshehta, për ne ende të pakastruarit e vegjël.

Mua më pëlqenin edhe hartat e operacioneve luftarake – ku manovrat e tanëve tregoheshin gjithnjë me shigjeta të kuqe, ndërsa të “atyre” me shigjeta të zeza.

Ndryshe nga Rruga e Kavajës me pastiçeritë e mitraluara, Rrugës Kont Urani ku jetoja unë i fillonte dhe i mbaronte lavdia me Radio Tiranën – edhe pse në atë kohë romani “Nëntori i një kryeqyteti” nuk ishte shkruar akoma; dhe as ishte xhiruar filmi fatzi “Radiostacioni.”[1]

Por edhe Kont Urani kishte misteret e veta të respektueshme: në fund të oborrit tonë, mu aty ku muri që na ndante me komshinjtë ndante mes për mes grykën e rrëgjuar të një pusi tashmë të tharë, thuhej se kishin varrosur një gjerman.

Imagjinata ime nuk shkonte kurrë deri te zhvarrimi; por kushedi kjo përfshirje e oborrit në Luftë dhe në histori ndikoi, vite më pas, në vendimin tonë për ta varrosur atje, me të gjitha nderimet, të shkretin Piso – një dac të dashur, që na ngordhi pa u rritur mirë.

Lufta mund të kishte mbaruar; por mitologjia e Luftës sapo kishte filluar të shkruhej.

Tezja e pamartuar e sime mëje, gruaja që më ka rritur, ishte edhe ajo krijesë e Luftës: komuniste e orëve të para, feministe[2], kish qenë e internuar në kampin e përqendrimit nazist në Prishtinë. I shquhej nën brinjë shenja e thellë e një plage të gjatë – të cilën unë isha gati ta imagjinoja si të shkaktuar nga plumbi armik dhe pastaj të mburresha me të deri në hiperventilim; por në fakt bëhej fjalë vetëm (vetëm!) për shenjën e një operacioni dikur në veshkë, dhe për më tepër në Firenze…

Mu në strofkën e armikut.

Më vinte plasja, në fakt, që “teta” – se ashtu i thërrisnim të gjithë – nuk kish marrë asnjë plagë në Luftë; zëre se nuk kish luftuar fare. Po ta pyesnin, nuk do të kishte ç’të tregonte. Vetëm më vonë do të filloja të kuptoj, shumë ngadalë, se plagët më të rënda Lufta ua lë njerëzve në shpirt.

Mbaj mend, shumë turbullt, festimet për XX-vjetorin e Çlirimit, në 1964. Në atë kohë më pëlqenin pa masë paradat, bandat ushtarake, uniformat e pastra dhe zinxhirët e tankeve; por ende trembesha nga gjëmimet e mortajave të fishekzjarrëve. Pikërisht atëherë do të kenë shtruar, me gurë të bardhë, edhe gjeoglifin XX, në shpatin e Dajtit; të cilin unë në fakt e mbaj mend si XXV, ose kur ia shtuan, pesë vjet më pas, edhe një V.

Më kanë thënë se një nga X-të e këtij gjeoglifi i përkiste, në fakt, fjalës DUX, të shkruar në mal nga italianët. Këtyre të fundit ua kishim sekuestruar kështu edhe shkronjat, siç ua morëm armatimet dhe topat dhe galetat dhe pllakat e gramafonit dhe italishten që flitej në Kinostudio.

Thuhej se italianët e kishin shkruar fjalën DUX edhe me formën e një blloku pallatesh që kishin ndërtuar në Laprakë; dhe se kjo fjalë ende mund të lexohej nga ajri. Pushteti popullor, i vetëdijshëm për këtë tinëzi të armikut, e kish prishur kaligrafinë fashiste, me ndërtime të tjera.

Më e vështirë kish qenë të ndërhyje te struktura e bulevardit të madh dhe stadiumit; të cilët, kundruar sërish nga lart, duhej të formonin sëpatën e Liktorit. Por në atë kohë ne fëmijët nuk e kishim idenë as për sëpatën e Liktorit as për Liktorin vetë; dhe as për arkitekturën fashiste të Tiranës – dhe për më tepër, nuk kishim kurrfarë shansi që të fluturonim mbi qytetin tonë.

Çfarë nuk do të thotë, megjithatë, se nuk na pëlqente të fluturonim. Aq më tepër që, në vijë ajrore, mëhalla ime nuk ishte larg Fushës së Aviacionit, ku ende ishte “dislokuar” një skuadrilje aeroplanësh kaçatorë, edhe ata plaçkë lufte nga italianët.

Uturima rënkuese, në paraditet e plogëta të verës, e motorëve të këtyre krijesave të plakura, si arza të ngordhura urie, ishte pjesë e kolonës zanore të fëminisë sime. Meqë nuk kish ndërtesa të larta midis, era e sillte drejt e në kopshtin tim, me portokalle, hurma, shegë dhe vështrime felinësh nga pullazet me myshk.

Herë pas here, ndonjë nga kaçatorët ngrihej në fluturim, kushedi pse, dhe kalonte ulët mbi shtëpitë përdhese tiranase. Dhe atëherë ne të gjithë do të vraponim rrugëve duke bërtitur:

Aeroplani kaçator,
Merre nusen me vapor!

Nuk e dija ç’kuptim kish kjo rimë fëmijësh, por njëfarësoj i shkonte fluturimit.

Kuturiseshim ndonjëherë edhe te Fusha e Aviacionit, madje që pa u ndërtuar Pallati i Sportit, duke kaluar enkas pranë Fabrikës së Çokollatave, për t’u nginjur e dehur pak çaste me aromën trullosëse që derdhej, e ngrohtë dhe viskoze, nga dritaret me rrjeta metalike.

Pastaj, sapo arrinim te Fusha, u afroheshim aeroplanëve të parkuar, ndonjëherë të mbuluar me mushama si oficerë zaif; dhe u kërkonim ushtarëve që të na lejonin t’i preknim pak – aeroplanët, jo ushtarët.

Te Fusha kishte të parkuar edhe aeroplanë të tjerë, të bardhë borë si kostumet e Enver Hoxhës dhe të Hrushovit. Këta ishin të transportit qeveritar pa çka se qeveria nuk para i përdorte: mbaj mend që anët e rrotave gjysmë të shfryra nga sedentarizmi ishin të lyera pastër dhe rrezatonin luks të shtirë dhe dekadent, si të kadillakut me të cilën pritën kryeministrin kinez Çu En Lai.

Sikurse gjendej atje edhe karkasa gjysmë e fundosur, e mbushur pak me ujë të ndenjur, e një helikopteri prodhim rus të rrëzuar – natyrisht jo gjatë Luftës, por më pas. Uji u shërbente tani mushkonjave për të lëshuar vezët: ç’fund i padenjë, për një helikopter, të përfundonte në një inkubator insektesh zukatëse!

Sa për kaçatorët me krahë prej kompensate, këta vërtet mund të zhurmonin si të marrë me motorët e tyre dhe helikat, veçanërisht kur nuk ngriheshin dot nga dheu; por përndryshe nuk arrinin dot të dukeshin kërcënues, dhe unë as e gjeja dot se për çfarë mund të hynin në punë tjetër, përveçse për të shëtitur oficerët e lartë fashistë mbi Tiranë, që këta të shihnin gjeoglifet, sëpatat e Liktorit dhe marifete e isharete të tjera okulte në arkitekturë, për t’u siguruar se nuk kishin luajtur vendit.

A për të shpërndarë fletushka nga ajri, me thirrje shqiptarëve në shqipe “të keqe” për të mos iu besuar “kamunistëve” e punë të tjera të ngjashme.

Në fakt, përfytyrimet tona për Luftën ishin para së gjithash efekte të filmave të Kinostudios: që nga bustinat me yll të partizanëve fotozhenikë, te rrobaqepësia perfekte e fustaneve të grave të klasave sunduese dhe bashkëpunëtore me armikun; dhe brilantina llamburitëse në flokët e lëpirë të oficerëve.

Një nga këta filma, “Ngadhënjim mbi vdekjen”, që u shfaq në kinematë në vitin 1967, filloi të më krijojë probleme psikologjike të papritura, mua kalamanit.

Rrëfente historinë e vërtetë të dy vajzave anëtare të rezistencës antifashiste, Bule Naipi dhe Persefoni Kokëdhima, të cilat pasi u arrestuan nga nazistët në Gjirokastër, u torturuan rëndë dhe pastaj u ekzekutuan me varje. Trupat e tyre i lanë ashtu, të varur në qendër të qytetit, për të llahtarisur miletin.

Njërën prej vajzave viktima e luante Edi Luarasi: e bukur dhe pak e zeshkët, me buzë të plasaritura dhe me një këmishë të bardhë si burrash me jakë të gjerë, të hapur.

Ngaqë torturat që ia bënin kësaj vajze filmi i tregonte në hollësi – pa e kthyer kamerën anash, pa e sfumuar imazhin – skenat erdhën dhe u ngurtësuan në kujtesën time, si gjurmët e putrave të qenit mbi një çimento trotuari ende të njomë.

Në shkollë dhe kudo gjetiu na ftonin, ne fëmijëve, të identifikoheshim me partizanët e vegjël – t’u çonim bukë luftëtarëve, t’i ndihmonim kur këta pastronin armët, të bënim korrierin, të shponim gomat e makinave, të futnim trakte poshtë kangjellave të zotërinjve, të shkruanim V.F.L.P. në muret e bardha të institucioneve, t’u vidhnim rrobat ushtarëve gjermanë që laheshin lakuriq në gjol, të uleshim netëve ndanë zjarreve për të dëgjuar muhabete me çlirim dhe botë të re dhe për të shijuar epikën e yjeve të mëngjesit – por ç’do të ndodhte vallë, sikur unë partizani i mitur, luftëtari i vogël për liri, të përfundoja një ditë në duart e armikut?

Pas kaq e kaq vjetësh, mund ta them më në fund troç: do ta duroja dot torturën?

Fëmija, si fëmijë, e zbulon trupin e vet edhe nëpërmjet dhimbjes: një plagë pas një rrëzimi, një pickim nga grenxa a një shpullë nga nëna, një shkulje veshi nga mësuesi; dhe më shpesh akoma, një injeksion peniciline në të pasmet ose – më mirë të mos e zija në gojë – vaksinimi.

Kur vetëm shtatë vjeç, dhe pak a shumë në kohën kur shfaqej kinemave “Ngadhënjimi mbi vdekjen”, më çuan në spital, për të më hequr bajamet: operacion horror, i përgjakshëm, i dhunshëm; me drita të forta dhe kirurgë që pëllasin dhe pastaj të futin gjithfarë hekurash rrëzëllitës në gojë, pa përmendur një shiringë aq të madhe e të trashë me anestetik, sa edhe sot kur e mendoj më prishet gjaku.

Dhe porosia që më dhanë sërish e sërish tek dera e sallës së operacionit: MOS QAJ!

Ky duhej të kish qenë shqetësimi im kryesor: të mos qaja. T’i rezistoja torturës, të mos bëja as gëk as mëk: me fjalë të tjera, të mos tregoja.

Ashtu edhe bëra, duke iu nënshtruar torturës dyfish: dhimbjes dhe traumës së operacionit, dhe përpjekjeve të dëshpëruara për të mos ulëritur.

E kalova me sukses këtë provë dhe të gjithë më përgëzuan: e konfirmova që trimat nuk qanin.

Kisha lexuar, asokohe, edhe një tregim për një partizan të ri që ia amputojnë krahun e gangrenizuar pa narkozë, por vetëm pasi i kanë dhënë të pijë raki kumbulle; dhe ky ia arrin ta kundërshtojë efektin e sharrës në kockë duke kënduar.

Këngë partizane: bashkohu shokë te malet me blerim mbuluar dhe shkrep me zjarr porsi rrufeja mbi armikun gjakatar. Magjia e këtyre fjalëve, më e fortë edhe se kloroformi, më topitëse edhe se eteri, më trullosëse edhe se morfina.

I atyre viteve ishte edhe lajmi se kirurgët në Kinën e Madhe kishin operuar duke i lexuar pacientit nga libërthi i vogël i kuq i Citateve të Maos, dhe pacienti nuk kish bërë gëk.

Kohë mrekullish; por unë kisha frikë se nuk isha ende gati; dhe se nuk do të duroja dot në torturat. Kur të më goditnin me dorezën e revoles në gojë, ose të më zhytnin kokën në kovën me ujë të fëlliqur dhe makarona flokësh të shkulur, ose të më futnin spica në thonjtë, ose të më rrasnin vezë të sapoziera në sqetullat…

Gjasat ishin që trimëria të më linte, dhe jo vetëm të filloja të qaja, por edhe flisja.

Të jepja emrat e shokëve, të tregoja bazat dhe planet e njësitit për të goditur armikun; të dekonspiroja parullat dhe kundërparullat; të përsëritja përmendësh tekstin e pusullës që kisha përtypur dhe gëlltitur në momentin e arrestimit; të shkruaja në një fletë të bardhë adresat e shtypshkronjave ku përgatiteshin traktet dhe të shtëpive përdhese ku populli strehonte liderët e Lëvizjes dhe ku ruheshin armatimet që me aq zor i ishin kapur armikut…

Të zbrazja barkun. Të tradhtoja. Të kaloja vetvetiu në kampin tjetër.

Problemi ishte se unë nuk do të dija asgjë nga këto që më kërkoheshin. Askush me mend në kokë nuk do të m’i besonte mua, kalamanit frikacak (fryks), sekrete të tilla madhore, strategjike, me rëndësi jetike.

Nuk do të dija asgjë, por ata – torturuesit e mi – nuk do të më besonin. Vetëm gatishmëria për të treguar nuk do të mjaftonte, për të m’i kursyer dhimbjet, dhe për t’i bindur ata që të mos më torturonin kot.

Sido që ta rrotulloja këtë muhabet, kisha marrë fund.

E vetmja mënyrë për ta parandaluar këtë rrezik do të ishte, natyrisht, që të largohesha nga qyteti dhe të dilja partizan.

Vetë kjo shprehje, dal partizan, me foljen dal që ka kuptimin e një zhvendosjeje nga brenda jashtë, ose nga një vend i mbyllur drejt një vendi më të hapur, e shprehte për bukuri dëshirën time për t’iu larguar dilemës morale se si do t’i përballoja torturat.

Dal partizan vinte edhe me një simotër: dal malit. Ose siç thuhej në këngët: do dal malit për liri e për vatan. Unë malin e kisha aty, Dajtin e përgjumur dhe madhështor m’u përballë ballkonit të shtëpisë sime – dhe, po të ishte kohë lufte, do të kisha shkuar atje.

Te Dajti me blerim mbuluar, plot me bukuri. Ende nuk kisha qenë ndonjëherë në mal; por ma merrte mendja se atje njeriu mund të ndihet i lirë, të fshihet në shpella, të dhjesë kur dhe si të dojë, t’u shkulë gërshetin partizaneve të vogla, të hajë manaferra dhe pastaj ta presë armikun në pritë, me syrin në shqekëz.

Armiku, nga ana e vet, do të afrohej si në një film të hershëm të Kinostudios sonë, in piena allegria, duke kënduar, vallëzuar e luajtur muzikë me fizarmonikë; pa e ditur se ç’e priste; pa e ditur se do të linte aty kockat.

Një tjetër fjalë e atyre viteve që më mundonte ishte lëvizja. Kjo gjë, lëvizja, e papërfytyrueshme në vetvete, ishte nëna e të gjitha ngjarjeve të Luftës, por edhe më – forca i projektohej deri në të sotmen, duke i ndarë njerëzit më dysh, sipas qëndrimit ndaj lëvizjes.

Me mendjen time, kujtoja se lëvizja si emër i luftës kundër “pushtuesve dhe tradhtarëve”, lidhej disi me atë që partizanët, pasi dilnin në mal, duhej të rrinin gjithnjë në lëvizje, për t’iu shmangur patrullave të armikut dhe triçiklave naziste: sot në një grykë, nesër në një stan, pasnesër në një pllajë.

Por a do të isha unë në gjendje ta përballoja gjithë këtë lëvizje? Ku do t’i gjeja palltot në dimër dhe pantallonat e shkurtra në verë? Po të më pihej ujë, ku do të pija? Po sikur të më prisheshin këpucët? Po sikur të bëhesha pis? Po sikur të mos më pëlqente gjella? Po sikur të harroja parullën dhe kundërparullën? Po sikur të më zinte barku?

Dhe më e rënda nga të gjitha: po sikur të humbja rrugën në mal dhe të përfundoja pastaj thellë në territorin armik?

Unë fëmija qytetës, pak i përkëdhelur dhe i vaksinuar mirë, me bajame të hequra dhe dhëmbë qumështi pak a shumë ende në gojë, që i kisha kaluar tashmë me sukses shytat, fruthin dhe linë e dhenve, nuk isha megjithatë ende në gjendje për t’u matur me fëmijën model, që më rraste në fytyrë si afishe të lagur propaganda.

Xhaxhai im oficer thuhej se e mbante një kallashnikov në shtëpi, të mbështjellë me lecka, në një kasë druri nën krevat; por unë këtë sekret të hatashëm më mirë të mos e kisha ditur, sepse të parin do ta kisha “dekonspiruar”, kur të më merrnin në pyetje. Xhaxhai kishte edhe një tejqyrë teleskopike, monokulare, kushedi të kohës së Turqisë[3], që e ruante me kujdes në një këllëf lëkure, ia pastronte thjerrëzat me një copë kadifeje dhe e përdorte pastaj për të soditur ndonjëherë më ngé Dajtin përkarshi; zemërgjerë, më linte edhe mua ta vija syrin në okular.

Edhe stërgjyshja ime, Aneja aq otomane, ende gjallë në ato vite, i kishte një palë dylbi të vogla, prej bronzi, që siç ma shpjeguan, qenkëshin “dylbi teatri”: po ç’dreqin i kish dashur ajo dylbitë e teatrit, në një kohë kur në teatër nuk kish shkuar kurrë? Te Kronikë në gur mbaj mend të kem lexuar më pas se plakat e Gjirokastrës i përdornin dylbitë edhe për të bërë sehir qytetin nga dritaret; se tek e fundit, a nuk ishte edhe qyteti, i parë nga lart, një lloj teatri edhe ai? Por në Tiranë me dylbitë e gjyshes që mbanin erë të athët gurkali, si kazanet dhe tepsitë e bakërta (bakëret siç i quante ajo), a si tela të kitarës (këtë e shtoj për kitaristët) mund të këqyrje veç macet e lagjes që venin e vinin mureve, ndonjëherë me ndonjë kotele që u varej e paralizuar nga goja, e kapur për zverku.

Por mua këto dylbi teatri të hijeshuara nga pak me arabeska më pëlqenin edhe për një arsye tjetër: po t’i ktheje mbrapsht, ta tregonin botën të vogël dhe si të mbyllur në qelq, me një kthjelltësi prej përralle. Bota ime e fëmijës, që mund ta arrija vetëm me anë të këtij marifeti optik; por përndryshe e padukshme.

Prandaj do të merrja me vete dylbinë fushore të tim ungji; kushedi do t’ia gjeja anën edhe pagures së tij fushore (në mos pagures, të paktën faqores); do t’ia vidhja edhe ndonjë plumb nga sirtari i komodinës; me pak fat edhe një thikë të mnerrshme, të sajuar me rrugë artizanale nga një bajonetë kushedi e Luftës I; pastaj do të mbathja këpucët më të mira, me qafa dhe pafta; do të lidhja në qafë shallin e pionierit, do të hidhja krahëve një pallto të ngrohtë dhe të papërshkueshme nga plumbi; dhe më në fund do t’i hipja autobusit të Kinostudios, që të filloja t’i afrohem Dajtit, ose të vetmit mal ku mund të dilja.

Jo se kisha vërtet në plan ta bëja këtë menjëherë; por vetëm për ta përsëritur me mendje, që të isha gati, nëse do të ma kërkonte koha, për t’iu bashkuar edhe unë Lëvizjes.

Çfarë nuk e dija atëherë, është se kjo Lëvizje – në kuptimin që i jep historia “zyrtare” sot – ende nuk ekzistonte; luftë kish pasur vërtet, në vitet 1939-1944, Shqipëria ishte pushtuar nga forcat e Aksit, njerëz ishin vrarë dhe kishin vrarë, shqiptarët kishin luftuar kundër italianëve dhe gjermanëve, por ca më shumë edhe mes tyre; por se çfarë kish ndodhur pikërisht, ende duhej të ndodhte. Historia nuk ishte kristalizuar as mpiksur, mbetej e shpërndarë në dokumente dhe në kujtime; nuk kishte as koherencë as njëtrajtësi.

Dhe, në këtë kuptim, për ne të ardhurit më pas, Lufta ende nuk kishte ndodhur.

Vitet 1960 ishin edhe koha kur regjimi i hyri një përpjekjeje serioze, të gjithanshme, multimediale, për ta normalizuar historinë e vet: duke filluar me dëshmorët, ose ata “që i kishin larë themelet e republikës me gjak.” Paskësh pasur 28 000 të tillë: një shifër që përkonte, kushedi pse, me numrin e kilometrave katrorë të Shqipërisë londineze. Nga një dëshmor për kilometër: ç’të kërkosh më shumë nga shansi?

Mua fëmijës, aso kohe, më tërhiqnin vëmendjen pllakat përkujtimore dhe lapidarët: pllakat, ngaqë ishin të shkruara me shkronja të mëdha shtypi dhe përmbanin mbishkrimet e para të lexueshme nga kush mësonte shkrim e këndim; lapidarët ngaqë ishin cool – si vizatimet e mia aq të admiruara nga familja dhe fisi: kontraste ngjyrash elementare, vija të drejta, ovale kurorash, yje pesëcepash dhe shkronja njëlloj të mëdha.

Mbaj mend që më patën çuar një herë, gjysmë me zor, te ceremonia e përurimit të një lapidari në Mushqetá, që kish trajtën e një alamet grushti të bardhë të dalë nga dheu – amaneti i fundit i një të vdekuri.

Ky grusht gjigant i shkëputur nga trupi, vepër e skulptorit Hektor Dule,  guxonte, në fakt, edhe nga pikëpamja thjesht artistike; sidomos në një periudhë revolucioni kulturor, kur model për skulptorët duhej të ishte “oborri i vjeljes së taksave”, që sollën një herë kinezët në Tiranë; ata që dinin, nuk mund ta shmangnin krahasimin me “Le Pouce” të César Baldaccini-t, të ngritur në La Défense, Paris, në 1965; por në atë kohë fare të paktë ishin ata që dinin.

Përbri grushtit lexohej një mbishkrim – i cili tregonte se çfarë kish ndodhur në atë vend. Shumë kohë më pas kam filluar të kuptoj se ai mbishkrim vërtet rrëfente një ngjarje historike, por e bënte këtë për ta sanksionuar, për t’i dhënë trajtën e duhur zyrtare, ose duke e kopjuar historinë në të pastër, duke filluar që nga përcaktimi me saktësi kalendarike, topografike, anagrafike i vendeve dhe i datave dhe i emrave të atyre që duheshin përmendur.

Dhe kjo vlente për të gjitha mbishkrimet, pllakat përkujtimore, lapidarët, listat e dëshmorëve, konstelacionet me yje të pashuara dhe krejt hagjiografinë zyrtare të regjimit; që në atë kohë synonte të konsolidonte të tashmen duke injektuar beton në themelet e veta kronologjike.

Sikurse vlente për prurjet masive në leksik, të cilat sillnin me vete kuptime dhe përfytyrime stereotipike – që nga ilegalët, klandestinët, agjitatorët, atentatorët, njësitet guerrile, celulat dhe këshillat te spitalet partizane, nacionalistët e ndershëm dhe operacioni i Dimrit dhe Fronti; për Impero-n, GESTAPO-n dhe Reich-un e Tretë; pa folur për këmishëzinjtë, çetnikët, nemce-t, bersalierët e pepinot; pa folur as për breshkaxhinjtë e makaronaxhinjtë dhe brinjët e thyera të Greqisë; e pa zënë në gojë elementët dhe eksponentët, përfshi këtu edhe elementët e lëkundshëm dhe ata të gënjyerit.

Fëmija tek unë mahnitej me fjalë të huaja, si karabinierët, luogotenenca, dopolavorot, Abwehr-i dhe Wehrmacht-i; dhe harxhonte minuta të tëra para lodrave mekanike-magjike të çiklostilëve e të shaptilografëve në muzetë; të cilat shypnin trakte dhe qarkore dhe komunikata. Të tjera fjalë të rënda, si reaksioni, fraksioni, likuidimi, kapitullimi, gjunjëzimi, kompromisi sillnin një farë kërcënimi me vete; meqë gjithnjë ekzistonte rreziku, së paku në mendjen time, që edhe unë një ditë të kapitulloja para armikut.

Nga të gjitha këto fjalë, ato që veçanërisht nuk më pëlqenin ishin sakrifica supreme, i gatshëm të jap edhe jetën, trimat nuk qahen, të derdh gjakun për atdheun, nuk dorëzohemi, flijoj, t’i vë gjoksin mitralozit, më mirë të vdes se të tradhtoj shokët; njëlloj sikurse nuk isha i sigurt nëse do të arrija dot ta pështyja kolonelin italian mustaqespic në fytyrë, kur ky të më premtonte lirinë  përkundrejt bashkëpunimit ose zbrazjes së barkut.

Se të shkretit njeri të lidhur me vargonj pas murit të lagësht në birucë, në ato momente sikur i thahet edhe goja…

Ndërkohë, emra të rinj u shtoheshin jo vetëm rrugëve të qyteteve dhe kooperativave bujqësore dhe kombinateve ushqimore dhe anijeve të marinës tregtare; por edhe hartës historike të vendit – toponime si Pojska, Tenda e Qypit, Hekali, Drashovica, Labinoti, Tragjasi, Galigati, Helmësi, Borova (martire), Vigu (heronjtë). Më ka mbetur në mendje, kushedi pse, edhe titulli i një libërthi që na kish mbetur deri vonë në bibliotekë: Mallakastra në flakë luftoi…

Hap pas hapi, e shkuara e Luftës Na-Çl përvijohej si statuja nën daltën e skulptorit. Dhe nëse shoqëria shqiptare, me gjithë zallahinë e propagandës për ndërtimin e socializmit, mbetej e projektuar ndaj së ardhmes, si një marrje e përhershme vrulli në kërcim së gjati, ajo vazhdonte ta përjetonte të shkuarën e vet të afërt, ose Luftën, si të tashme. Sepse ndryshe nga arritjet e tjera, që mbeteshin në mos të diskutueshme të paktën pa fund të përsosshme, fitorja jonë në Luftë ishte sa absolute, aq edhe legjitimuese e regjimit që pasoi.

Kur fillova unë gjimnazin, në vitin 1973, Enver Hoxha me aparatçikë ia kish dalë ta normalizonte edhe Historinë e PPSh-së, duke e rishkruar sipas midesë; në mënyrë që tashmë të gjitha kontradiktat dhe dritëhijet e një periudhe aq të turbullt në historinë e Shqipërisë erdhën e u rrafshuan në një hartë dy-përmasore, me tekste të sterilizuara, emra rrugësh të stabilizuar, data të gdhendura në mermer dhe lapidarë të ngulur si thumba në peizazhet. Drejtshkrimi ishte stabilizuar gjithashtu.

Pak kohë më pas, teta ime e dashur – e mbijetuara e kampit të Prishtinës dhe e spastrimeve policore të Koçi Xoxes dhe përleshjeve të tjera sekrete brenda Partisë madje edhe vetë Organizatës së Gruas – u sëmur rëndë dhe vdiq; dhe ashtu edhe unë e trashëgova bibliotekën e saj dhe e çova pjesë-pjesë në shtëpinë time… Dhe teksa i bartja librat, edhe i (ri)zbuloja dora-dorës.

Fshehur diku mes broshurave pedagogjike në rusishte, një manuali të Diritto Fascista, ca teksteve në anglishte të shkollës amerikane në Tiranë, rrëfimeve të ilustruara të mitologjisë greke dhe romake, Makarenkos, veprave të zgjedhura të Leninit dhe një serie librash të verdhë me fletë të zverdhura, gjendej një artifakt i rrallë, si i mërguar nga një univers alternativ me tonin: libri “Eight Hours from England,” i shkruar nga një major englez, Anthony Quayle, që kish kaluar një pjesë të Luftës në Shqipëri, si i dërguar i një misioni të SOE-së (Special Operations Executive) pranë partizanëve të zonës së Vlorës.

Së bashku me ushtarakë të tjerë anglezë dhe amerikanë, Quayle e kish ngritur bazën në një shpellë në gjirin e Gramës, në veri të Dhërmiut; një zonë e izoluar nga toka dhe nga deti, që komunikonte veç shumë pak me brendatokën, nëpërmjet Dukatit.

Quayle i kish shkruar kujtimet e veta të letrarizuara; por bota shqiptare në libër nuk duhej të ketë qenë larg realitetit – sa kohë që faqe pas faqeje të dilnin përpara gjithfarë personazhesh historike e të mirënjohura të kohës, nga Hysni Kapo te Shefqet Peçi; nga Bilbil Klosi te Manush Myftiu; e më tej Skënder Muçoja dhe të tjerë eksponentë të rezistencës jo-komuniste, në zonën e Vlorës.

Anglishtja ime aso kohe nuk ishte kjo e sotmja; por unë atë libër do ta kisha lexuar edhe sikur të ishte në gjermanisht ose rusisht: tek e fundit, ç’arsye më e mirë do të duhej për të mësuar një gjuhë të re?

Quayle rrëfente për Luftën II Botërore në Shqipëri – duke pikturuar një tablo ku të gjithë aktorët e asaj kohe gjenin vend: që nga partizanët e Brigadës V, te social-demokratët e Vlorës, te fshatarët e Dukatit dhe të zonave më të thella të Labërisë e deri te qindra ushtarë italianë të shpartalluar pas kapitullimit e të rrezikuar për t’u masakruar nga gjermanët; dhe që misioni i Quayle-it arriti, me shumë mundim, t’i përcillte për në Bari.

Deri atëherë Luftën e kisha njohur nga librat, letrarë dhe të historisë; por edhe nga filmat, teatri, muzetë, dhe propaganda e gjithëmbarshme. Të gjitha këto mund t’i qortoje për shumëçka, por jo për mungesë koherence. Të mirët dhe të pamirët u përkisnin gjithnjë grupeve të përkundërta; trimat shpërbleheshin dhe tradhtarët ndëshkoheshin; populli kish gjithnjë të drejtë, ndërsa klasat sunduese mendonin vetëm si të fshihnin thasët me para dhe pastaj t’ia mbathnin me bisht në shalë; partizanët ishin sypatrembur, “të merrnin gjak në vetull” (po si bëhej kjo xhanëm?) dhe veç numëronin fitoret, njëlloj sikurse armiku numëronte të vrarët dhe ballistët numëronin pulat e pjekura.

Edhe pse isha aq i kthjellët sa ta kuptoja se ky “ungjill” i Luftës me të cilin ishim katekizuar të gjithë ne të brezit tim nuk i përgjigjej doemos së vërtetës, sërish nuk kisha qenë i përgatitur, për çfarë do të zbuloja, në faqet e librit të Quayle-it.

Shqiptarë gjysmë të egër, mizorë dhe të pabesë, gënjeshtarë dhe hajdutë; partizanë të strukur në mal, larg çdo veprimi luftarak dhe në pritje që t’u parashutoheshin ndihma prej anglezëve dhe pastaj që ta gjenin rrugën hapur drejt pushtetit pas Luftës; dhe alter-egoja i Quayle-it, i deprimuar dhe në krizë ekzistenciale, që arrinte të komunikonte me fare pak njerëz, mes të cilëve ndonjë italian, por edhe Skënder Muçoja nga Vlora dhe Besniku i Brigadës V, që nuk ish tjetër, veç Hysni Kapoja.

Vetë autori e përshkruan kështu misionin e tij në Shqipëri: to kill Germans; por në fakt gjermanët në libër nuk shfaqen kurrë gjëkundi, përveçse si prani e largët, e frikshme dhe vdekjeprurëse; ose si forcë e një ylli neutronik, që organizon krejt universin përreth, pa çka se vetë mbetet i padukshëm.

Përpjekjet e këtij anglezi për t’u marrë vesh me partizanët dështojnë; marrëdhëniet me popullsinë lokale janë të një lundërthyeri, të cilit i vërtiten rrotull indigjenët, duke pritur që ta lënë forcat; ose si të një prospektori ari nga ata të Jack London-it, të rrethuar nga ujqit në Clondike të Alaskës; vetë Lufta II Botërore, e parë nga ky cep i humbur i Ilirisë së Poshtme, vjen dhe e humbet kuptimin.

Deri atëherë, e kisha parë Luftën Nacional-Çlirimtare në Shqipëri si një rimarrje a reflektim, në shkallë të reduktuar, të konfliktit botëror; ose si ngjarjen që e kish rreshtuar vendin tim në radhën e fitimtarëve, duke na dhënë të gjithëve ne, qytetarëve, rezerva entuziazmi për të paktën edhe një shekull akoma.

Teksti i Quayle-it ma përmbysi këtë vizion: Lufta ishte e njëjtë, me gjermanët nazistë nga njëra anë, partizanët e Frontit nga ana tjetër; teatri ishte i njëjtë, malet (malet) e Shqipërisë së Jugut; por perspektiva ishte krejt tjetër.

Nëse më parë isha mësuar ta shihja Luftën me dylbinë mbrapsht, ose të inkapsuluar në qelq, Eight Hours from England m’i ktheu dylbitë mbarë, duke më detyruar të shoh atë çfarë kisha humbur deri atëherë, me hollësitë e gërditshme.

Një lloj revolucioni kopernikan ndodhi kështu brenda meje; një ri-përmasim dramatik i perspektivës – dhe zëvendësim i krenarisë naïve prej pionieri me shall të kuq që bën roje nderi pranë bustit të heroit, me vetëdijen e të jetuarit jo në qendër, por në periferi. Eight hours from England: vetë titulli i librit shpallte një distancë, një largesë, një zbrazëti, që e ndante Shqipërinë – me gjithë konfliktet e saj, mjerimin material dhe shpirtëror, dëshpërimin dhe maskarallëkun – nga Anglia e qytetëruar.

Dhe e lajmëronte këtë distancë në kohë jo në hapësirë, si për të më kujtuar mua lexuesin se diferenca nuk mund të anulohej në gjeografi.

Pas leximit të parë të librit të Quayle-it – do t’i kthehesha edhe të paktën dy herë të tjera vite më pas – m’u duk sikur kisha gjetur, fatlumturisht, një kod që do të më lejonte, tash e tutje, të shihja përtej propagandës, versioneve zyrtare, retorikës dhe teksteve të gdhendura në lapidarët.

Dhe sakaq do më trokiste në derë edhe ankthi, ngaqë tashmë e dija se kisha në bibliotekë një libër të ndaluar; një material subversiv; një virus që mund ta dëmtonte rëndë ndërgjegjen revolucionare, po t’i shpëtonte karantinës, të merrte dhenë dhe të fillonte të infektonte mendjet e njerëzve.

Po strehoja në shtëpi një armik të betuar të “këtij pushteti”.

“Si të ra në dorë ky material?” do të më pyesnin në hetuesi.

“E ke biseduar me njeri, se çfarë përmban libri? Ke folur me njeri? Ia ke dhënë kujt ta lexojë?”

Dhe këtu do të ndërhynte hetuesi tjetër – sepse në imagjinatën time hetuesit do të ishin gjithnjë dy: bad cop, dhe very bad cop.

“Kur fillove ta marrësh vesh që libri përmbante shpifje kundër pushtetit popullor?”

“Pse nuk e ndërpreve leximin, kur arrite te pjesa ku flitet keq për shokun Shefqet Peçi, komandant i Brigadës V?”

“Pse nuk e dorëzove menjëherë librin tek organet kompetente?”

Dhe kështu me radhë. Unë i kisha përgjigjet për të gjitha këto, por përgjigjet nuk më bindnin as mua, jo të bindnin hetuesit.

“Ti e ke lexuar apo jo, se ç’thuhet në dokumentet e PPSh-së për misionet anglo-amerikane në Shqipëri?”

“Nuk ta kanë thënë në shkollë, se ç’ka shkruar shoku Enver Hoxha për këto misione?”

“Nuk e ke dëgjuar kurrë shprehjen e urtë popullore ingliz kurva?”

Unë do të rezistoja dhe pak, duke u përligjur me tezën se armikun duhet ta njohim, që ta luftojmë më mirë.

“Si nuk ia kalle flakën librit, kur pe të përmendej atje me simpati antishqiptari i tërbuar Skënder Muço?”

“Si nuk e hodhe në gropën e halesë, kur lexove që fshatarësinë e varfër të zonës libri e paraqit si një kope hajdutësh dhe njerëzish të egër e morracakë?”

“Si nuk e grise fije-fije dhe të fshije bythën me të, kur arrite tek paragrafi ku partizanët tanë trima, të Brigadës V, paraqiten si lypsarë dhe të interesuar vetëm për ndihmat angleze?”

“Nuk e di ti, që anglezët u kanë parashutuar partizanëve në Shqipëri, gjoja si ndihma nga ajri, mijëra palë këpucë vetëm të një këmbe?”

“Ato quan ndihma ti?”

Këtu unë do të përmendja shkarazi që, gjatë leximit, më kish ngushëlluar simpatia me të cilën Quayle flet për Besnikun.

“E di ti se ç’të bën shoku Hysni Kapo, sikur t’i dëgjojë këto gjepura që thua?”

“E di që ti nuk e gdhin natën sonte, sikur ta marrin vesh ata lart se kërkon t’i përçash e t’u futësh xixat, duke aluduar se shoku Hysni kishte miqësi dhe merrej vesh dhe fliste frëngjisht me këtë qelbësirë nga Britania e Madhe?”

Si i ngecur fatalisht në një gropë me rërë thithëse, çdo lëvizje e manovër imja çliruese veç më zhyste më thellë, drejt errësirës.

“Ç’ke të na thuash për provokacionin e Korfuzit?”

“Po për kontaktet e misionit anglez me Ballin Kombëtar?”

“Po për simpatinë e këtyre dhelprave dinake për Zogun, Bazin e Canës, Legalitetin?”

Këtu unë do të kërkoja vetë, që të më jepnin plumbin ballit, sepse nuk meritoja më shumë.

“Mos ke dëgjuar radio të huaja në shqip?”

“Radio Londrën? Zërin e Amerikës? Radio Vatikanin?”

“Radion Europa e Lirë? Radio Moskën? Radio Luksemburgun?”

Dhe këtu rrëshqitja ime drejt humnerës thithëse veç do të përshpejtohej edhe më, si orbita e një anijeje kozmike rreth vrimës së zezë; sepse unë vërtet dëgjoja radio të huaja, shikoja televizione të huaja, këndoja këngë të huaja, shikoja filma të huaj, lakmoja rroba të huaja, lexoja libra në gjuhë të huaj… aq sa e huaja kish filluar të më kolonizonte tashmë dhe unë veç ëndërroja për ditën kur do të isha i lirë për të kaluar andej, çka nuk ishte veçse versioni hipokrit, politikisht ende i pranueshëm, i afshit sekret për t’u arratisur dhe për t’u hedhur matanë dhe për t’iu bashkuar reaksionit anti-shqiptar duke folur në gegnishte të rrjedhshme, si tradhtar i bindur i kauzës që kisha qenë gjithnjë.

E gjithë kjo për faj të një libri të vetëm, i harruar në rreshtat e pasmë të bibliotekës së një gruaje revolucionare të grupit komunist të Shkodrës, ish-të burgosur në kampin nazist të Prishtinës; një gruaje që kish marrë pjesë në Luftë e bindur se ish rreshtuar në anën e duhur; dhe e kish paguar pastaj këtë jashtëzakonisht shtrenjtë; jo me plagë që i thernin në trup, por me dritën e abazhurit që i rrinte ndezur natën, në dhomë, ngaqë nuk e merrte dot gjumi.

Me mendjen time, e kisha dënuar tashmë veten me burg të rëndë më shumë se një herë, për aktin e papërgjegjshëm të leximit të atij libri paçavure.

Ngaqë na kishin mësuar atëherë me kodet e së vërtetës, kur lexova rrëfimin e Quayle-it pandeha, për shumë vjet, se ajo e tija kish qenë e vërteta; ndërsa kjo tjetra, e shkruar dhe e shumëfishuar në mijëra libra, revista, filma, stenda muzeumi, vepra, përmendore, memuaristikë, kantata, autobiografi, pjesë teatrale, pllaka përkujtimore, tablo kompozicionale, biseda veteranësh me publikun, nuk ishte veçse një gënjeshtër e madhe, ose një perde që mbulonte skenën e vërtetë të ngjarjeve.

Por më pas, shumë më pas, do të kuptoja se çfarë më kish tronditur, pas leximit të atij libri, nuk ishte tamam shpërbërja e së vërtetës zyrtare, shkrifëtimi dhe shembja e statujave dhe lapidarëve dhe rrokopuja e kalendarit; as rishpërndarja e roleve dhe ndërrimi i vendeve mes të bardhës dhe të zezës; por mundësia, thjesht mundësia, se kjo “e vërtetë” – dhe tani më duhet ta shkruaj në thonjëza – për Luftën Na-Çl, sikurse për çdo ngjarje tjetër historike, mund të mishërohej në shumë trajta njëherësh, madje në kundërti mes tyre; ose e përthyer në qindra, në mos mijëra qelqe, si në një labirint pasqyrash.

Po të kisha qenë Jean Baudrillard-i[4], kushedi do të kisha thënë, atëbotë, se Luftë Nacional-Çlirimtare nuk kishte pasur ndonjëherë, me përjashtim të asaj që kishim rindërtuar, me copëza puzzle-i që kushedi nuk i përkisnin të njëjtit puzzle. Dhe kjo pavarësisht të vrarëve, të rënëve, të djegurve, fitimtarëve dhe të mundurve, të burgosurve dhe të pushkatuarve, atyre që e kishin varrin dhe atyre që kishin mbetur pa varr dhe atyre që nga varret i kishin nxjerrë; pavarësisht gjeneralëve të ushtrive të vdekura; pavarësisht 28 mijë kilometrave katrorë të Shqipërisë me nga një lapidar martiri në mes, dhe kalendarit të festave dhe përvjetorëve, dhe radhës së familjarëve të dëshmorëve ditën e 5 majit, për të marrë 1 kg mollë safí në dyqanet e shtetit.

Pasi e kisha çuar dëm gati krejt fëmininë si dëshmitar i mesazheve të deshifruara njëri pas tjetrit, në bazë të kodit që kish në zotërim regjimi, tash e tutje do të isha i dënuar të përpiqesha, edhe pse më kot, të rindërtoja një kod çfarëdo, edhe fare të cunguar dhe të pamjaftueshëm, i nisur nga mijërat, në mos milionat e mesazheve të pazbërthyeshme që më rrethonin.

Me frikën se mos Lufta II Botërore nuk kishte mbaruar ende, con buona pace di Baudrillard.


 

Shënim: Kjo ese është botuar së pari në revistën “Poeteka”, dimër 2015.

[1] Për xhirimet e këtij filmi, në fund të viteve 1970, e mbyllën me mur të lartë daljen e rrugës Kont Urani te Rruga e Kavajës dhe, për muaj të tërë, krejt zona u shndërrua në një fushë beteje urbane, ku gjëmonte pushka dhe mitralozi deri natën vonë, teksa partizanët e Rikard Ljarjes dhe Bashkim Shehut sulmonin valë-valë ndërtesën e Radios, për t’ia marrë armikut. Filmi më pas do të hiqej nga qarkullimi, pas vetëvrasjes së Mehmet Shehut në 1981.

[2] Ne nuk e dinim atë fjalë atëherë, ose më mirë e dinim por e përdornim me kuptim tjetër, meqë quanim feminist dikë që i kish kunjë femrat dhe shkonte me shumë syresh.

[3] Një nga ato alete allasoj, që shkrimtari Ardian Kyçyku i quan “njëlbí”, për t’i dalluar nga “dylbitë.”

[4] Filozof frëng (1929-2007), autor i esesë së mirënjohur “La guerre du Golfe n’a pas eu lieu” (1991).

1 Koment

  1. Asokohe, e pata vrarë edhe unë mendjen shumë (po shumë, shumë) se ç’do të kisha bërë po të më torturonin. I dhashë karar që do të kisha treguar, pasi zbulova sa pak e duroja dhimbjen. U pështjellova prej ndjenjash faji gjithë fëmijërinë time deri ditën kur vendosa të pranoj që “të flasësh” nën torturë është reagimi normal i njeriut mesatar. Atë çast fillova rrugën e gjatë drejt çlirimit prej prangave të vetëcensurës dhe vetëpranimit të pakushtëzuar.

Komentet janë mbyllur.

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: