GJUHA DHE NËNA

Në tekstet e gjuhësisë, të letërsisë dhe të historisë kombëtare, si dhe në literaturën që lidhet me kombëtarizmin shqiptar, termat gjuhë amtaregjuha nënë (mëmë) dhe gjuha e nënës (e mëmës) përdoren si të ndërkëmbyeshme – për ne ato shënojnë para së gjithash shqipen, si gjuhë të shqiptarëve etnikë; idealisht, të atyre që e kanë mësuar shqipen si gjuhë të parë; përndryshe, i referohen gjuhës së parë që mëson fëmija natyrshëm prej të tjerëve, zakonisht prindërve.

Megjithatë, sinonimia mes këtyre termave fsheh një marrëdhënie dialektike mes tyre, të cilën do të përpiqem ta parashtroj në vijim; me shpresë se kjo do të ndihmojë për të shmangur disi edhe pështjellimin që mbretëron sot e kësaj dite në debatet rreth raporteve midis shqipes si gjuhë amtare dhe shqipes si gjuhë të njësuar të shqiptarëve.

Një prej teksteve bazë ku do të mbështetem, për përkufizimet dhe interpretimet teorike-historike të konceptit, është monografia e Thomas Paul Bonfiglio me titull Mother tongues and nations (Walter de Gruyter Inc., New York, 2010).

Bonfiglio është i mendimit që, në lashtësinë klasike, mungonte krejt nocioni i gjuhës si pronë ekskluzive private ose kombëtare, përmes së cilës qytetari nyjëton një identitet etnik në kundërvënie me tjetrin e perceptuar. Në fakt, latinët e quanin gjuhën e tyre, latinishten,sermo patrius, që mund të përkthehet si “gjuha e stërgjyshëve”, ose “të folurit sipas traditës së duhur”; por mungon në kuptimin e këtij termi lidhja me nënën, lindjen dhe vijueshmërinë e gjakut. Edhe grekët e lashtë, gjithnjë sipas këtij autori, i referoheshin greqishtes me terminglōssa Attikē, që do të thotë, në thelb, “të folurit sipas traditës së Athinës.”

Gjithnjë sipas Bonfiglio-s, një nga të parët që e lidhi gjuhën “vulgare” (vernakulare) me amësinë ishte – dhe jo rastësisht – Dantja, ose pararendësi i kohëve moderne në Mesjetë; që, në traktatin e mirënjohur De vulgari eloquentia, quan gjuhë vulgare (vulgarem locutionem) dhe më tej edhe gjuhë amtare (maternam locutionem) atë gjuhë që fëmijët mësojnë prej atyre që kujdesen për ta; pra ajo gjuhë që ne e mësojmë pa ndonjë instruksion formal, por duke imituar mëndeshat (nutricem). Dantja flet edhe për një gjuhë tjetër, dytësore (secundaria nobis) të cilën sipas tij romakët e quanin grammatica dhe që kërkon studime të gjata për ta përvetësuar. Për poetin e madh florentin, nga këto dy gjuhë ajo vulgarja ishte më fisnike – sepse ishte ajo që përdorej origjinalisht nga njeriu; sepse e flisnin gjithë bota; dhe sepse ishte natyrale, jo artificiale si ajo tjetra.

Në këtë tekst, Dantja u referohet mëndeshave – dhe tërthorazi klasës bujare të qyteteve të kohës së vet, e cila i përdorte këto për të ushqyer fëmijët në gji; kësisoj, ideja e amësisë, nëse është e pranishme në tekstin e tij, vjen gjithnjë e ndërmjetësuar.

Që nga ajo kohë, vëren Bonfiglio, të kuptuarit e gjuhës nëpërmjet metaforave të nativitetit dhe maternalitetit do të vinte dhe imponohej si epistemeja linguistike sunduese; duke mbetur e tillë deri në ditët tona.

Ka edhe më. Gjithnjë sipas këtij studiuesi, shfaqja e imazheve mëmësore në ligjërimin linguistik të Mesjetës së vonë, dhe veçanërisht të metaforave që lidhen me laktacionin (ushqimin në gji) duhen parë në kontekstin religjioz dhe intelektual të asaj kohe, ku po fitonte rëndësi figura e Shën Mërisë, mëmës së Krishtit, si mediatrix, model rol për gratë e kohës, ideal i amësisë dhe shenjtëruese e ushqimit në gji.

Faktorin religjioz në ngjizjen e konceptit të gjuhës amtare (lingua materna) e ka studiuar më parë Leo Spitzer, i cili e gjen origjinën e konceptit në gjermanishte (Muttersprache); dhe e vendos gjuhën në kontekstin e laktacionit si dhuratë hyjnore për fëmijën Jezus, nëpërmjet trupit të Shën Mërisë. Ashtu ka marrë jetë edhe paralelizmi midis mësimit të gjuhës nga fëmija dhe të ushqyerit në gjirin e nënës.

Sipas Spitzer-it, kalimi nga sermo patrius në lingua materna i detyrohet ndikimit të kishës katolike, në Mesjetën e vonë. Studiuesja Carolyn Bynum ka vënë në dukje edhe që, për dijetarët mesjetarë, qumështi i gjirit ishte gjak i transmutuar dhe nëna e fëmijës, si nositi që gjithashtu simbolizon Krishtin, i ushqen të vegjlit me lëngun e jetës që i rrjedh në deje.”

I njëjti rol, i të ushqyerit të njerëzve me qumësht gjiri, i atribuohet në atë kohë, metaforikisht, edhe vetë Kishës.

Një tjetër hipotezë, që e përmend Bonfiglio, është ajo e dijetarit Einar Haugen, i cili në një artikull të botuar në 1991 sugjeron që termi “gjuhë amtare” filloi të përdorej për të shënjuar diferencën midis gjuhës së burrave dhe atyre të grave; meqë në Mesjetë burrat shkolloheshin në latinishte, ndërsa gratë jo; megjithatë, Bonfiglio mendon se kjo hipotezë nuk arrin të shpjegojë pse termi në fjalë filloi të përdorej pikërisht në Mesjetën e vonë.

Gjithnjë sipas këtij autori, fillimet e nacionalizmit gjuhësor në Europë u ndërmjetësuan fort nga figura e Shën Mërisë, si rrethprerje e fesë, trupit dhe familjes; çka ndihmoi që gjuha të fillonte të shihej si aspekt thelbësor i marrëdhënies, fizike dhe shpirtërore, midis nënës dhe fëmijës.

Me zanafillën dhe zhvillimin e nocionit gjuhë amtare është marrë edhe filozofi Ivan Illich – radikal dhe antimodern, por edhe një mendje brilante e shekullit XX – në esenë e tij Taught Mother Tongue, të botuar në In the Mirror of the Past, Lectures and Addresses, 1978-1990.208890214_83d8194f59_z

Illich është nga ata autorë që, kur e lexon, duhet të mposhtësh prirjen për të nënvizuar çdo fjali në faqe – aq të mprehtë e ka vështrimin dhe fjalën.

Një nga idetë e tij themelore në ese, së cilës do t’i kthehem edhe më vonë, është nevoja për të dalluar, brenda gjuhës amtare, midis ligjërimit të mësuar (taught colloquial) dhe asaj forme që ai e quan vernakulari. Shpjegon, autori, se termi vernacular, në latinishte, vjen nga një rrënjë i.e. që do të thotë “rrënjësi”, dhe që përdoret, në latinishte, për të cilësuar diçka të bërë në shtëpi, të prodhuar vetë, etj.; dhe që Varro e përdori, i pari, për të quajtur një gjuhë e cila “rritet në truallin e folësit, në kundërshtim me atë gjuhë që mbillet atje prej të tjerëve.” Dallim i rëndësishëm, madje kritik, për teorinë socio-linguistike të Illich-it.

Vetë autori vëren se dallimi mes gjuhës së mësuar dhe vernakularit është tjetër nga dallimi midis gjuhës së elitës dhe asaj që flasin shtresat e ulëta; kufirit midis gjuhës krahinore dhe asaj mbi-krahinore; dhe, sërish, tjetër nga vija ndarëse midis ligjërimit të analfabetëve dhe ligjërimit të atyre që janë alfabetizuar tashmë (the literate).

Vernakulari, thotë Illich-i, përhapet falë përdorimit praktik – atë e mësojmë nga njerëz që thonë atë që mendojnë, dhe ia thonë atë që mendojnë pikërisht personit për të cilin e kanë menduar. Dallon nga ligjërimi i mësuar njëlloj siç dallon qumështi i nënës – ja një metaforë që do të na hyjë sërish në punë – nga formula për foshnjat. Në fakt, ligjërimin e mësuar e përfton ai çka mund ta quajmë folës profesional – i cili zakonisht reciton çfarë kanë sajuar të tjerët; në kuptimin që, gjithnjë sipas Illich-it, “gjuha e mësuar është retorika e vdekur, pavetore e atyre që janë paguar të deklamojnë, me bindje të rrejshme, tekste të hartuara prej të tjerëve.”

Një ilustrim imi për konceptin. Më ka qëlluar, në Tiranë, të shkoj në mëngjes herët te një kafe afër shtëpisë, për një espresso të shpejtë; dhe ku kam shkëmbyer këto fjalë me kamerierin, të cilin e njoh prej vitesh:

AI: Ç’kemi, si u gdhive, si kalon?
UNË: Mirë, ja, si në mëngjes.
AI: Herët e paske nisur sot.
UNË: Duhet të shkoj në agjenci për biletën.
AI: Ah, t’u mblodhën ditët.
UNË: M’u mblodhën.

Dhe kështu me radhë. Ndërkohë, në ekranin e televizorit të varur mbi kokat tona, një zë i çtrupëzuar thotë diçka si:

Në një deklaratë sot për mediat, zëdhënësi i Presidentit të Republikës i quajti të pabaza zërat e kohëve të fundit, për dorëheqjen e këshilltarit të Presidentit…

Në bisedën time me kamerierin, ne e njohim njëri-tjetrin, ai më flet pikërisht mua dhe unë atij, më thotë fjalë të destinuara pikërisht për mua dhe unë i them fjalë të destinuara pikërisht për atë; ia shoh fytyrën dhe ma sheh. Në rastin e dytë, zëri i çtrupëzuar që vjen nga TV flet, por nuk është se më flet pikërisht mua si person; ai që flet nuk është se i ka të vetat këto mendime, por i lexon nga një teleprompter ose një ekran kompjuteri; nuk m’i thotë pikërisht mua, por një dëgjuesi njëlloj të çtrupëzuar; teksti që ai lexon i ka mbërritur duke kaluar në kushedi sa stacione të ndërmjetme, aq sa autori i vërtetë i tekstit të mos dihet më dhe të mos ketë kurrfarë rëndësie; dhe, për më tepër, unë nuk e shoh fytyrën e atij që flet, dhe as ai, natyrisht, s’i sheh fytyrat e atyre që e dëgjojnë.

E megjithatë, edhe shqipja që flas unë me kamerierin, edhe ajo që “flet” televizioni, janë gjuhë amtare; dhe këtu, sipas Illich-it, ka diçka që nuk shkon, diçka që duhet saktësuar mirë; sepse forma e dytë e shqipes, ajo që vjen nga televizioni e çtrupëzuar, është shqipe që duhet mësuar; ndërsa e para, ajo që shkëmbejmë kamerieri dhe unë, nuk ka nevojë të mësohet (to be taught).

Tani, për t’u kthyer në histori, sikurse Bonfiglio dhe Spitzer, edhe Illich-i vëren se termi dhe koncepti i gjuhës amtare ishin të panjohur deri në Mesjetën e vonë; përkundrazi, para kësaj periudhe, flitej për patrius sermo, të cilën Illich-i e përkthen si “gjuha e kryefamiliarit mashkull.”

Përkundrazi, termi gjuhë amtare (mother tongue) shfaqet, sipas Illich-it, në ligjëratat e disa murgjve të Abacisë së Gorz-it, të cilët ishin të parët që u përpoqën “ta bënin zgjedhjen e vernakularit në çështje morale.” E gjithë kjo lidhet, nga njëra anë, me reformën monastike gjermane në shekullin X; dhe nga ana tjetër, me faktin që kjo abazi gjendej afër vijës gjeografike ndarëse midis vernakularit roman dhe atij frank (Frankish); dhe murgjit e Gorz-it dëshironin të ndalonin ekspansionin e ndikimit të abacisë fqinje të Cluny-s; për çka edhe e shndërruan gjuhën në armë të gjakimit të tyre dhe ishin të parët që ia shtuan fjalës gjuhë epitetin “mëmë” (mother) – çka në ato kohë i shoqërohej me forcë të madhe evokative simbolizmit amnor të Kishës dhe amësisë universale të Virgjëreshës Mëri. Duke e quajtur gjuhën “mëmë”, murgjit e Gorz-it, thotë Illich-i, e ngritën vernakularin në diçka që mund të nderohej, të kremtohej dhe të mbrohej kundër rrëgjimit dhe të trajtohej me po aq kujdes dhe respekt sa edhe nëna.

Teksa gjuha konsakrohej kështu, në marrëdhënie me amësinë, vëren Illich-i, vetë amësia jetërsohej, sa kohë që kleri mashkullor shpallej tani si profesioni që do t’i dilte zot.

E gjithë kjo lidhet, sipas autorit, edhe me një zhvillim tjetër brenda reformës së Kishës në shekullin VIII. Deri në atë kohë, Kisha i kish konsideruar ministrat e vet si priftërinj (priests), ose persona të ngarkuar me pushtet të posaçëm, për të kënaqur nevojat komunitare, publike: dhe pikërisht për të predikuar dhe oficiuar. Ndërkohë, thotë Illich-i, që pas shekullit VIII, këta ministra të Kishës filluan të shndërrohen në profesionistë që kujdeseshin për nevojat personale të besimtarëve, të pajisur me një teologji që i përkufizonte dhe i themelonte këto nevoja. Priftërinjtë erdhën duke u shndërruar në pastorë, thotë Illich-i, duke theksuar pastaj se “ideja që nuk mund të ketë shelbim (salvation) pa shërbime personale nga kisha institucionale është një nga ato zbulime më parë të pamendueshme, pa të cilat epoka jonë nuk do të mund të përfytyrohej.” Illich-i mendon se, në këtë mes, ka rëndësi koncepti që “kleri mund t’i përcaktojë tani shërbimet që ofron si nevoja të natyrës njerëzore dhe ta shndërrojë këtë komoditet shërbimi në një nevojë e cila nuk mund të shpërfillet nga asnjë individ, pa rrezikuar ky jetën e amëshuar.”

Këtu, Illich-i dallon tatëpjetën e konceptit vernakular për jetën e Krishterë, në favor të organizimit rreth kujdesit pastoral (ose çka sot do ta kishim quajtur customer service – shërbim të klientit); dhe sipas tij diçka e ngjashme ndodhi edhe me vernakularin pak më vonë; dhe krejt procesi do të kurorëzohej me industrializimin e Perëndimit dhe ardhjen e çfarë e kanë quajtur “epoka e makinës.”

Nëse Dantja, në traktatin e vet për gjuhën, e shkoqiti bukur dallimin midis vernakularit dhe asaj që ai e quajti “gramatikë”, por që në fakt nuk ishte veçse latinishtja diturore, me kalimin nga Mesjeta në kohën e re vernakulari do të vinte duke iu kundërvënë, gjithnjë e më fort, gjuhëve kombëtare. Paradoksi, në këtë mes, është se edhe njëra formë, edhe tjetra, do të vazhdojnë të quhen “gjuhë amtare” ose “gjuhë e nënës” – edhe frëngjishtja e vjelësve të rrushit, edhe ajo e enciklopedistëve; edhe italishtja e karrocierëve të Firenze-s, edhe ajo e Petrarca-s dhe Ariostos.

Ivan Illich-i kujdeset të na shpjegojë, se dallimi për të cilin po flasim nuk është i njëjtë me dallime të tjera për të cilat flasin sociolinguistët – në ligjërimin e shtresave sociale, dallimet dialektore, në alfabetizim e të tjera; dhe unë do të shtoja këtu, as përkon me dallimin e mirënjohur saussure-ian midis langue dhe parole.

Për ta thënë gjithnjë me Illich-in, vernakulari i kundërvihet gjuhës së mësuar në shkollë njëlloj si qumështi i gjirit i kundërvihet formulës – një metaforë me degëzime shumë të thella, që sjell në vështrim jo vetëm aspektin bio të vernakularit, por edhe ngjashmëritë midis arsimit në masë dhe industrializimit, sikurse edhe midis ekonomisë së tregut/të konsumit dhe përdorimit publik të gjuhës në shoqëritë e sunduara nga mass-mediat.

Dhe këtu vjen menjëherë në vështrim zanafilla e gjuhës standard dhe e standardizimit, në kulturën perëndimore.

Përftimin e gjuhëve standard, së paku në Europë, e kanë lidhur me të drejtë me lindjen dhe lulëzimin e kombeve dhe të kulturave kombëtare; por nevojën e standardizimit, edhe Bonfiglio edhe Illich-i para tij, sikurse plot studiues të tjerë, e gjejnë të artikuluar së pari teorikisht te Don Elio Antonio de Nebrija dhe vepra e tij Grammatica Castellana, e botuar në vitin (kritik) 1492, me një dedikim për mbretëreshën Isabel la Católica.

Kjo vepër mbahet si e para gramatikë e një gjuhe romane në historinë e Europës post-mesjetare.

Duke parashikuar që mbretëresha e vet nuk do ta kuptonte kujt do t’i hynte në punë kjo gramatikë e vernakularit, Nebrija e arsyeton nevojën e saj në kontekstin e konsolidimit të sundimit spanjoll në botë – ku, për ta thënë gjithnjë me Illich-in, ushtari krijon një hapësirë të re dhe role të reja për klerikun, pastorin dhe edukatorin.

Në letrën që ia drejton mbretëreshës për të përligjur librin, vëren Illich-i, Nebrija flet për gjuhën e Castile-s sikur edhe kjo të ishte po aq e vdekur sa edhe latinishtja dhe greqishtja – ngaqë në rrjedhë të shekujve ajo “ka ndryshuar aq sa të mos njihet më.” Prandaj, thotë Illich-i, Nebrija kërkon t’i japë ndërmarrjes së vet një rol të ngjashëm me atë të instrumentit për matjen e kohës, në një kontekst në ndryshim të pandërprerë: njëlloj si sahati, të cilin e vënë në piedestal në mes qytetit dhe e lënë të “qeverisë” jetën publike, edhe gramatika e Nebrija-s do të qeverisë ligjërimin.

“Unë kam vendosur ta shndërroj gjuhën kastiliane në një artifakt,” shkruan dijetari spanjoll, “në mënyrë që gjithçka që do të shkruhet tash e tutje në të, do të jetë standardi që do t’i qëndrojë kohës.” Ashtu u kanë rezistuar kohëve edhe greqishtja dhe latinishtja, duke e ruajtur uniformitetin nga një epokë në tjetër. Illich-i i jep rëndësi të madhe termit artifakt, që përdor Nebrija (artificio, në spanjishte); pse ai shënjon një evolucion dramatik, në raport me Danten: Nebrija kërkon tani që t’u mësojë njerëzve, nënshtetasve të perandorisë, gjuhën e shkruesve (clerics), në mënyrë që edhe të folurit e popullit (vernakulari) të vihet nën zgjedhën e pushtetit. Për ta përligjur këtë, dijetari spanjoll evokon nevojën për t’ia ruajtur famën dhe lavdinë Isabelës vetë; por edhe për ta përhapur gjuhën kastiliane në botë – të mos harrojmë vitin kur shkruheshin këto fjalë, 1492; ose vitin kur do të kthehej Kolombi nga udhëtimi i vet drejt “Indive”.

Kësisoj, shkruan Illich-i, u hodhën bazat teorike dhe ideologjike që, një ditë prej ditësh, “gjuha amtare” e mësuar në fillim në kishë dhe pastaj në shkollë, të zëvendësonte vernakularin e folur prej nënës. Gjuha amtare, thotë ai, u shndërrua në mall konsumi (commodity) shumë më herët se qumështi i nënës, çka përkoi edhe me marrjen në zotërim, prej burrave, të educatio prolis (edukimi i fëmijëve, deri atëherë detyrë e shenjtë e institucionit familjar); dhe alma mater, që për latinët shënjonte zakonisht hyjnitë amnore si Ceres-in ose Cybele-n dhe më pas për të krishterët Virgjëreshën Mari, erdhi dhe u shndërrua në një emër për institucionet arsimore ose shkollën: alma mater studiorumOmnibus, omnia, omnino docendi ars do të bëhej detyra e edukatorit, siç e ftillon Gjon Amos Komenius-i në titullin e librit të vet.

Ideja sipas së cilës qytetari ka nevojë të arsimohet, për të ushtruar qytetarinë e tij, e shndërroi subjektin sovran në vasal të shtetit, thotë Illich-i; çka edhe ia kundërvë përfundimisht gjuhën e mësuar, si hapësirë të disiplinës, vernakularit, si hapësirë të autonomisë.

Illich-i ndalet pastaj te një mutacion i tretë, që i ka ndodhur vernakularit. Shumica e të lindurve para Luftës II, shkruan ai, e mësonin gjuhën e tyre të parë ose nga njerëz që u flisnin, ose nga të tjerë, të cilët fëmija i dëgjonte kur flisnin mes tyre – dhe fare pak e mësonin nga aktorë, predikues ose mësues. Sot ndodh e kundërta – fëmijët nuk e mësojnë më vernakularin duke e thithur prej rrënjëve të familjes në kontekstin social; sepse këta fëmijë sot u ngjajnë gjithnjë e më tepër bimëve në kulturat hidroponike; dhe kompetenca gjuhësore e qytetarëve do të varet, në masë të madhe, nga sa dhe si e kanë mësuar gjuhën “amtare” në shkollë.

Pavarësisht nga konteksti ku përdoret, vetë termi gjuhë amtare (gjuha e nënës) i shoqërohet imazhit dhe konceptit të nënës, amësisë dhe fëmijës; dhe, më gjerë, imazhit të gruas, duke parakuptuar rolin e gruas, si nënë, në transmetimin e natyrshëm të gjuhës nga një brez në tjetrin.

Edhe metafora e vernakularit si qumështi me të cilin e ushqen nëna fëmijën rrjedh nga ky vizion i një marrëdhënieje të fëmijës me gjuhën të sunduar nga figura e gruas.

Nëse kjo imazheri mund të duket sot si e vetvetishme, duhet gjithnjë të kemi parasysh se vetë termi, lingua materna, shfaqet në gjuhët europiane vetëm në Mesjetë, dhe gjithsesi mungon në gjuhët klasike; latinët, sikurse e kemi parë tashmë, e quanin gjuhën e tyre patrius sermo, çka lidhet me rolin e babait dhe në përgjithësi me patriarkalizmin në shoqërinë dhe kulturën e Romës.

Siç e ka vënë në dukje William Michael Short (Sermo, Sanguis, Semen: An Anthropology of Language in Roman Culture, 2007), të gjitha ato tipare që latinët ia shoqërojnë babait (patriae arae, patrii dei, patrium nomen dhe patrii mores) shërbejnë edhe për të dalluar pjesëtarët e një familjeje nga ata të një familjeje tjetër; dhe trashëgohen automatikisht nga babai te bijtë; dhepater në të gjitha këto koncepte shënjon babain si përfaqësues të një gens.

Për më tepër, shpjegon Short, në kulturën romane patrilineare, trashëgohej jo vetëm aftësia për të folur, por edhe aftësia për të folur mirë; dhe meqë romanët e përfytyronin gjuhën si një nga gjymtyrët e kryemetaforës GJUHA ËSHTË GJAK, atëherë edhe ajo mund të prishej (të degjenerohej) si gjaku, nëpërmjet ndotjes.

Tani, nuk është rastësi që nocioni i gjuhës amtare (lingua materna) të shfaqet pikërisht në Mesjetë dhe brenda një kulture të sunduar nga Kisha Katolike, e cila e identifikon veten me nënën, drejtpërdrejt por edhe nëpërmjet imazhit të Virgjëreshës Mari.

Einar Haugen (në artikullin “The Mother Tongue”, botuar në përmbledhjen The Influence of Language on Culture and Thought: Essays in Honour of James A.Fishman’s 65th Birthday nga Robert L. Cooper dhe Bernard J. Spolsky, korrik, 1991) ka qëmtuar mundësinë se mos përdorimi i një termi të tillë, në Mesjetën e vonë dhe më pas gjatë Rilindjes dhe Reformës, i është shoqëruar edhe perceptimit të faktit që burrat dhe gratë, në shoqëritë mesjetare, kanë folur në fakt gjuhë të ndryshme; meqë, ndryshe nga lingua paterna (lingua patria) që në kulturën diturore mesjetare do të ishte, në këtë rast latinishtja, lingua materna do të ishte vernakulari, ose gjuha e grave-nëna.

Haugen e gjen një nga përdorimet më të hershme të kësaj kundërvënieje në Strassburg, ose pikërisht në kufirin që ndante hapësirat ku flitej latinishtja dhe versionet e saj vernakulare (gjuhët romane) nga hapësirat gjermanike, ku kish pasur gjithnjë rezistencë ndaj shtrirjes së latinishtes. “Në zonën gjermanike kish nevojë që të bëhej ky dallim,” shkruan ai, “sepse burrat atje vazhdonin të mësonin (be taught) dhe të flisnin latinisht, ndërsa gratë jo,” duke vënë pastaj në dukje se, në Mesjetë, vetëm burrat shkolloheshin në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, ndërsa grave u takonte, mes të tjerash, të kujdeseshin (nursing) për fëmijët.

Prandaj, vëren Haugen, se nevoja për një koncept të gjuhës amtare lindi në kontekstin e një shoqërie dygjuhëshe, ku gratë dhe gjuha e tyre shiheshin si inferiore ndaj burrave dhe gjuhës së tyre. Megjithatë, me kalimin e kohës, dhe sidomos me përkthimin e Biblës në gjuhë të tjera në kuadrin e Reformës (luteranizmi), koncepti i gjuhës amtare erdhi duke fituar status dhe duke u shkëputur nga shoqërimi me gratë dhe ligjërimin e tyre.

Sipas Haugen, termi gjuhë amtare ka kaluar, kështu, në tre faza: në Mesjetën e hershme (dikur rreth vitit 1100), ishte një term keqësues, që i referohej gjuhës së pamësuar (vernakularit) të grave dhe fëmijëve; duke iu kundërvënë gjuhës atnore, ose latinishtes. Gjatë një faze të dytë, që erdhi me Rilindjen dhe Reformën, gjuha amtare erdhi dhe u bë edhe gjuha e Zotit, duke folur përmes Biblës; por mbeti e kufizuar në sferën religjioze. Më në fund, me mbërritjen e romantizmit, kujdesi dhe selitja e gjuhës së popullit (folk language) u vunë në qendër të vëmendjes dhe të kulturave kombëtare; pse tani vulgari eloquentia do të kishte një publik të vetin. Kësisoj, thotë Haugen, “Nëna do të promovohej nga roli fillestar i mëndeshës, në atë të zëdhënëses së Zotit dhe, më pas, të një qenieje njerëzore.”

Në kontekstin shqiptar-ballkanik, do të vërejmë se deri në fund të shekullit XIX, kontrasti midis sermo patrius dhe lingua materna do të mbetej edhe kontrast mes dy gjuhëve të ndryshme. Nën Perandorinë Osmane, burrat shqiptarë merrnin rudimentet e shkollimit në arabishte (osmanishte) në mejtepët dhe medresetë, ose në greqishte, më rrallë edhe në italishte (Shkodër); dhe sfera publike (tregu) mbetej truall i shumë-gjuhësisë: shqipja vernakulare gërshetohej me turqishten, greqishten, sllavishten, vllahishten dhe gjuhë të tjera. Në përgjithësi dhe pavarësisht nga shtresa sociale së cilës i përkisnin, burrat ishin të detyruar të flisnin edhe gjuhë të tjera, përveç shqipes, nëse dëshironin ta luanin rolin e tyre, si burra dhe si pjesëtarë me të drejta të plota (publike) të komuniteteve të tyre.

Përkundrazi, gratë shqiptare si rregull nuk shkonin në shkollë dhe mbeteshin analfabete deri në fund; prandaj edhe shërbenin si bartëse dhe përcjellëse ideale të vernakularit, të cilin ia kalonin fëmijëve që i ushqenin me gjuhë sikurse i ushqenin me qumësht.

Ky dallim paralelizohet nga një dukuri tashmë e përshkruar mirë – ose fakti që në shumë komunitete fenë Islame e përqafonin kryesisht burrat, të cilët edhe merrnin pjesë si aktorë në sferën publike; ndërsa gratë prireshin të ruanin Krishterimin, në rite dhe në zakone, duke e mbajtur brenda sferës private.

Në rrethanat ku shqipja nuk shkruhej as lexohej, dhe ku shkolla shqipe ende nuk ekzistonte, kontakti midis formave të ndryshme të vernakularit shqip dhe krijimi i hapësirave tej-lokale, ndodhte kështu në mënyra të diferencuara sipas gjinive: burrat e realizonin këtë në hapësirën publike, duke komunikuar atje me shqiptarë etnikë me prejardhje nga të folme të tjera dhe duke dhënë e marrë me njëri-tjetrin forma heterogjene; ndërsa gratë, të paktën atje ku vepronte ekzogamia, duke e bartur vernakularin e tyre në hapësirat e reja, relativisht “të huaja”, ku i çonte martesa. Në të dy modelet, fëmijës i garantohej një kompetencë e vernakularit shqip që i tejkalonte caqet e ngushta të së folmes lokale dhe që, me kalimin e kohës, do të shërbente si bazë për ngjizjen e gjuhës letrare shqipe gjatë Rilindjes.

Për të vënë pak rregull në këtë lojë konceptuale aspak dëfryese, duhet së pari të heqim dorë nga identifikimi që bëjmë mes vernakularit që ia mëson nëna fëmijës dhe asaj forme të gjuhës që mëson fëmija në shkollë – meqë, për shkak të një gabimi, ose edhe iluzioni që i ka rrënjët në botëvështrimin romantik të shoqërisë dhe të natyrës, ne i quajmë të dyja këto “gjuhë amtare”, duke u hapur menjëherë rrugë keqkuptimeve.

Të gjithë e dimë, megjithatë, se në shkollë mësojmë shqipen e njësuar, letrarishten ose “standardin” – një formë të gjuhës që është aq artificiale, sa ç’është natyror vernakulari. Siç e sqaron edhe historiani Eric Hobsbawm:

Gjuhët kombëtare janë gjithnjë konstrukte gjysmë-artificiale, madje ndonjëherë, si në rastin e hebraishtes moderne, virtualisht të sajuara. Janë e kundërta e çfarë i dëshiron të jenë mitologjia kombëtariste, ose themelet primordiale të kulturës kombëtare dhe matricat e mendjes kombëtare (Nations and Nationalism since 1780).

Rrethanat që mundësuan përftimin e gjuhëve kombëtare, si struktura artificiale por të maskuara pas hijeshisë historike dhe morale të vernakularit si gjuhë amtare, nuk mund të analizohen këtu – përftimi i kombeve luajti një rol, krahas me Reformën, shkrimin e gjuhëve, shtypshkrimin dhe themelimin e arsimit publik në gjuhën kombëtare.

Si shkrimi, ashtu edhe shtypshkrimi dhe arsimi publik e shfytyrojnë vernakularin edhe në shtrirje edhe në strukturë, sepse imponojnë përsëritje mekanike atje ku gjithçka kish qenë më parë idiolekt. Mjaft të krahasohet, në kontekstin tonë, një këngë epike e Veriut në versionin e vet oral unik sa herë që ekzekutohet nga rapsodi, me të njëjtën këngë të shkruar në letër dhe të riprodhuar në mijëra e mijëra kopje identike.

Këtë kalim nga vernakulari në letrarishte (ose në standard) Illich-i e ka quajtur edhe si një mënyrë për t’ua hequr grave prerogativën e gjuhës amtare dhe për t’ua kaluar burrave; në kontekstin e kalimit të edukimit nga strukturat matriarkale të marrëdhënies nënë-fëmijë, në strukturat patriarkale të shtetit dhe të institucioneve, përfshi këtu edhe Kishën.

Gjatë këtij procesi, vëren Illich-i, vernakulari u shndërrua në send konsumi (commodity); dhe atje ku më parë vlera e vernakularit përcaktohej në masë të madhe nga ata që e përftonin (engender), nevoja për sende konsumi përcaktohet dhe formësohet, në emër të konsumatorit, nga prodhuesi që ia përcakton vlerën.

Çfarë e bën botën moderne, thotë Illich-i, është zëvendësimi i vlerave vernakulare nga sendet e konsumit; dhe atë gjithë ata që ndihen modernë, përjetojnë nevoja të cilat u bashkëlidhen sendeve të konsumit, jo veprimtarive vernakulare.

Benedict Anderson-i, nga ana e vet, i cili i qaset së njëjtës temë nga një perspektivë tjetër, shënon se

asgjë nuk i shërbeu më mirë ‘montimit’ të vernakularëve të ndërlidhur mes tyre sesa kapitalizmi, i cili, brenda caqeve të imponuara nga gramatikat dhe sintaksat, krijoi gjuhë shtypshkrimi të riprodhueshme mekanikisht dhe në gjendje për t’u shpërndarë nëpërmjet tregut. Këto gjuhë shtypshkrimi hodhën themelet e vetëdijeve kombëtare” (Imagined Communities).

Shumë prej atyre që shqetësohen, sot e kësaj dite, për “hendekun” e krijuar mes shqipes standard dhe vernakularit (të folmeve), nuk arrijnë ta kuptojnë se ky hendek është i pashmangshëm, sa kohë që këto dy forma të shqipes janë në thelb praktika sociale të papajtueshme mes tyre – dhe jo thjesht ngaqë njëra flitet, ndërsa tjetra shkruhet; dhe as thjesht ngaqë njëra është natyrore, ndërsa tjetra artificiale.

Më i rëndësishëm është fakti, shpesh i anashkaluar ose edhe i shpërfillur, që vernakulari nuk mund të mësohet në shkollë, ashtu siç mësohet letrarishtja, ose edhe një gjuhë e huaj. Në fakt, autorë të ndryshëm (p.sh. Sascha W. Felix) kanë vënë në dukje se të përvetësuarit e vernakularit (language acquisition) bazohet në një fakultet mendor specifik për gjuhën (language specific faculty), ndërsa të mësuarit e gjuhës pas pubertetit mbështetet mbi një aftësi të përgjithshme për zgjidhje problemesh (Cognition and Language Growth); një dallim ky me vlerë themelore edhe për të kuptuar pse të mësuarit e gjuhës në shkollë, përfshi edhe atë të gjuhës “amtare”, shoqërohet rëndom me konceptin e gabimit; në një kohë që në vernakular gabimi censurohet në nivelin e pavetëdijes – me pak përjashtime të njohura që lidhen me veprimin rrafshues të analogjisë. Kjo do të thotë, gjithashtu, se deri edhe proceset mendore elementare, që përfshihen në dy llojet e komunikimit, janë edhe ato të ndryshme.

Natyrisht, që vernakulari mësohet natyrshëm, ose po aq natyrshëm sa edhe ç’ushqehet foshnja me qumësht gjiri, nuk përjashton mundësinë që ai të ndikohet, deri edhe në strukturat e veta të thella, nga letrarishtja ose standardi. Veçanërisht në familjet me prindër me arsim të lartë dhe me prejardhje nga zona të ndryshme gjeografike, gjasat që fëmija t’u ekspozohet menjëherë formave fonetike, gramatikore dhe leksikore të standardit vijnë e rriten; por kjo nuk e prek vetë mënyrën si përcillet gjuha në këtë stad të zhvillimit, as mënyrën si përdoret kjo gjuhë, nga fëmija dhe ata që e rrethojnë.

Gjithsesi, Ivan Illich-i i ka parashtruar idetë e veta për gjuhën në kontekstin e një filozofie mjaft kritike ndaj modernitetit dhe teknologjisë, e cila nuk kursen as mjekësinë moderne, as shkollën dhe as institucione të tjera të rëndësishme. Edhe pse unë i gjej gjeniale disa prej intuicioneve të tij në fushën e socio-linguistikës dhe të historisë së kulturës, nuk është se pajtohem tërësisht me zgjidhjet e propozuara prej tij. Përkundrazi, mendoj se modernitetin, përfshi edhe modernitetin në arsim dhe zëvendësimin e vernakularit nga avatarët e folur të teksteve të shkruara, nuk mund ta ndalim as ta injorojmë; por vetëm të përpiqemi ta kuptojmë me themel, në mënyrë që t’ia kufizojmë dëmet, gjithë duke përfituar prej avantazheve.

Gjuhën e mësuar në shkollë dhe që përdoret në komunikimet e standardizuara publike Illich-i e quan “gjuhë të kapitalizuar”; e cila paguhet dhe shpërndahet si çdo send tjetër konsumi; duke vërejtur pastaj se, në ShBA, “dollarët që shpenzohen për importin e karburanteve s’janë gjë hiç, në krahasim me çfarë shpenzohet për ligjërimin amerikan (American speech)” dhe se që nga momenti që mësimdhënia e gjuhës është shndërruar në “punë”, fjalët janë bërë një nga dy kategoritë më të mëdha të vlerave që trupëzohen në PBB: “shumë para shpenzohen për të vendosur se çfarë do të thuhet, kush do ta thotë, si dhe cili publik do të arrihet nga thënia”.

Objeksionit se vetëm gjuha e njësuar, e mësuar në shkollë dhe e kodifikuar në tekste të posaçme, si gramatikat dhe fjalorët e mundëson qenien dhe riprodhimin e një shoqërie të njësuar, që i kapërcen caqet e ngushta të një komuniteti gjeografik ose profesional, Illich-i i përgjigjet, sado tërthorazi, duke vërejtur se sot e kësaj dite, pjesa më e madhe e popullsisë në vendet e varfra sot në botë, arrin t’ia dalë mbanë pa e mësuar gjuhën në shkollë (kjo në 1978); dhe se “të varfrit, në vendet e paindustrializuara anembanë botës, edhe sot e kësaj dite janë poliglotë.”

Komunitetet ku mbizotërojnë monolingualët, vazhdon Illich-i, janë të rralla, me përjashtim të tri lloj konteksteve: komunitetet tribale që nuk e kanë përjetuar periudhën e neolitit të vonë; komunitetet që kanë përjetuar forma të caktuara të diskriminimit të ashpër; dhe qytetarët e shteteve kombe që, për disa breza me radhë, i janë nënshtruar shkollimit të detyruar.

Por kjo do të thotë edhe se në shoqëri tejet komplekse dhe të organizuara, si kjo e jona, ku bashkëjetesa jashtë normave sociale dhe institucionale të rrepta dhe të hollësishme do të ishte praktikisht e pamundur, shkollimi i detyruar në “gjuhën amtare” është po aq pjesë e kalimit nga homo sapiens në qytetar, sa ç’është ushqimi me vernakular pjesë e kalimit të foshnjës nga kafshë në njeri.

Është e vërtetë se gjuhët kombëtare, si praktika sociale të njësuara me gojë dhe me shkrim, në shkollë dhe në jetën publike, lindën dhe u nyjëtuan para së gjithash në kontekstin e të drejtave njerëzore, iluminizmit dhe shkëputjes nga sundimi i Kishës dhe i Perandorit në Mesjetë; dhe, për të përligjur daljen e tyre në skenë, ideologët shpesh iu drejtuan metaforave të gjuhës amtare, të qumështit dhe të nënës.

Megjithatë, çfarë ishte një nevojë reale në rrethana historike të caktuara, si gjatë shekullit XIX për shqiptarët, shndërrohet në rrejshmëri, kur ruhet e paprekur dy shekuj më pas – sa kohë që distanca ose hendeku, mes vernakularit dhe standardit përdoret si argument, ndonjëherë edhe në keqbesim, për “rishikimin” e standardit dhe për “afrimin” e tij me gjuhën e popullit (një tjetër gjepur ideologjike); dhe jo si një efekt anësor absolutisht i pashmangshëm i standardizimit.

Në fakt, një pjesë e madhe e konflikteve reale dhe të imagjinuara, midis vernakularit dhe standardit, nuk e kanë burimin në praktikat ligjërimore, por në ideologjitë manipulative që i bëjnë kontrapunkt mësimdhënies së gjuhës në shkollë, duke filluar nga ajo më e gabuara, sipas së cilës synimi i standardit dhe përligjja e ekzistencës së tij është të zëvendësojë vernakularin në funksionet e veta më intime.


(c) Peizazhe të fjalës. Botuar pjesë-pjesë, në këtë faqe, në vitin 2013. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

 

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: