FJALA DHE ZËRI

Javën që shkoi, në Festivalin e Letërsisë së Re nga Europa këtu në New York, lexova një kapitull të shkurtër nga romani “Bolero”, përballë një salle të mbushur, praktikisht, me një publik që nuk e kupton shqipen.

Një përkthim në anglisht i tekstit që lexova projektohej në ekranin prapa meje; duke u kërkuar të pranishmëve të mirëbesonin se zëri im dhe shkronjat në ekran i referoheshin “së njëjtës” përmbajtje (esencializëm naiv, por edhe premisa e domosdoshme e çdo përkthimi).

E dija që kish në sallë edhe miq të mi, të njohur dhe bashkatdhetarë që e dinin shqipen dhe do ta kuptonin atë që thoja; por nuk them dot se lexova me ta në mendje. Përkundrazi, nga fillimi në fund i performancës, më turbulloi një lloj de-realizimi, ose dyshimi se çfarë më dilte nga goja nuk kish më kurrfarë kuptimi.

Tekstet e gjuhësisë strukturaliste u sugjerojnë studentëve të përsëritin një fjalë çfarëdo derisa kjo ta humbë për ta  kuptimin – meqë, sipas kësaj teorie, çdo fjalë e gjuhës e merr kuptimin në marrëdhënie me fjalë të tjera ose në sistem; dhe përsëritja, duke e shkëputur njësinë leksikore nga simotrat e saj, ia zhvesh edhe kuptimin.

Kjo ngjan, tek e fundit, me atë që të thonë zoologët, se një milingonë, një bletë ose, fundja, edhe një dele e vetme nuk është individ, në kuptimin që mund të jetë individ një dac, një ujk ose edhe një njeri.

Humpty_Dumpty_Tenniel

Humpty Dumpty: përkthyes, apo fjalor ambulant?

Tani, edhe pse unë po lexoja me zë të lartë një tekst pak a shumë koherent, dhe që mbetej koherent të paktën për mua, madje edhe sikur të mos kish as edhe një shqipfolës të vetëm në sallë, megjithatë thjesht vetëdija se ky tekst nuk po mbërrinte gjëkundi, ia dobësonte atij koherencën, ia vinte në pikëpyetje kuptimin, madje edhe për mua.[1]

Dhe kjo ndjesi a përjetim de-realizimi m’u shfaq nëpërmjet perceptimit të një hapësire gjithnjë e në rritje midis fjalëve; të cilat sikur i largoheshin njëra-tjetrës, gjatë shndërrimit që pësonte teksti, i kthyer në një renditje kaotike fonemash, ulje-ngritjesh të zërit, pauzash, frymëmarrjesh dhe intonacionesh. Ky besoj duhet të ketë qenë efekti psikologjik i humbjes së kuptimit, për shkak të bindjes sime se ai “tjetri”, ose poli i përkundërt i komunikimit tim, nuk po merrte sinjal, por vetëm zhurmë.

Në fakt, të gjithë jemi ndodhur para situatash të tilla, kur dëgjojmë të flitet rreth nesh një gjuhë e huaj, krejtësisht e huaj, dhe përpiqemi si i mbyturi që kapet pas fijes së barit, për të deshifruar diçka nga intonacioni, gjestet, ose ndonjë fjalë e kuptuar tek-tuk, si fytyrë e njohur në një turmë anonime. Ndjesinë e jetërsimit mund ta mbajmë në kontroll, dhe të mos e lejojmë të shndërrohet në makthin tjetër – se problemin me të kuptuarin e ke ti; dhe se ka diçka që nuk shkon në aparatin tënd marrës.

Në raste të tilla, kur nuk mundesh të kuptosh atë që thuhet, fillon dhe i kushton vëmendje muzikalitetit, krahasimeve me gjuhë të tjera, asociacioneve gjithfarësh; a thua se të folurit në gjuhë të panjohur të ndihmon për të hapur dyert e një realiteti të brendshëm, të cilin gjuha përndryshe e mban të mbyllur me kyç.

Këtë e dinë mirë jo vetëm mistikët dhe guru-t dhe ata që besojnë se të folurit në mënyrë të pakuptueshme është një mënyrë për t’iu afruar komunikimit me Perëndinë, por edhe fetë tradicionale, të cilat ndonjëherë i japin jo thjesht rëndësi, por domethënie faktit që liturgjitë kryesore të zhvillohen në gjuhë të panjohura për grigjën – si greqishtja dhe latinishtja biblike, për të krishterët, ose arabishtja e Kuranit për myslimanët. Ndonjë do të shtonte, këtu, se një gjuhë për ne e pakuptueshme troket me të madhe në portat e hemisferës së djathtë të trurit, duke na ndihmuar të gjejmë koherencën brenda vetes, ose të paktën të ajrojmë korridoret e bikameralizmit.

Një situatë të ngjashme përshkruan Ferenc Karinthy në romanin Metropole, ku personazhi kryesor ngatërron avionin dhe përfundon në një shtet ku flitet një gjuhë për të krejtësisht e pakuptueshme. E vetmja rrugëdalje nga kjo situatë – përndryshe e pagjasë – do të ishte kriza nervore, lirimi i vidhave, shpërbërja e vetes, asgjësimi i ego-s dhe absorbimi i saj, i përgjakshëm, nga pjesët e pavetëdijshme të psikes. Çfarë e mbron këtë viktimë të fatit dhe të aloglosisë pan-europiane është vendosmëria për t’u kthyer në gjuhën e vet, pa çka se kjo e redukton në një lloj primati dykëmbësh, të mbyllur në zoo-n e vet personal, brenda një xhungle urbane ku gjithkush tjetër duket se jeton në normalitet të përsosur.

Doemos, unë nuk pata kohë që ta përjetoj të plotë dezintegrimin e ego-s, me gjithë zgjerimin e hapësirave ndërleksikore dhe ngadalësimin e tik-takut të brendshëm të rrjedhës diskursive të leximit. Çfarë më ndodhi, ishte, përkundrazi, pamundësia në rritje për t’u përqendruar te kuptimi i tekstit që po lexoja; a thua se publiku aloglot, thjesht me praninë e vet përballë meje, më kish shndërruar në këngëtar, ose më mirë në instrumentist të zërit tim; dhe vetë fjalën time në një lloj melodie, sado të mangët dhe atonale, që unë prodhoja nëpërmjet kordave zanore, mushkërive, diafragmës, zgavrave të gojës dhe të hundës, me ndihmën e gjuhës, dhëmbëve, nofullave dhe gjithçkaje tjetër që më duhej për të transformuar një bashkësi shenjash në varg zanor.

Kam përshtypjen se, çfarë kam përshkruar, është efekti i një travestie gjuhësore të dyfishtë: komunikimit këmbëngulës me dikë që nuk e flet gjuhën tënde; dhe ndarjes së dhunshme të shënjuesit nga i shënjuari. Çka do të thotë edhe se Tjetrit, me T të madhe, mund t’i komunikosh vetëm shënjuesin, por jo të shënjuarin – dhe këtu kushedi hyjmë në ujëra lakaniane, por le t’i lëmë të patrazuara më mirë. Por nuk ka nevojë të citosh Lacan-in, për të provuar traumën e ndarjes, ose më mirë të shqitjes së shënjuesit nga i shënjuari, ose të disektimit të shenjës gjuhësore, dhe aq më tepër në një situatë jo laboratorike, por komunikimi real; ku në vend të kuptimeve, unë i ofroj tjetrit zërin dhe ai tjetri veshin, në përpjekje sado minimale për t’u ndier së bashku.[2]


 

[1] Nga pikëpamja semiotike, rrethanat ndërlikoheshin edhe më tej nga prania e tekstit në anglisht, në ekranin e madh; duke përftuar një situatë të ngjashme me filmat e titruar ose edhe me një eksperiencë në teatër ose në opera; por që përndryshe i ka disa elemente të përbashkëta me eksperimentin mendor të “dhomës kineze” të Searle-it.

[2] Çdo lexues këtu ka të drejtë të mendojë edhe se krejt përjetimi i përshkruar më lart ka qenë efekt i stage fright, ose i ankthit që provojmë kur dalim para publikut; vetëm se mua do të më pëlqente të mendoja se edhe thjesht shqitja e shënjuesit nga i shënjuari, përmes inkongruencës së kodeve, do të mjaftonte si faktor anksiogjen.

1 Koment

  1. Por edhe leximi i vepres perpara nje publiku qe flet gjuhen tende eshte nje lloj denatyrimi. Vepra prozaike qe te gjithe autoret (hiq ndonje rast shume te rralle) e shkruajne me qellim leximin pa ze ose me ze te brendshem per nje publik qe e lexon individualisht ne menyre intime tani na duhet te lexohet fort per nje publik prej dhjetera personash perpara teje. Pervec kesaj, interesante edhe edhe paragjykimi se me mire se di autori ta lexoje vepren nuk di njeri tjeter. Keshtu qe voila… dhe ai qe ke perballe nuk eshte me shkrimtar. Ne ato caste eshte dic tjeter.

Komentet janë mbyllur.

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: