KUQEZINJTË KUNDËR YLBERIT 1

Po qarkullon në mediat një peticion i quajtur Famije e shëndoshë – Atdhe i shëndoshë, në përgjigje të një parade të komunitetit gay në Tiranë dhe që tashmë po nënshkruhet nga një numër në rritje “intelektualësh”.

Nuk kam ndërmend të cenoj, as të diskutoj të drejtën e këtyre tashmë 50 e kusur grave dhe burrave për t’iu kundërvënë kolektivisht në publik një dukurie sociale ende kontroversiale si alternativa gay, as për të mbrojtur konceptin që ata kanë, për një institucion sërish social, si familja.

More…

ATA QË NUK JAPIN 13

Lypësit e Tiranës nuk lypin fjalë, por vepra – ndryshe vështirë të thuash gjëkafshë të re. I ndesh kudo rreth e rrotull lagjeve të qendrës: fëmijë, pleq, sakatë, pa duar, të çalë, me njërin sy të prishur, pa njërën këmbë, pa të dyja këmbët, memecë, nëna me fëmijë në gji – secili më i përvuajtur se tjetri, në konkurrencë të heshtur. Disa rrinë trotuareve, të tjerë futen në kafenetë dhe në restorantet; disa qëndrojnë ulur, të tjerë shtrirë, të tjerë në lëvizje të pandërprerë; disa vetëm të zgjatin dorën, të tjerë të kërkojnë lëmoshën haptazi, dhe, sipas rastit, edhe të bekojnë bujshëm, kur u jep.

More…

JANI DHE GJONI 31

Në një shkrim të mëparshëm në blog, u hap një debat në komentet mbi pretendimin e shqiptarësisë të një kategorie emrash të përveçëm. Konkretisht, u bë fjalë, në mënyrë krahasimore mbi emrat Jani dhe Gjon. Ka një ide në qarqe të caktuara me pretendim nacionalist, të cilat ia mohojnë “shqiptarësinë” disa emrave të përveçëm, që përndryshe kanë përdorim të gjerë ndër shqiptarë sot. Kjo dukuri shtrihet dhe në emra të tjerë, kryesisht në përdorim prej ortodoksëve shqiptarë, të quajtur ndryshe – në mënyrë derogative – si “emra grekë” (në të njëjtën kategori mund të vendosen dhe të tjerë emra si Vasil, Vangjel, Sotir, Jorgo e me radhë).

More…

LIGJ, TEATËR DHE DHIMBJE 5

nga Evdotea

“Ministria e Punëve të Jashtme shpreh ngushëllimet për humbjen tragjike të jetëve të gardianit të burgut të Malandrinos në Greqi, Jorgos Cironis, dhe të shtetasit shqiptar Ilia Kareli që vuante dënimin në këtë burg.”

Është një nga pesë fjalitë me të cilat Ministria e Punëve të Jashtme të Shqipërisë likuidoi vrasjen në mënyrë mizore të shtetasit shqiptar Ilia Kareli, i njohur ndryshe si Kudret Kume, ose Kudret Kume a/k/a  Ilia Kareli, ose Kudret Kume – si homogjen i njohur me emrin Ilia Kareli.

More…

MEMECLLËK 2

Historia që solli këtu Pishaku, për prostitutën nga Shqipëria, në Caserta të Italisë, që aq shumë nuk dinte italisht, sa tutori ia kish shkruar tarifat për klientët në shpinë të dorës, më bëri të mendoj për gjuhën që u duhet të flasin imigrantëve pa letra.

Ideja, ose më mirë realiteti i një shqiptari të imigruar rishtas përtej Adriatikut, por që megjithatë nuk e flet italishten, ende u duket absurde edhe italianëve, edhe tanëve këtej; edhe pse italianëve ca më shumë – meqë këta ishin mësuar ndërkohë t’i shihnin shqiptarët si italianë të llojit tjetër, ose si shëmbëlltyrën e vet të përmbysur.

More…

KUR U NDANË, KËTO NA RANË Përgjigje

Herët e fundit që kam qenë në Tiranë dhe më ka bërë përshtypje ajri tepër i ndotur i kryeqytetit, ua kam hedhur ndonjëherë muhabetin njerëzve, kështu si për solidaritet.

Reagimet kanë qenë të përziera – ndonjëherë, për mirësjellje, bashkëfolësit kanë rënë dakord me mua; të tjerë kanë marrë një pamje në fytyrë si të trazuar, dhe janë përpjekur të ma shpjegojnë se pse është kështu (ndërtimet, motorët diesel të makinave, tejshtrirja e sipërfaqeve urbane).

More…

VËMENDJA VDIQ? 5

Pi një kafe me shokun dhe bashkëbisedimi ndërpritet rregullisht nga telefonat që vijnë nga celularët modernë; tingujt e zileve, gjithnjë e më të personalizuara, e kthejnë muhabetin në një film me ndërprerje reklamash, ku filmi janë bisedat, por me të tjerët, jo me shokun. Në një farë mënyrë kafja kthehet në shqetësim për telefonat që vijnë të shumta, shpeshherë për të nxitur të tjera.

More…

KUR TË TRADHTON GOJA 1

Përfytyroni këtë situatë: në një darkë, të afrohet dikush që sapo e ke njohur, dhe fillon të të flasë në dialekt të kulluar. Pyetja: cili do të ishte reagimi juaj?

Kjo më ndodh edhe mua ndonjëherë. Natyrisht, nuk pres që njerëzit në situata informale të më flasin si folësit e radios – edhe kjo do të kërkonte shpjegimin përkatës. Prandaj nuk e kam fjalën për theksin, ose ngjyrën që ia jep prejardhja të folurit; por për dialektin e mirëfilltë.

Nganjëherë pyes veten nëse unë di akoma të flas në dialekt. Kushedi, pak tironçe ia them, edhe pse ajo që përdor unë do të klasifikohej më tepër si gegnishte jugore e përgjithshme: ca pjesore të shkurtuara (paske vu bark), ndonjë rotacizëm të munguar (lene mos e pyt), ndonjë diftong i thjeshtuar (u vonun pak).

More…

TË BURGOSURIT E DILEMËS 9

Dy ndërhyrje të rëndësishme në blog këto ditët e fundit: nga njëra anë, E. Dusha parashtroi, në hollësi, një hipotezë për dinamikën e marrëdhënieve mes skifterëve dhe pëllumbave, në shoqërinë shqiptare, por në marrëdhënie edhe me shtetin, të parë në këtë rast si super-skifter; nga ana tjetër, Kapedani pikturoi një tablo të trishtuar të sistemit të kualifikimit akademik sot në Shqipëri.

Çfarë i bashkon të dy këto ese është, veç tematikës dhe shqetësimeve të ngjashme, referimi implicit ndaj teorisë së lojërave. Në fakt, edhe modeli skifterë-pëllumba, edhe ky tjetri i një sistemi kualifikimi shkencor si pasuri të përbashkët (commons) të shkatërruar nga defektorët ose free riders, nuk janë veçse forma të dilemës së të burgosurit, të cilën disa e mbajnë për problemin qëndror të sociologjisë sot.

More…

PËLLUMBA, SKIFTERË DHE PUPLA (JASTËKU) 7

nga Elton Dusha

 “Njeriu jeton në një shoqëri në mënyrë që të përmbushë ëndrrat dhe dëshirat e tij; dhe e vetmja arsye për krijimin e një autoriteti qendror është mundësimi i një ambienti që lehtëson këtë përmbushje…”

Pierre Elliot Trudeau

Shkrimi i Xha Xhait Pëllumba dhe Skifterë vë në pah një debat të vjetër institucionalist që e sheh zhvillimin e një shoqërie si një formë konkurrence midis aktiviteteve prodhuese (pëllumbave) dhe atyre zhvatëse (rent seeking, extractive), të të ashtuquajturve skifterë. Në të vërtetë,  ky argument, me uniforma të ndryshme (Douglass North, Putnam, Acemoglu & Robinson, Besley & Persson) ka kohë që paraqitet në tregun e ideve si një nga arsyet me thelbësore të rrënimit/lulëzimit të shoqërive moderne.

More…

DETI KOS 5

I kemi ndjekur ngjarjet – skandalet dhe protestat – në Universitetin e Prishtinës ku, me ç’po duket e ç’po thuhet në mediat, një numër i madh profesorësh dhe drejtuesish të atij institucioni kanë mashtruar, me qëllim që të përparojnë në karrierën akademike.

Këta profesorë – që sot e kësaj dite ua bashkëngjitin gradat dhe titujt e fituar emrave të tyre – kanë botuar artikuj në revista fantazma dhe pa reputacion online, një pjesë edhe me pagesë, për të plotësuar kriteret formale të kualifikimit shkencor, të imponuara nga institucioni përkatës.

Dukuria mund të përshkruhet si një formë e free riding (ose freeloading), të cilën e patëm cekur para pak javësh në Peizazhet.

Dhe ja pse: ekziston një sistem akademik, në Perëndim, për organizimin e punës akademike, shkencore dhe didaktike në Universitetet – i cili rregullon, ndër të tjera, përparimin në karrierë, marrjen e gradave dhe të tenure-s, procesin e botimit në revista shkencore peer reviewed dhe, në përgjithësi, pritet të garantojë cilësinë e mësimdhënies dhe të kërkimit në këto institucione.

More…

KRIME E PERCEPTIME 2

Kohët e fundit mediat shqiptare po e bombardojnë publikun me lajme për bomba me celularë, vrasje makabre, tritol në banesa e automjete, trafiqe droge, vrasje për motive të dobëta, grabitje bankash, aksidente rrugore, përdhunime, e kështu me radhë. Kronika e zezë po i nxin faqet e para të gazetave. Nuk vihet në dyshim vërtetësia e informacionit, aq më tepër kur, përveç pamjeve e dëshmive, shoqërohen nga deklaratat e pashmangshme të Ministrisë së Brendshme që informon rregullisht qytetarët për aksionet e policisë. Në këtë rast mediat nuk tregojnë të pavërteta, por vala e krimeve të raportuara e rrit detyrimisht e me të drejtë shqetësimin e publikut.

Mirëpo, siç dihet prej kohësh nga studimet sociale, krimi jo gjithnjë ka lidhje me perceptimin e sigurisë. Me fjalë të tjera rritja ose ulja e krimeve nuk ka raport të drejtpërdrejt me rritjen ose uljen e shqetësimit të qytetarëve për sigurinë publike. Ka raste që lakorja e grafikut të krimeve rezulton në ulje, kurse ajo e perceptimit të rrezikut ndaj krimeve ndjek kahun e kundërt. Studime të hollësishme në shumë vende të botës kanë vërtetuar se emocionet e publikut nuk varen nga numrat e krimeve të kryera. Ka krime që e tronditin aq shumë publikun dhe ua tërheqin aq shumë vëmendjen mediave, saqë ndryshojnë edhe perceptimin e sigurisë.

More…

PËLLUMBA DHE SKIFTERË 7

Le të pyesim nëse çështja e shëndetit social mund të shtrohet dhe të diskutohet jashtë kornizimit etik, ose referencës ndaj së mirës dhe së keqes.

Një model të thjeshtuar për këtë e kam gjetur në Liars and Outliers: Enabling the Trust that Society Needs to Thrive, nga Bruce Schneider, i cili i referohet në këtë rast një modeli nga teoria e lojërave, të quajtur Loja e Skifterëve dhe Pëllumbave, të zhvilluar nga John Maynard Smith dhe George R. Price në 1971.

Këtu më poshtë po e përshkruaj këtë model sipas parashtrimit që i bën Schneider (në kapitullin e tretë të librit).[1]

Të përfytyrojmë një komunitet individësh që ndjekin strategji të ndryshme për të mbijetuar. Disa bashkëpunojnë, të tjerë i shkelin rregullat (angl. defect). Këta të fundit janë skifterët: agresivë nga natyra, të dhunshëm, sulmojnë individë të tjerë dhe mbrohen me forcë, nëse i sulmon kush tjetër. Grupi i dytë, ose ata që bashkëpunojnë me njëri-tjetrin, janë pëllumbat: paqësorë, i ndajnë të mirat me pëllumba të tjerë dhe tërhiqen kur i sulmon kush.[2] Për shembull, kur dy pëllumba gjejnë ushqim, bashkëpunojnë dhe e ndajnë ushqimin me njëri-tjetrin. Kur një skifter dhe një pëllumb gjejnë ushqim, skifteri ia merr ushqimin pëllumbit. Kur dy skifterë gjejnë ushqim, ata luftojnë mes tyre derisa njëri fiton, me një farë probabiliteti që tjetri të vritet gjatë përleshjes, ose të lëndohet rëndë.

More…

MËDITJET E NDERIT 19

Para pak ditësh, ministri i Shëndetësisë Ilir Beqja paraqiti një ankesë, pranë Urdhrit të Mjekut, kundër dy mjekëve të Spitalit Ushtarak, të cilët dhanë deklarata publike të gënjeshtërta në lidhje me vrasjet e 21 janarit 2011.

Në lidhje me këtë gjest të rëndë të këtyre dy profesionistëve shkroi një editorial tani edhe Skënder Minxhozi, tek Tema.

Mjekët në fjalë, dr. Koçeku dhe dr. Gega, ishin në gjendje t’i jepnin publikut, aso kohe, atë pjesë të së vërtetës që mundeshin – por zgjodhën të gënjejnë, sipas çfarë shkruhet dhe thuhet; për të mbrojtur palën vrastare.

Gjunjëzimi i ekspertit para pushtetit nuk habit; sepse eksperti rregullisht i gjunjëzohet pushtetit (kur iu desh pushtetit ndonjë ekspert dhe nuk e gjeti?).

Është e rëndë, megjithatë, kur një mjek luan me pritshmëritë e publikut; sepse mjekun e duam të jetë jo vetëm ekspert dhe rrogëtar, por edhe autoritet moral, me akses të privilegjiuar ndaj së vërtetës.

Po të shohësh tani rolin që luan dhe peshën që ngre fjala e ekspertit në proceset hetimore dhe gjyqësore, e kupton edhe më mirë se çfarë shkatërron pikërisht gënjeshtra e këtyre mjekëve, ose edhe vetëm shpërfillja ndaj realitetit ashtu siç vetëm ai mund ta shohë.

More…