YZENGJITE E PROFESORIT 97

Një artikull i Auron Tares në suplementin Milosao të Gazetës Shqiptare (tani i rimarrë edhe nga revista “Mapo”), që mëton të zbulojë prapaskenat prapa interpretimit të pikturës shkëmbore të shpellës së Trenit (Devoll), ndihmon edhe për të kuptuar mënyrën si ka funksionuar dhe vijon të funksionojë ai segment i dijes historike shqiptare, i cili i ka dhënë vetes detyrën të furnizojë me prova ideologjinë kombëtariste.

Figurat e zbuluara në shpellën e Trenit i ka analizuar dhe interpretuar, më shumë se një herë e duke filluar që nga viti 1969, prof. Myzafer Korkuti, një nga zërat më autoritarë të arkeologjisë dhe të parahistorisë së shqiptarëve.

Piktura shkembore e Trenit

Sipas Korkutit, piktura shkëmbore e Trenit ishte vepër e popullsive ilire “autoktone”, të mijëvjeçarit të dytë p.e.s. (prania e kuajve në pikturë do mbajtur për domethënëse). Këto interpretime janë botuar në revistat albanologjike më prestigjioze të kohës: “Studime Historike”, “Studia Albanica” dhe “Shqipëria Arkeologjike”, si dhe parashtruar me një kumtesë të posaçme në Kuvendin e Studimeve Ilire (1972). Më pas, riprodhime të pikturave të Trenit u vendosën në pavijonin e parahistorisë në Muzeun Kombëtar, duke e sanksionuar përfundimisht hipotezën e prof. Korkutit.

Datimi i pikturave si të periudhës së hershme të Hekurit (në kapërcyellin e mijëvjeçarit të dytë p.e.s.), nga ky studiues, mbështetet kryesisht në afërsinë gjeografike të shkëmbit ku janë bërë këto piktura, me një vendbanim të lashtë të zbuluar në Tren.

Për fat të keq, siç vëren Auron Tare, interpretimi i prof. Korkutit është kundërshtuar, që në Kuvendin e Studimeve Ilire të vitit 1972, nga prof. Nicholas Hammond, studiues i njohur i historisë së Ballkanit; i cili mbrojti aty mendimin se ishte fjala më tepër për figura kalorësish mesjetarë, dhe piktura duhej datuar si e kohës së Kryqëzatës së Parë.

Hammond e përsëriti kritikën e vet ndaj interpretimit të Korkutit edhe më pas, në një artikull të botuar në vitin 1986 në “Journal of Medieval History”, ku ndër të tjera shkruan:

Figura që duket më sipër se të tjerat në pikturën e Trenit ka frèrë të cilat duken që arrijnë deri tek fillimi i shalës dhe këmba, që duket poshtë stomakut të kalit duhet të jetë mbështetur në yzengji (këmbëza). Në dorën e djathtë të ngritur lart kalorësi duket që mban një fajkua. Po të shikojmë kaloresit më poshtë vështrojmë, se secili ka një ushtë të gjatë dhe ushta e atij që është më parë ka një pjesë metalike në krye. Të dy qentë e gjuetisë kanë bisht të përdredhur lart dhe veshët e prerë [...] dhe brirët e drerëve janë të theksuar qartë. Detajet reale të figurave, qëndrimi i kalorësve dhe efekti i mbushjes me gëlqere i bëjnë këto figura shumë të ndryshme nga ato prehistorike. Siç kam shkruar më parë “këto figura janë shumë të ngjashme… me figurinat prej gëlqereje në Wiltshire Downs”.

Artikullin e Hammond do ta gjeni të plotë në revistën Mapo; aty ky autor parashtron edhe disa argumente në favor të pranisë së kryqtarëve të Kryqëzatës I, në Tren të Devollit.

Edhe një jospecialist nuk e ka të vështirë të dallojë se kalorësi në pikturën e Trenit përdor frerin dhe yzengjitë, të cilat nuk njiheshin në atë periudhë parahistorike ku e vendos pikturën Korkuti. Historianët e përdorimit të kuajve në fushëbetejë mendojnë se yzengjitë kanë hyrë në Europë nëpërmjet dyndjeve të avarëve, dhe janë adoptuar prej europianëve dikur rreth shek. VIII të erës sonë.

Edhe pse, pasi lexon kritikat e Hammond, interpretimi i Korkutit tingëllon qartazi i gabuar, ka qenë dhe mbetet e drejta e studiuesit shqiptar që të ngulë këmbë në hipotezën e vet, meqë këtu bëhet gjithsesi fjalë për interpretime objektesh që vijnë nga thellësitë e kohëve. Prandaj për t’u shqetësuar këtu nuk është aq gabimi, sado elementar, i Korkutit, por heshtja që e ka rrethuar në mjediset e dijes albanologjike shqiptare, për më se 30 vjet, kritikën e drejtpërdrejtë të Hammond.

Shkruan Auron Tare:

Kanë kaluar gati 20 vjet që artikulli i Prof. Hammond është bërë tashmë publik dhe mendimi i tij në interpretimin e Pikturave Shkëmbore të Trenit kanë gjetur mbështetje në qarqet shkencore të studimeve Ballkanike. Fatkeqësisht në botimin e librit Arti shkëmbor në Shqipëri [në 2007, me autor Korkutin] jo vetëm që mendimet e Prof. Hammond nuk debatohen publikisht por çuditërisht as edhe që përmenden në kapitullin e Pikturave të Trenit. Sygjerimet e Prof. Hammond dhe Sir Runciman do të bënin çdo studiues serioz t’i rishikonte dhe t’i rivlerësonte konkluzionet e nxjerra përpara 35 vjetëve, të cilat mund të jenë bërë në një kontekst të caktuar politik.

Tare gjithashtu citon Hammond, i cili pohon se kritikat e tij ndaj interpretimit të Korkutit nuk u përmendën në konkluzionet e Kuvendit të Studimeve Ilire. Që prej asaj kohe, interpretimi që i dha studiuesi shqiptar pikturës shkëmbore të Trenit u shndërrua në një të vërtetë të dhënë të albanologjisë, dhe u përcoll nga teksti në tekst, nga muzeu në muze e nga konferenca në konferencë.

Myzafer Korkutit nuk ia kërkon kush të jetë i pagabueshëm në interpretimet e veta; por shpërfillja sistematike që ky i ka bërë kritikave të Hammond, po t’i besojmë Auron Tares, tregon se këtu nuk bëhet më fjalë për debat shkencor, po për diçka tjetër – sakrificë të dijes për hir të ideologjisë.

Për mendimin tim, nuk duhet të jesh arkeolog profesionist për të dalluar se kalorësit në pikturë përdorin yzengjinë, as që njëri prej tyre mban në krah diçka që nuk mund të jetë veçse një fajkua gjahu – të gjitha këto tipare të kalorësisë mesjetare, jo të ilirëve parahistorikë të Korkutit. Ky i fundit nuk është i pari arkeolog që ka “zbuluar” çka dëshironte të gjente; dhe është ngutur pastaj t’i shpallë interpretimet e veta në forume shkencore, i bindur për vlerën e tyre ideo-politike.

Ndoshta pikërisht për këtë arsye një dijetar i një kalibri tjetër, si Çabej, i vështronte me skepticizëm të madh zbulimet madhështore të arkeologëve shqiptarë, dhe refuzonte t’i integronte interpretimet e tyre në studimet e veta të historisë së gjuhës.

  1. …keto figurina ishin me të vertete kalores mesjetare dhe i datova ato si të Kryqezates se Pare – keshtu shkruan Hammondi ne interpretimin e tij.
    A ka kryq(e) ne pikturat shkembore?
    Nese jo, ka pak gjasa ti kene bere kryqtaret, ashtu si ka pak gjasa ti kene bere bizantinet per te parin e tyre kur gjuajti artyre aneve.

    Pikturat duan riinterpretim. Ato mund te datohen qe kur freret, e fajkoi (pse jo shqiponja) nisen te perdoren dhe ne vazhdim.
    As interpretimi e as riinterpretimi i tyre nuk ndikon ne autoktonine apo vazhdimesine iliro-shqiptare.

  2. Dakort me Hammondin per shume interpretime qe i ka bere piktures por “veshet e prera” te qenve si i dalloi? Problemi eshte se gjithesecili i ben interpretimet ne kontekstin e botekuptimit te vet. Korkuti interpretonte per pasardhesit e ilireve, kurse Hammondi per ata te papes.

    Megjithate me ben pershtypje mungesa e tekstit…

  3. Ujk, nëse e ke fjalën për mungesën e tekstit në pikturë, kjo mund të shpjegohet edhe me atë që kryqtarët ndoshta nuk dinin shkrim e këndim.

  4. Xha xha, me shume u nxita nga shkrimi i CD dhe “vullneti” ndonjehere i pajustifikuar per te nxjerre perfundime definitive per gjerat, dhe e thashe ne forme shakaje.
    C’te keqe do kishte sikur ne si turiste te shkonim ne Devoll dhe nder te tjera shoqeruesi te na merrte dhe te na tregonte nje veper arti “te padatuar”?
    Ne rastin konkret shume nga argumentet i mirekuptoj dhe autori (Hammondi) ka bere nje interpretim te admirueshem social historik te kontekstit (sepse cdo kerkonte kaloresi ne maje te malit, nese ky nuk ishte nje pozicion strategjik?) E megjithate nuk flitet dot me saktesi sepse nuk ke tekst ose shenja te tilla, dhe per periudhen qe flitet nuk kane munguar as kaloresit vendas. Ku francezi dhe ku devillioti tha…

  5. Diskutimi juaj, le shume per te deshiruar. Madje te le dhe nje shije shume te keqe.

    Kam ca paqartesira qe e di fort mire se nuk do te me sqarohen kurre :

    - C’ju shtyn juve t’i besoni me shume Hamondit sesa Korkutit ne nje sfere qe nuk eshte fare e juaja ?

    - Me ç’lloj ndershmerie intelektuale ju zgjidhni nje kamp (ane), duke lene te duket haptas qe ju e beni kete alla partizançe ose tifozçe ?

    Nga deshira juaj e madhe per t’u shprehur mbi gjithçka, qe nga rrotullimi i Tokes e deri tek jeta e termiteve, ju harroni se kjo behet pa as minimumin e njohurive ne keto fusha. Dhe kjo quhet thjesht “perzierje qulli”.

    Une nuk i kam pare, dhe as lexuar punimet e njerit apo tjetrit. Por edhe sikur t’i kisha lexuar, keto punime jane si te thuash arabisht per mua, dhe nuk jane objekt tifozlleku : Iksi ma mbushi mendjen me shume se Ypsiloni. Ne keto gjera, nuk ka mbushje mendje si te me teket mua, por ka metoda shkencore qe vene vulen e fundit. Prandaj dhe rreshtimet tuaja te nxituara neper llogore qe ju nuk i njihni aspak me duken sharlatanizma, asgje me teper.

  6. Kalimtari shkruan:

    Diskutimi juaj, le shume per te deshiruar. Madje te le dhe nje shije shume te keqe. Kam ca paqartesira qe e di fort mire se nuk do te me sqarohen kurre :
    - C’ju shtyn juve t’i besoni me shume Hamondit sesa Korkutit ne nje sfere qe nuk eshte fare e juaja ?
    - Me ç’lloj ndershmerie intelektuale ju zgjidhni nje kamp (ane), duke lene te duket haptas qe ju e beni kete alla partizançe ose tifozçe?

    Kalimtar, shkrimi im është i mbështetur në artikullin e Auron Tares. Artikullin Tarja e ka botuar në gazetë, çka do të thotë se ia drejton një publiku që nuk merr shumë vesh nga piktura shkëmbore, edhe pse kërkon të marrë vesh.

    Nga shkrimi i Tares, mua më bëri përshtypje të madhe jo aq gabimi në interpretim që mund të ketë bërë Korkuti, por heshtja e këtij të fundit ndaj kritikave të Hammond, për të cilën gjithashtu flet Tare. Unë kam punuar në mjedise të tilla, dhe e kuptoj për bukuri çështjen që ngrihet tani.

    Kjo më shtyu edhe ta sjell artikullin këtu: një tjetër dëshmi sesi shkenca e ashtuquajtur “shqiptare” ka vepruar si struci, duke e futur kokën në rërë, për të mos ua vënë veshin kritikave nga jashtë, duke e diskredituar veten në këtë proces. Ky problem mua më cek drejtpërdrejt, dhe do të duhej shumë më tepër sesa zemërata e një kalimtari çfarëdo për të ma mbyllur gojën.

    Dilema ime nuk kërkon ndonjë ekspertizë kushedi çfarë për ta kuptuar: pse Hammond i referohet gjerësisht Korkutit, ndërsa Korkuti nuk i referohet kurrë Hammond, madje as pas 1990-ës (gjithnjë, po t’i besojmë artikullit të Tares)?

    Vazhdon Kalimtari:

    Nga deshira juaj e madhe per t’u shprehur mbi gjithçka, qe nga rrotullimi i Tokes e deri tek jeta e termiteve, ju harroni se kjo behet pa as minimumin e njohurive ne keto fusha. Dhe kjo quhet thjesht “perzierje qulli”.

    Këtu ti e kalon masën, o Kalimtar, dhe kalon në një sulm ad hominem; edhe pse identitetin tënd kujdesesh ta fshehësh pas një pseudonimi çfarëdo. Në të kaluarën, kësaj sjelljeje i kanë pasë thënë të thyesh xhama me llastiqe. Të përgëzoj.

    Megjithatë, ti nuk mund ta dish ç’njohuri kam unë në këto fusha – madje edhe sikur të kesh në duar dosjen time. Mund të thuash se njohuritë e mia të pakta ose të pamjaftueshme ti i dedukton nga ç’kam shkruar unë; po atëherë pse nuk ulesh dhe të diskutosh me mua për çfarë kam shkruar? Në rastin konkret, unë nuk futem në hollësitë e polemikës për datimin e pikturës, përveçse kur përmend kohën se kur është sjellë yzengjia në Europë – po për këtë nuk duhet ndonjë ekspertizë e veçantë apo jo?

    Më në fund, po e përsërit: asnjë ekspertizë e veçantë nuk duhet, për të lexuar dhe komentuar një artikull që botohet në “Milosao” ose në “MAPO”. Fjalët e tua duan të provokojnë; por unë s’kam ndërmend të botoj rezymenë time në blog.

    Vazhdon Kalimtari:

    Une nuk i kam pare, dhe as lexuar punimet e njerit apo tjetrit. Por edhe sikur t’i kisha lexuar, keto punime jane si te thuash arabisht per mua, dhe nuk jane objekt tifozlleku: Iksi ma mbushi mendjen me shume se Ypsiloni. Ne keto gjera, nuk ka mbushje mendje si te me teket mua, por ka metoda shkencore qe vene vulen e fundit. Prandaj dhe rreshtimet tuaja te nxituara neper llogore qe ju nuk i njihni aspak me duken sharlatanizma, asgje me teper.

    Më lart the, o Kalimtar, se flisja “pa minimumin e njohurive”, tani thua “që nuk i njihni aspak”; me këtë vrrull që ke marë, do të përfundosh duke më akuzuar për analfabet. Flet për metoda shkencore që “vënë vulën e fundit”; në të vërtetë nuk ka të tilla, përkundrazi. Edhe Korkuti, edhe Hammond interpretojnë, në bazë të të dhënave që kanë – dhe interpretimi gjithnjë mund të kundërshtohet. Asnjë “metodë shkencore” nuk mund të çojë në shpërfilljen e plotë të kritikës që të vjen nga një koleg, aq më tepër i kalibrit të Hammond. Nuk ka nevojë të jesh specialist i pikturës shkëmbore parahistorike, për të kuptuar se këtu ka shkelje të rëndë të etikës së kërkimit shkencor!

  7. Ka dy menyra kendveshtrimi mbi historine e artit :

    1. te fshihesh mbas petkut kolektiv-kombetarist, duke mohuar gjithcka qe mund te prishe ekuilibret e elementeve pjeseperberese te mitologjise tende etnike (me te cilat te kane perkundur qe ne djep). ne te njejten kohe te shkallmosh, mallkosh dhe asgjesosh cdo gje dhe gjithcka qe mund te cenoje sendren tende personale, ne nocione si “fara” apo “raca” e ndritur ne te cilen ben pjese.

    2. te perpiqesh te mesosh. te perpiqesh te njohesh. te shohesh me mosbesim dogmat, demagogjite, propagandat e te gjitha llojeve, te kesh nevoje te zbulosh te vertetat e gjerave , edhe ne rastet kur keto te fundit shkojne kunder deshirave te tua individuale.

    gjithe ceshtja shtrohet ne ate se cfare desheron te perzgjedhesh: qetesine tende (etnike, politike,morale, sociale,fetare…), apo brutalitetin dhe konfrontimet te cilat lindin prej gjurmimit te se vertetave. rruga e pare kerkon nje divan te rehatshem, me mbulesa te buta dhe nevojen per te fjetur. rruga e dyte sigurisht qe eshte edhe me e veshtira, pasi kerkon perkushtim, guxim, mund, djerse, perplasje…

    sa per “konkluzionet” e korkutit mbi prejardhjen ilire te kesaj pikture, vetem si qesharake dhe tejet amatoreske mund te karakterizohen. qe te nxjerresh perkatesine etnike te nje krijuesi, i cili ben pjese ne nje grup te caktuar njerezor, duhet ne rradhe te pare qe vete vepra te deshmoje kete fakt (nepermjet elementeve te ndryshem gjuhesor, artistik, stilistik, konceptual). ne rastiv e vizatimeve ne fjale nevoja per t’i pagezuar si ilire, vetem si e pamatur, e nxituar dhe mbi te gjitha e pabaze mund te karakterizohet.

    historia shqiptare, jo vetem e artit por edhe me gjere, duhet rishkruar serisht, nese kerkojme te jete e vlerte, te perballet dhe ti rezistoje kohes.

  8. Pa qëllim datimin, le të vemë re ç’ka piktura.

    1. Gjuetinë e bëjnë njerëz në grup që kanë: kuaj me frerë, qenë, heshta, shpend gjuetie
    2. Piktura nuk ka asnjë shigjetë
    3. Piktori nuk ka shkruar asnjë grafemë
    4. Piktori nuk ka gërryer asnjë simbol fetar a heraldik
    5. Gjuhet dre, dreni.

    Në pikturat e Trenit gjuhet dreni. Aty pranë ende ka një rezervat; dreni, kaprolli kanë qënë të pranishëm gjithherë. Nga këto priremi të besojmë se piktori i ka parë kalorësit të gjuajnë aty.
    Cilët kanë qënë këta kalorës? Duket që janë fisnikë. Piktorit nuk i ka shpëtuar hierarkia, ai me zogu lart ata me heshta poshtë. Gjuetia është e organizuar. Mbajtësi i zogut nuk e ka të nevojshme heshtën. Zogu mund të jetë fajkua ose shqiponjë. Nga madhësia duhet të jetë fajkua, i cili meqë nuk përdoret për të gjuajtur dre, automatikisht i jep autoritetin e liderit mbajtësit. Ç’fisnikë kanë gjuajtur në Devoll? Duhet të nisemi mbrapsh, nga koha më e vonë e përdorimit të heshtave e të shohim me radhë gjithë shpurrat e sulltanëve, princërve të Arbërisë, kalorësve, perandorit të Bizantit, etj, që kanë kaluar andej e kush prej tyre ka përdorur fajkua për gjueti.
    Nga paragrafi më lart, sipas hamendjes së Hammondit piktura mund të datohet edhe diku rreth vitit 1108 ku në zonën në fjalë është nënshkruar Traktati i Diabolisit prej Bohemundit dhe vetë Perandorit të Bizantit Aleksit I. Ka më shumë mundësi që Aleksi I, si fitues që ka ngritur aty një kamp perandorak dhe jo Bohemund normani si vasal I mundur, të ketë pasur qejf, nge dhe mundësi të gjuajë dre. Tek Aleksiada, Anna Komnena përshkruan hollësisht figurën e Bohemundit aty: lëkurë bardhë e flokë të prerë, sy blu e mjekër e rrojtur; me aq sa ka wiki (studiuesit, Auroni mbase, duhet ta lexojnë me këtë sy) ai nuk ka fajkua. Nëse Aleksi I Komneni ka pasur fajkua, skena në fjalë mund ti përkasë atij.
    Qënë pranë Egnatias, dhe pranë Kosturit që herë ruhej nga 300 anglezë e herë shkonin 100 suedezë, prania e kalorësve (të huaj,) në një fortesë nuk mund të mohohet. Diabolis rreth 900-tës ka pasur peshkop Shën Klementin e Ohrit. Ajo që do të ishte mangut në çdo rast të tillë është hierarkia, është fakti se jo çdo mercenar a kryqtar i zakonshëm mund të mbajë fjakua. Cili është ai që gjuan me fajkua në Devoll? Perandori, ndonjë princ a kalorës me famë i kohës? Për këtë duhet lexuar Aleksiada dhe vepra të tjera që përshkruajnë fisnikët dhe kryqtarët. Kandidatët janë midis atyre që gjuajnë me fajkonj. Nëse asnjë nga ata që kanë kaluar në Devoll nuk ka gjuajtur me fajkua piktura duhet datuar hershëm.
    Sa më hershëm? Aq sa na lejojnë, përdorimi i frerëve, fajkoit për gjueti, – për herët dhe mospasja e simboleve fetare e heraldike – për vonë.
    Ndërsa mospërdorimi i shigjetave mund të shpjegohet me rrezikun për plagosjen e sho-shoqit dhe qenve në një gjueti masive.

  9. Në fakt edhe ata që nuk i pranojnë idetë e Korkutit nuk sjellin asgjësendi të vlefshme për të provuar të kundërten. Nuk kam mendim të shkëlqyer për të, u bë drejtor Instituti sepse ishte sekretar partie, ndërkohë që ishin gjallë disa figura të nderuara të arkeologjisë shqiptare. Por është njeri i përmbajtur në shkencë, nuk fluturon me presh sikundër Ceka edhe pse më habiti që pas viteve 90 për tu vënë në modë nisi të merret me pellazgët, por nuk këputi shumë mufka.
    Tani po thuhet se freri i kalit është i vonë dhe kjo hedh poshtë idetë e vjetërsisë së pikturave të Trenit. Nuk është e vërtetë. Një enciklopedi e vërtetë, që përshkruan shumëllojshmërinë e frerëve gjendet që në disa pllaka balte me shkrim të kunjtë hitit. I përket shekullit 15 para Krishtit. Ndërkohë, freri që përshkruan Xenofoni në shekullin e 6 para Krishtit është shumë më i sofistikuar se ai që përdorin sot fshatarët shqiptarë. Te ky link ka imazhe kuajsh me fre në skulptura të datuara dy mijë vjet para Krishtit : http://www.miscellanees.com/b/bogros26.htm
    Edhe fajkoi apo shqiponja, se nuk merret vesh çfarë është shumë më e lashtë se Mesjeta. fillimisht është dokumentuar në vizatimet e egjiptianëve të lashtë, të cilët e zbusnin dhe e përdornin për gjueti shumë kohë para evropianëve. Më pas kemi shqiponjën perandorake si embleme të perandorit dhe legjioneve romake, në përbërje të të cilëve shkonin dhe bënin shërbimin ushtarak të rinjtë ilirë.
    Ndërkohë që është shumë e vërtetë që dy kolona të kryqëzatës së parë (shek11) kanë kaluar njëra nga Bari e Durrësi e kanë kaluar në krah të liqenit të Ohrit dhe tjetra nga Taranto Palasa për tu shfaqur përsëri në Ohër, megjithatë është e çuditshme që kryqëtarët frënge e gjermanë, plot ëndrra delire fetare të hyjnë në shpellën e Trenit e të vizatojnë skena krejt primitive gjuetie ! Dihet se simbolet e krishterimit janë qengji, peshku etj, ndërkohë që skena në fjalë është krejt pagane dhe si e tillë e dënuar nga kisha katolike.
    Ndërkohë, unë e kam të vështirë të gjej një ngjashmëri të vizatimeve të Trenit me ato figurat gjeometrike e astronomike të Wiltshire Downs.

    • Lyss, në fakt argumenti i vjetërsisë relative ka lidhje më shumë me yzengjitë sesa me frerin, meqë yzengjitë pak a shumë dihet se kur kanë hyrë në Europë.

  10. Ne keto gjera, nuk ka mbushje mendje si te me teket mua, por ka metoda shkencore qe vene vulen e fundit. Prandaj dhe rreshtimet tuaja te nxituara neper llogore qe ju nuk i njihni aspak me duken sharlatanizma, asgje me teper.

    Kalimtar, e thua drejt. Por puna eshte se askush nuk ka perdorur metoda shkencore. Deri sa keto metoda te aplikohen mbi keto vizatime ne po ia lejojme vetes, sikurse kane bere edhe “shkencetaret” te interpretojme, apo veme ne diskutim interpretimet e tyre, sipas botekuptimit tone.
    Problemi qe eshte shtruar ketu nuk eshte se sa i sakte eshte nje interpretim apo nje tjeter, por pamundesia per te kuptuar se ato jane vec “interpretime” dhe duhen krahasuar me interpretime te tjera mbi kete baze. Pra kush interpretim jep me shume argumenta se tjetri; kjo eshte rruga shkencore. Ndersa kur t’i bejne datimin nepermjet gjurmeve te radiokarbonit, atehere nuk na mbetet vec se te gjithe te flasim me nje ze… Mirupafshim deri atehere.

  11. Une nuk kuptoj gjithe kete debat.Gjithe kete hidhesire nese dalin ilire dhe gjithe kete parakenaqesi nese dalin mesjetare.Gjithe kjo ne objektin e mirenjohur te mospatjes se historise.Meshimi ne njerin krah nuk ben gje tjeter vecse prish peshoren.Shkenca e sotme boterore s’para e ka qejf te futet perdorimi i metodes se karbonit ne zbulimet arkeologjike ne Shqiperi.Kam frike se kur do te filloj te perdoret seriziosht nga shkencetare te pa anshem do te lere me goje te hapur kohen.

  12. A mund tè pèrjashtohet fakti qè vizatimi mund tè jetè bèrè nga njè vendas i cili tè vetmet gjèra qè i kanè bèrè pèrshtypje dhe qè ka vizatuar janè ato pak gjèra qè ai ka mundur tè shohè prej larg nè njè gjueti tè organizuar? Si i tillè nuk ka arritur tè pershkruajè detajet e kryqit aq shumè tè kèrkuara pèr vèrtetim.

  13. Zoterinj,
    Nuk eshte puna kush ka te drejte, Hammond apo Korkuti. Me siguri qe njeri ka te drejte. Por problemi eshte se, ne keto kushte tonat ku te gjithe jemi profane, mire do te ishte te mos zgjidhnim asnje kamp. Dhe jo siç ben Xha xhai (me te cilin nuk kam kurrfare inati : a mund te kesh inat dike qe nuk e njeh ?!) duke zgjedhur pernjehere kampin Hammond dhe duke lene pas dore kampin Korkuti.

    E mira e te mires do te ishte nje diskutim i matur, i mbushur perplot me folje ne kushtore (hamendesime, dyshime, urime, deshira, etj.). Kjo do te ishte ndershmeri intelektuale. (Per hir te nje niveli mjaft te ulet te leximit shqip nga ana e lexuesve shqiptare, me duhet te sqaroj se ndershmeri intelektuale nuk ka kurrfare lidhje me ndershmerine morale apo tjeter. Kjo e fundit i perket sferes vetjake te çdokujt prej nesh dhe asnjeri nuk duhet te germoje aty).

    Sigurisht qe nuk kam kurrfare te drejte te cilesoj dike si analfabet. As dhe ta acaroj thjesht per acarim. Keshtu qe jini te qete sepse keto ide qe parashtrova ketu jane pa kurrfare qellimi dashalig.

    Nese e kam gabim, kjo eshte diçka qe duhet marre pa shume drame, sepse askush nuk humbet nderin ngaqe dikush ia rrezoi mendimin.

    Dhe e fundit, ne jemi ketu thjesht pseudonime. Dhe keshtu duhet te ngelemi deri ne fund. E rendesishme ne biseda te tilla eshte thjesht çka shkruhet dhe jo historia jone e perparshme apo profecite tona per me tej.

  14. Shkruan Kalimtari:

    E mira e te mires do te ishte nje diskutim i matur, i mbushur perplot me folje ne kushtore (hamendesime, dyshime, urime, deshira, etj.). Kjo do te ishte ndershmeri intelektuale. (Per hir te nje niveli mjaft te ulet te leximit shqip nga ana e lexuesve shqiptare, me duhet te sqaroj se ndershmeri intelektuale nuk ka kurrfare lidhje me ndershmerine morale apo tjeter. Kjo e fundit i perket sferes vetjake te çdokujt prej nesh dhe asnjeri nuk duhet te germoje aty).

    Kalimtar, e mira e të mirës do të ishte një diskutim ku pjesëmarrësit të merreshin me çështjet e diskutuara, jo të vinin në dyshim ekspertizën e shoku-shokut për t’u marrë me ato çështje. Nga ana tjetër, marr guximin të të kundërshtoj edhe këtu, duke vërejtur se ndershmëria intelektuale dhe ndershmëria morale kanë të përbashkët të qenët të dyja forma të ndershmërisë. Ti thua “nuk kanë kurrfarë lidhjeje”, unë them që kanë. Apo nuk e kam kompetencën e duhur as për t’u prononcuar në lidhje me format e ndjeshmërisë? Mos më duhet të afishoj këtu ndonjë fotokopje të diplomës që kam marrë në Honesty Studies?

    Vazhdon Kalimtari:

    Sigurisht qe nuk kam kurrfare te drejte te cilesoj dike si analfabet. As dhe ta acaroj thjesht per acarim. Keshtu qe jini te qete sepse keto ide qe parashtrova ketu jane pa kurrfare qellimi dashalig.

    Me gjithë respektin formal që kam për këdo që rreshton shkronja në faqe, më duhet të them, Kalimtar, që kam frikë se qëllimet e tua, si qëllime të një personi krejt të panjohur, nuk i interesojnë njeriu. Rëndësi kanë efektet e fjalëve të tua, jo qëllimet. Qëllimet mund t’i përdorësh për t’u ndier mirë, por efektet i ndiejnë të tjerët. Prandaj, herën tjetër, ndoshta mund të tregosh më shumë kujdes për të dytat, dhe t’i harrosh të parat.

    Vazhdon Kalimtari:

    Nese e kam gabim, kjo eshte diçka qe duhet marre pa shume drame, sepse askush nuk humbet nderin ngaqe dikush ia rrezoi mendimin.

    Po kujt iu rrëzua mendimi nga kush? Mua më duket se as mendimi yt nuk është rrëzuar, jo më i të tjerëve, duke përfshirë këtu edhe timin.

    Përfundon Kalimtari:

    Dhe e fundit, ne jemi ketu thjesht pseudonime. Dhe keshtu duhet te ngelemi deri ne fund. E rendesishme ne biseda te tilla eshte thjesht çka shkruhet dhe jo historia jone e perparshme apo profecite tona per me tej.

    Po mirë, o njeri, po nuk ishe ti i njëjti që pak më parë, për të kundërshtuar diçka timen, vajte more në pyetje kompetencën time për t’u marrë me këto punë, ose “historinë” time në fushën përkatëse; madje duke ia lejuar vetes të pohoje se kishe lexuar edhe shkrime të tjera prej meje? Në qoftë se ti ke lexuar aq nga këto shkrime të miat sa të formosh bindjen se unë nuk i njoh fare çështjet e trajtuara në artikujt më sipër, atëherë me ç’të drejtë thua që ti mua s’më njeh, prandaj “nuk mund të kesh kurrfarë inati” me mua? Çfarë të duhet që të më njohësh më shumë? Të pish gjak me mua e të bëhesh vëllam? Meqë unë nuk jam psikiatër, dhe nuk i kam kompetencat për të të diagnostikuar si me personalitet të shumëfishtë, nuk më mbetet veçse të shpresoj që kjo që bën ti është formë e sofistikuar e autokritikës. Dhe, sidoqë të jetë puna, ndoshta tani je gati për të thënë diçka konkrete, diçka që ka lidhje me diskutimin që po bëjmë dhe jo me ty ose me pikëpamjet e tua për debatin si të tillë ose me gjuhën e përdorur në debate të tilla.

  15. Te dashur miq

    duke qene se ketu ne kete forum ka nje diskutim interesant per nje shkrim qe une kam botuar para dy ditesh me lejohet qe te shtoj edhe une dicka.

    e para, mendoj se debati nuk po zhvillohet ne nje kah ku ne te gjithe te mund te japim nje mendim me te pjekur. Pra ne kahun e manipulimit te historise sone dhe perdorimit te saj per qellime politike.

    ne se jane apo nuk jane Mesjetare keto piktura mendoj se askush nga ne nuk eshte i kualifikuar per ti pranuar ato si te tilla. ne interpretimet shkencore ka nje hierarki dhe mendoj se Prof. Korkuti i vetmi ne shqiperi dhe Hammond dhe Runciman ne rrafsh nderkombetar jane personat e konfirmuar si specialiste ne kete fushe.

    Une e solla shkrimin e Hammond me shenimet e mia per te paqyruar se cfare mendimi shkencor kemi nga lidershipi yne i arkeologjise. vitin e kaluar prof. Korkuti boton nje liber ku Pikturat e Trenit i shpall prehistorike dhe ilire. ( se cfare i ben ato ilirie dhe jo dicka tjeter nje dreq e di por nejse) Ne kete liber shkencor ai as nuk e permend se ne fakt ne rrafshin nderkombetar ka pasur mendimi shume kundershtuese nga personalitetet te fushes. Pra mendimi kundershtues nuk ekziston. si perfundim per Korkutin ato jane prehistorike. Por mire a nuk do te ishte mire qe keto mendime kunder te pasqyroheshin ne liber dhe Korkuti me mendim te forta shkencore te provonte se Hamond e ka gabim?
    ne fakt ne 1972 Korkuti i hoqi mendimet kunder te shprehura nga Hammond mbi keto piktura nga konkluzionet e KOnferences se Pare shkencore mbi ceshtjet ilire. sot pas 30 e ca kusur vjetesh ben perseri te njejten gje. a eshte kjo korrekte?

    e dyta, ne se e keni lexuar shkrimin tim une atje flisja se personalitete si Cabej persekutoheshin nga KOrkuti me shoke ne menyre publike pasi mendonin se KOrkuti i perdorte perfundimet e tij ne perputhje me mendimet e Partise dhe jo ne nivel shkencor. Per nje vit me rradhe KOrkuti i varte Fleterrufe Cabejt dhe i kerkonte llogari se perse Cabej kishte dyshimembi perfundimet e tij per prehistorine.

    mendoj se keto ceshtje jane shume me te rendesishme per tu diskutuar se sa datimi i figurave nga anetaret e ketij forumi qe megjithe deshiren e mire asnjeri si edhe une nuk eshte specialist i fushes.

    auron tare

  16. Në simpozium morën pjesë përfaqësues nga 34 vende të botës, kryesisht nga vendet ku janë qendrat më të mëdha të artit shkëmbor si Italia, Franca, Spanja, Afrika e Veriut, Australia, Azia Qendrore e Kaukazi, Meksika etj. Vendi ynë u prezantua nga profesor Muzafer Korkuti, me temën “Arti shkëmbor në Shqipëri”, ndaj e quajmë me shumë interes që lexuesi të njihet me veprat e artit shkëmbor të zbuluara në territorin e vendit, të cilët janë përfaqësuar nga një numër jo i vogël dhe ruajnë vlera të pa zëvendësueshme të historisë mijëvjeçare.

  17. Mua s`me duket aspak e gabuar perdorimi dhe venia e artit apo edhe e historise ne sherbim te nje ideologjie kombetare, per sa kohe nje perpjekje e tille nuk behet qesharake, dhe nuk behet e demshme ne duart e mbartesve te saj.

    Me sa di une asnje, as zoti Korkuti, as Hammond, dhe as vleresues te tjere nuk jane specialiste te fushave perkatese qe merren me pikturat shkembore. Nuk me duket se ka vend ketu per hierarki intelektuale. Sic u permend edhe nga nje prej kolegeve me siper, mjetet per nje interpretim te saket, nese do te ishte e domosdoshme, jane te shumta, qe nga datimi me karbon, tek paleografia e te tjera si keto.

    Ai qe prish, duhet te dije/mesoje te ndertoje me perpara. Perndryshe s`eshte tjeter vecse nje barbar.

  18. XhaXhai thotë

    “në fakt argumenti i vjetërsisë relative ka lidhje më shumë me yzengjitë sesa me frerin, meqë yzengjitë pak a shumë dihet se kur kanë hyrë në Europë.”

    Problemi i argumentit të mësipërm është se supozon që autori i zhgaravinës është frymëzuar nga kalorës europianë të vëzhguar në Europë.

    E vetmja gjë që mund të thuhet me siguri është që vizatimi nuk mund të jetë bërë para se të shpikeshin yzengjitë.

    Natyrisht që heshtja e Korkutit është e pafalshme, po ashtu si dhe titulli i artikulimit të Tares -> “Pikturat prehistorike të Trenit, një mashtrim i madh?” së bashku me përkthimin e titullit të Hammond-it nga “A jane disa nga pikturat shkembore te Ballkanit Jugor rezultat i Kryqëtarëve?” në “E vërteta e pikturave shkëmbore në Ballkan”.

  19. OK, asgje per t’u shqetesuar, thjesht dua te ve ne dukje, edhe njehere, se asnjeri ketu nuk i ka njohurite e duhura apo teknikat e kerkuara per te datuar apo komentuar nje fakt historik qe ngjitet thelle ne kohe.

    Per rrjedhim, ne diskutimet tona duket te kete sa me pak perdorime foljesh ne menyren deftore. E perseris, e vetmja menyre qe lejohet kur ne nuk jemi te sigurte mbi diçka eshte KUSHTORJA, e cila, per hir te se vertetes, eshte menyra e masakruar me se keqi nga diskutuesit shqiptare.

    Dua te siguroj autorin e tekstit (xha xhai) se nuk kam germuar asgjekundi ne historine apo CV e tij, por thjesht nga vete shkrimi me doli se ai nuk e ka aftesine e duhur per te vene vula, qofte kendej e qofte andej. Edhe une, si shume te tjere, e nxjerr perfundimin tim nga ç’lexoj ne tekst dhe nuk humbas me ore e ore te tera duke germuar ne jetet e te tjereve. Kjo e fundit do te ishte diçka e pandershme, moralisht.

    Sa per mbivendosjen pandershmeri intelektuale – pandershmeri morale, ajo eshte e gabuar. Nje studiues mund te jete njeriu me i ndershem ne bote ne jeten e tij vetjake, dhe te jete i pandershem intelektualisht ne perzgjedhjen, shoshitjen dhe komentimet e nje fakti ne diskutim e siper.

    Akuza per pandershmeri morale eshte nje gje e ulet dhe nuk duhet te kete vend ne nje diskutim te kulturuar.
    Kurse ajo per pandershmeri intelektuale ka vendin e vet dhe rikujtohet sa here qe ka shtremberime (te qellimta ose jo) te fakteve, debateve ne fjale.

  20. Bisede interesante, por kam idene se behet me shume fjale jo vetem per ndershmerine intelektuale, porse edhe per aftesine e shkencetarit per te bere shkence me metoda te paracaktuara nga “Guild-i” i shkencetareve. Dhe ajo qe mesojne studentet ne semestrin e pare eshte sesi fillon nje studim, pra leximi i literatures dhe “Forschungsstand”, deri ku ka vajtur psh. trajtimi i temes ne analize ose studim. Moscitimi i nje studimi, me deshire (injorimi) ose nga padija, eshte i pajustifikueshem.

  21. Nje simpozium ne 2007 i organizuar ne Itali ku Shqiperia u prezantua nga Z.KOrkuti me Artin Shkembor.

    Per sqarim te lexuesit te mesiperm titulli i shkrimit tim Pikturat e Trenit nje Mashtrim i Madh? ka nje pikpyetje ne fund.

    Mendoj se mendimi i mesiperm se arti dhe historia duhen vene ne sherbim te nje ideologjie kombetare eshte shume i demshem dhe sjell pasoja te pariparueshme ne historine e kombeve.

    Perse arkeologet shqiptare e vune shkencen e tyre ne sherbim te ideologjise komuniste per vite me rradhe dhe jo ne sherbim te shkences sot kemi pikpyetje te medha mbi disa ceshtje te rendesishme historike si psh cfare ndodhi dhe perse nuk kemi asnje te dhene bindese se cfare ndodhi me popullatat ilire nga shek i VI deri ne ate te XI pas krishtit?

    Kjo eshte edhe nje prej pikepyetjeve me te rendesishme te vazhdimesise se popullatave iliri ne trojet e sotme.

    Mendoj se nje botekuptim i ri duhet te ekzistoje ne mendjen e atyre qe jane te interesuar mbi keto ceshtje pasi sot mendimet dhe konkluzionet shkencore behen ne auditore te rendesishem nderkombetare ku nuk ka sekretar parti i cili vendos mbi konkluzionet

    pershendetje

    auroni

  22. Diskutimi bëhet derivativ sepse ne e filluam nga sa kishte botuar B. Çabej tek Mapo e folëm tek “Mishi tretet koska mbetet”, disa tek I, disa tek II, e po vazhdojmë me sa botoi Auroni po tek Mapo por edhe Milosao sepse të reja u shtuan.
    Fillimisht ne e hoqëm tangenten në pikën ideologjike. Korkuti vinte ideologjinë para shkencës. Tani, ju duhet ta keni vënë re, tangentja duhet hequr në një pikë tjetër, në kombëtarizmin&shkencën që Korkuti vë para Hammondit që ka shkruar:
    Por si mund ta shpjegojme prezencen e një artisti Frank në një zone kaq të humbur të Ballkanit?
    Hammondi del si pasardhës i denjë i atyre që mbushën muzetë e Londrës me art nga gjithë bota, ai jo vetëm beson se këta janë kalorës të Kryqëzatës së Parë (frëngj) por dhe se artisti është frëng. Ai tjetërson historinë dhe artin njëkohësisht.
    I yti mishin ta ha por koskën ta ruan; i huaji të ha dhe koskën – do të theshte devolliu.

    Radiokarboni mund të datojë mbushjen gëlqerore por jo gdhendjen; radiokarboni nuk do tregojë kush paraqitet aty dhe as kush e gdhendi. Aty ku ndalet shkenca ecën inteligjenca.
    Hammondi i ngjan atij lojtarit të pokerit që fut qindarkat që i mbeten “all in” o fiton o i ngritur ikën. Me sa duket, thirrja nuk ju dëgjua. Nëse radiokarboni na hedh kartën e kryqëzatës për vitin 1108, kemi njëlloj si artistin frëng si artistin devolli, gjuetarin Bohemund/Aleksi I. Asi ynë fiton. Po kush është asi? Shkëmbi i Trenit.
    Hammondi duhej mundur, jo injoruar. Në të gjitha detajet. Zgjidhjet aksiomatike (janë ilire se janë pranë tumës) lanë hapur shtigje të dyshimta.

    Në ç’kohë daton arti shkëmbor i Trenit? Ja një bast i mirë me veten!

  23. “…Hammondi duhej mundur, jo injoruar. Në të gjitha detajet. Zgjidhjet aksiomatike (janë ilire se janë pranë tumës) lanë hapur shtigje të dyshimta…”

    si e verteton se jane ilire mor mik, kur qyteterimi i epirit (qysh prej antikitetit te hershem, e deri ne bizantin e vone) eshte shprehja e padiskutueshme e qyteterimeve te mirefillta greke. nga e nxore kete qenesine ilire, kur cdo mbishkrim dhe gjurme arkeologjike eshte ne greqisht. si mund te flasesh per dicka ilire, kur asgje -pervec nevojave tona kombetariste- nuk e deshmon kete fakt?!

    • Le të mos e degradojmë këtë diskutim në çështjen e grekëve – ju lutem.
      Piktura e Trenit më parë duhet datuar, dhe për këtë sot ka metoda më të sakta sesa hamendjet e profesorëve.
      Nëse piktura datohet si e Mesjetës, mund të diskutohet nëse e kanë bërë kryqtarët, apo ndonjë vendas që i ka parë kryqtarët.
      Nëse piktura datohet si parahistorike, atëherë elementi i kalit merr rëndësi të madhe, sepse kalin zakonisht e shoqërojnë me kulturën indo-europiane.
      AKK, meqë ti e njeh mirë artin dhe ndoshta edhe artin klasik dhe arkaik grek, vallë mban mend të kesh parë të pikturuar kalorës me ushta në atë periudhë? Këtë ta pyes jo për të të kapur në fjalë, por sepse sinqerisht nuk po e ftilloj dot vetë.
      Më në fund, nëse piktura datohet si parahistorike, duket e logjikshme që autorët e saj të kërkohen në vendbanimet aty afër. Se kush ka jetuar atje, kjo mbetet e paqartë – ilirë, epirotë, trakë, maqedonas…
      Korkuti e përdor autorësinë ilire të asaj pikture për të mbështetur tezën e tij të autoktonisë ilire (po, e dëgjuat mirë). Megjithatë, që ta përcaktosh një vepër arti si ilire, nuk mjafton vetëm që të jetë bërë prej ilirëve – duket edhe përkatësia kulturore. Një varr është ilir jo sepse kanë kallur atje një ilir të vdekur, as sepse varrëmihësit kanë qenë ilirë, por nga mënyra (teknika) e varrimit.

  24. AKK,

    2. te perpiqesh te mesosh. te perpiqesh te njohesh. te shohesh me mosbesim dogmat, demagogjite, propagandat e te gjitha llojeve, te kesh nevoje te zbulosh te vertetat e gjerave , edhe ne rastet kur keto te fundit shkojne kunder deshirave te tua individuale.

    AKK, shprehje te tilla tingellojne dogmatike dhe propagande kur me vone vet ti kthehesh dhe ben te kunderten kur thua:

    si e verteton se jane ilire mor mik, kur qyteterimi i epirit (qysh prej antikitetit te hershem, e deri ne bizantin e vone) eshte shprehja e padiskutueshme e qyteterimeve te mirefillta greke. nga e nxore kete qenesine ilire, kur cdo mbishkrim dhe gjurme arkeologjike eshte ne greqisht.

  25. konkluzionet e mia nuk ngrihen nga nevoja kombetariste , sic perpiqesh te thuash i dashur ujk, por nga studimi i elementeve pjeseperberese te historise te artit ne trevat e epirit pergjate rrjedhes se viteve…

  26. Studimi i elementeve pjesmbetese te historise se pjesezes se vogel minoritare si trasheguese e historise se madhe te qenies greke te Epirit pas marjes ne pune nga bejleret e Gjrokastres se Turqise,e cila ne radhe te pare bie ndesh me vete shkrimet e vjetra greke dhe ato te reja neogreke,eshte pjesez e grimces tullumbace se historise se Yzengjive.
    AKH!!
    Me jep perkthimin nga “greqishtja” gurorere e Gurklosit te Mallakastres e pas kesaj te te gjej une me saktesi 99% se ku jane yzengjite e professorit.

  27. AKK,

    Se nga c’nevoja ngrihen konkluzionet ne vetem mund te spekullojme se nuk i dime as nevojat e Hammondit dhe as te Korkutit, as te miat dhe as tuat. Une ju referova denoncimit te dogmave qe u ben ti si metoda njohjeje dhe qe me pas hidhesh e thua shprehje si kjo “kur qyteterimi i epirit (qysh prej antikitetit te hershem, e deri ne bizantin e vone) eshte shprehja e padiskutueshme e qyteterimeve te mirefillta greke”

    Po t’i referohesh kesaj menyre te foluri, duket se gjithcka qe nuk ka nje emer ne Shqiperine e jugut duhet te konsiderohet automatikisht Greke, bile edhe Skenderbeu…
    Beju nje kontroll ideve te tua me idete e nacionalisteve te te gjitha ngjyrave, por sidomos atyre Greke se mbase e kupton me mire se nga c’pozicion (nevoja) po flet.

    P.sh. nga na dalka se qenka e padiskutueshme?
    Te tilla arsyetime bejne p.sh. edhe serbet per Kosoven: “zemra e Serbise” dhe harrojne qe ne fakt eshte Beogradi. Ketu nuk po flitet per zbulime te bera ne Athine por po flitet per ne Devoll ku nuk ka asnje gurme te antikitetit grek.

  28. P.S. Pa interes te lexosh duf opinionesh. Mundesisht kurseni “titujt/emrime” te njeritjetrit.

    Nga ana tjeter; Ndersa logjika e injorimit kulturor ka funksionuar, fillimisht me ate qe ushtron pushtet, s’eshte cudi qe edhe llogjika e diskutuesve ne pergjithesi, pa perjashtuar edhe ketu, te perdori blogun si pushtet te ofruar, ne kete rast me Xha.

    Rendis sipas hijes kombetare; Skenderbe, Enver, Kadare, Korkut.
    A jan keta pasardhes te prejhistorise te kesaj kulture qe shohim sot? Shqipetare?

    Rendesi s’ka, mendoj ne se jane, cfaredo, por se c’jane!.
    Po pse kaq e lehte eshte te thuash dicka definitive per te papushtetshemen kulture? Jo. Por nuk eshte prove per mohim te saj edhe ne altaret e kulturave te pushtetshme. Kjo eshte e kaluara ne nji qytetrim sot.

  29. ujk

    e kuptoj tmerrin qe ngjall tek ti “leximi” i historise se artit, por dhe i veprave artistike qe jane krijuar prej mijevjecaresh ne truallin e shqiperise se sotme te jugut.

    nese do te lexoje ato gjurme te artit antik (duke filluar qysh ne shek. e 4 para krishtit dhe duke renditur te gjitha fazat e tij gjeometrike, arkaike, klasike, helenistike), arkitekturen e kesaj periudhe, pikturen dhe elementet ornamentik dhe kompozicional te qeramikes, mbishkrimet e pafundme ne pllaka varresh, e per te vazhduar me ikonografine e onufrit, te nikolla onufrit, te onufer qipriotit, te athanas dhe kostandin zografi, te cetirit , cdo gjurme te arkitektures, piktures dhe mozaikut paleokristian, bizantin dhe pasbizantin, paragrafet dhe shenimet e pambarimta ne to deri ne shek e 18. …

    dhe pasi te kesh bere te gjitha keto, ti si shqiptar te kesh kuptuar qofte edhe nje fjale te vetme, dhe te jesh ne gjendje te identifikosh keto prurje artistike me dicka ilire apo shqiptare, atehere na e thuaj, qe te mund te na hapesh syte dhe te na zgjerosh caqet e dijes edhe ne te tjereve…

    p.s. une ketu flas per leximin e historise se artit (e perseris), jo te propagandave etnike.

  30. Te gjithe dokumentet ma ane te te cilave tregohet legjimiteti I Shteteve nacionale u shkruajten ne vitet 1848 deri me 1919.
    Familjet e vjetra Europiane kane kerkuar gjithmone paraardhesit e tyre nga heronjte e luftes se Trojes dhe te pasurve te Romes.Shetet moren te njeten drejtim duke kerkuar po te njeten gje.Dhe nder keta shtete,shteti me pararoje nga te vegjlit eshte Greqia,ku natyrisht nuk ngelet pas fdhe fqinji i saj i vjeter,gjithashtu i vogel, Shqiperia.Greqia me Shqiperinje kane nje diference te vogel emrash,prej 60 vjetesh.Kjo diference kur kalohet ne historine,arkeologji,behet tmerresisht e madhe.Ndonjehere keto dy vende i krahasoj me topin e pingpongut,i cili perdoret nga lojtaret e medhenj per tu kenaqur me lojen e famshme qe ka te njejtin emer afersisht te tingullit,”pirdhpordhi”.

  31. xha xhai thote:

    “…AKK, meqë ti e njeh mirë artin dhe ndoshta edhe artin klasik dhe arkaik grek, vallë mban mend të kesh parë të pikturuar kalorës me ushta në atë periudhë..”

    nese kuptoj mire pyetjen, por njekohesisht edhe shtratin ne te cilen hedh mendimin tend, do te thuash qe kjo forme arti nuk ka asnje lidhje me nocionet dhe parimet estetike dhe konceptuale te antikitetit grek. eshte mese e vertete. arti grek, qofte edhe ai arkaik, i cili ka nje sens stilizimi te abstraguar, me elemente primitiv, eshte nje perqasje teper e rafinuar e realitetit.

    kurse keto gjurme te piktures se shpellave ne korce, jane teper primitive. primitivizmi eshte nje fenomen te cilin e hasim vertet nder popujt prehistorik, primitiv, por jo vetem aty. keto piktura ne shkemb shume bukur mund te datojne edhe te disa shekujve me pare. primitivizmin e hasim edhe tek vizatimet e nje femije, edhe tek nje bari qe ruan delet dhe kalon kohen duke gervishtur shkembin, edhe tek piktura e nje njeriu me aftesi te kufizuara mendore. ne te gjitha keto raste primitivizmi eshte nje nga format me interesante dhe te drejtperdrejta te te shprehurit. nuk ka ndonje ligj qe te thote se shkembin duhet ta gervishti vetem nje artist profesionist dhe me njohje te thella te historise se artit.

    ne raste te tilla na vjen ne ndihme per studim analiza e elementeve pjeseperberese te objektit te paraqitur. shtjellimi i temes nga Hammond mbi elemte si yzengjite, eshte teper bindes per nje njeri qe do te degjoje.

    kundershtia ime gjendet ne faktin e identifikimit te kesaj pikture primitive me ekzistenca qyteterimesh ilire. kjo e fundit eshte nje konstrukt i qarte mitologjik.

  32. AKK,

    E vetmja gje qe kam tmerr eshte injoranca e shoqeruar me arrogance.

    Lexo komentet e mia ketu dhe me thuaj nese kam marre mundimin te klasifikoj qofte imazhin per te cilin flasim apo ndonje tjeter si ilire, franke apo greke. Kete gje e bere ti me siper dhe jo une. Nderkohe i ngaterron ca gjera ne princip. Jo cdo gje e shkruar greqisht eshte greke, sepse e tille mund te quhej edhe “bibla”.

    Nderkohe nuk ka ndonje sekret dhe nuk kam turp ta mohoj se jam injorant persa i perket artit antik dhe atij mesjetar, dhe aq me shume te flas me terma te tille si “e padiskutueshme” qe zakonisht perdoren per t’i mbyllur deren debatit se mos i hyn ajer i ftohte.

  33. “…Jo cdo gje e shkruar greqisht eshte greke, sepse e tille mund te quhej edhe “bibla..”

    nese bibla eshte e shkruajtur greqisht, atehere eshte greke! gjuha senderton identitetin etnik dhe kombetar.

    sa per injorancen, une nuk bej lloqe kavaje, sic ben ti ne kete cast. flas per nje fushe qe kam studiuar dhe qe zoteroj.

  34. AKK, në të vërtetë mua më duken bindëse argumentet e Hammond (me aq sa mund të vlejë kjo); dhe të pyeta sepse nuk isha i sigurt për vjetërsinë e pozicionit të kalorësit në kalë, ashtu siç paraqitet në pikturë. Lyss solli këtu shembuj të përdorimit të lashtë të frerit; në një kohë që yzengjia mendohet se ka hyrë në Europë (dhe në Ballkan) me dyndjet e avarëve (shek. VIII përafërsisht); por nuk gjej dot asgjë për kalorësin me ushtë në lashtësi, figurë që automatikisht më kujton mesjetën. Prandaj të pyeta.

  35. …”Mendoj se mendimi i mesiperm se arti dhe historia duhen vene ne sherbim te nje ideologjie kombetare eshte shume i demshem dhe sjell pasoja te pariparueshme ne historine e kombeve…”

    Pasoja shume te demshme dhe te pariparushme? Ndofta ne Shqiperi por jo gjekundi tjeter.
    Qe nga Akropolisi, Harku i Titos dhe i Trajanit, Harku i Triumfit e deri tek perdorimi i emrit Trafalgar kudo ne anglo-sfere, te gjithe keto jane elemente te nje ideologjie kombetare te materializuar ne art.

    Duke perfituar nga rasti meqe z. Tare i perket profesionit, do te ishte me interes te dihesh nese lajmi i meposhtem eshte vene re nga arkeologjia shqiptare.

    http://www.sciencedaily.com/releases/2008/12/081208092151.htm

  36. Ka një problem me heshtjen e atij profesorit shqiptar ne 2006, ndërkohë që heshtja më 1972 apo 74 sigurisht që justifikohet me misionin zyrtar që i ishte caktuar arkeologjisë shqiptare në periudhën e izolimit komunist të Shqipërisë.

    Për dikë që nuk është arkeolog apo ekspert i një shkence tjetër fqinje që merret me zhvillimet kulturore, gjuhësore të periudhës së antikitetit si shumica e të gjithëve që diskutojnë për temën në fjalë nuk do të thotë se diskutimi është i mbyllur pikërisht vetëm se nuk e njeh fushën specifike të diskutimit. Kjo shumicë “injorantësh” të arkeologjisë në këtë blog janë të shkolluar mirë apo shumë mirë në fusha të tjera dhe këta njerëz e kanë të zhvilluar mirë instinktin e dallimit të predispozioneve objektive në vijim të analizave të një fenomeni historik apo subjektivizmave për çdo motiv të shkencëtarëve ekspertë të fushës.

    Ai profesori shqiptar hesht me zë të lartë në lidhje më një vlerësim që hedh poshtë tezën e tij dhe këtu nuk mund të flitet dot më për një keqkuptim. Heshtja e tij është ashiqare dhe tradhton në një farë mënyre mungesën e dëshirës së tij për t’u ballafaquar me argumentin kundërshtar. Ndërkohë që oponenti i tij nuk thotë më shumë e as më pak se disa gjëra, të cilat janë të bindshme, mbeten brenda kufijve profesionalë, nuk tradhtojnë ndonjë dashakeqësi anti-shqiptare dhe bëhen publikisht pa ndonjë pasion të veçantë. Kushdo që ka frekuentuar qoftë edhe për një kohë të shkurtër një universitet të çliruar nga ideologjitë apo pasionet nacionaliste e di se çdo sa herë që një bindje ballafaqohet me një argument kundërshtues duhet të lindë një diskutim. Në rastin konkret ky diskutim mungon dhe kjo është për mendimin tim ajo që e komprometon atë profesorin shqiptar dhe në përgjithësi gjithë atë predispozicion nacionalist për të gjetur në çdo kundërshti një gjest anti-kombëtar apo për më keq akoma një komplot apo një atentat kundër shkencës shqiptare (popullore gjë?).

    Ka edhe diçka tjetër. Si rregull gjetja e të vërtetave shkencore i delegohet specialistëve të fushës dhe në përgjithësi masa e njerëzve të lexuar, që është ajo pakicë sociale publike, që përbën edhe shumicën në këtë blog, dëgjon, mëson, bën pyetje, kundërshton. Në rastin e shkencave historike shqiptare është fakt, se ato në 30 vitet e fundit të diktaturës u shpërdoruan në mënyrë ekstensive për qëllime nacionaliste. Jo më ndryshe se me propagandën ideologjike edhe në rastin e shkencës njerëzit e lexuar, që nuk mund të kundërshtonin publikisht, punonin me filtra për të skartuar gjithë atë qelbësirë ideologjike që pretendohej aq pandërprerë publikisht. Sot nuk ka asnjë arsye për të këmbëngulur me të njëjtat metoda për çështjen kombëtariste, pasi askush nuk është më i gatshëm të punojë me filtra. Thjesht nuk të dëgjon. Nga ana tjetër çështja nuk është aq e thjeshtë, pasi autoriteti shkencor është pikërisht ai, të cilit i kemi deleguar autoritetin për të tërhequr publikisht konkluzionet për një çështje dhe kur ky prodhon intelektualisht njësoj si në një kohë tjetër të mallkuar, lind pyetja e madhe, se kush në dreq ua jep këtë të drejtë këtyre njerëzve që të vazhdojnë e të kumtojnë botëkuptimet e tyre njësoj si në një kohë, e cila tashmë falë o Zot ka vdekur? Ç’janë këta faraonë të pabalsamosur?
    Unë besoj, se ka një detyrim moral për të qenë objektiv në shkencë, në një periudhë kur shoqëria është e lirë dhe kur ti nuk e bën më këtë atëherë lëre shkencën dhe bëhu trainer i ekipit kombëtar olimpik të mundjes më mirë.
    Kjo është ajo që do të kisha për të thënë që më duket se është edhe relativisht publike.

    Tani kam edhe një gjë private. Mua personalisht nuk më eksiton gje veçanërisht periudha e ilirëve përsa i përket artit të tyre për te pjekur apo thyer poçe, për të vrarë derra apo kaproj dhe e fundit për të domestikuar skifterë apo shqiponja. Nuk gjej dot asnjë lidhje kulturore me Ilirët, siç mund të ndjejë ndonjë qytetar i Romes sot tek jeton në atë qytet në lidhje me Perandorinë Romake. Nga ana tjetër diku në ndonjë qoshe të shpirtit ndjej ca kushtrime kulturore qe me vijnë nga mesjeta e hershme. Ajo periudhë sikur jo vetëm më ngjit, por edhe e ndjej më afër nga pikpamja kulturore. Aty gjej edhe Shqipërinë e sotme, zakonet e sotme të saj të trashëguara, strukturat sociale në ngjizje e në lindje, qytetet tek mbarsen, xhami që i zënë vëndin kishave e kisha që kembëngulin krenare. Nuk dua të them aspak që përiudha ilire nuk me inkriminon përsa i përket zhvillimeve gjuhësore, por ngaqë njohuritë për gjuhet apo dialektet që mendohet që në një lloj bashkësie do të formonin ilirishten janë aq të pakta, apo nuk ekzistojnë fare, për të mos u marrë me spekullime e konsideroj si të huaj për mua atë pjesë. Për mua ata ilirët që mund të kenë pikturuar nëpër shpella nuk përbëjnë dot paraardhësit e mi kulturorë, ndërkohë që ata fshatarë të zonës së Trenit që kanë pikturuar përpara 1000 vitesh atje, sikur i ndjej t’i kem të mitë. Nuk do të thotë aspak, që një ndjenjë e tillë do të duhej t’i pushtonte gjë të gjithë, por ja që është kështu dhe unë jam rehat me veten time. Në se nëpërmjet nesh është dikush, që mund të më shpjegojë dot, se ku i buron atij dashuria e tij për ilirët që pikturojnë shpellave, do t’i isha shumë mirënjohës. Në këto rrethana sikur ata persona të pikturuar atje të kenë të bëjnë sado pak me një hapësirë shqiptare që unë e gjykoj si paraardhëse timen unë nuk dua gjë që për hir të një kapriçoje here ideologjike e here mbi baza nacionaliste ta shpërdorojë duke i zhvendosur pesëmbëdhjetë shekuj më pas, në një hapësirë historike, që mua sot nuk më thotë dot asgjë.

    E parafundit kjo, sepse e fundit është ajo, që ai profesori shqiptar paska qenë një ndër iniciatorët e goditjeve rotgardiste kund Çabejt; gjë që e komprometon edhe më shumë heshtjen e tij më 2006.

    Kalimtar me shumë tërsëllëm e paske. Sipas kritereve të tua të gjykimit nuk u dashka hapur gjë këtu asnjë diskutim, pasi askush nuk qënka autoriteti që mban mëhyrin e shkencës. Nga e nxore këtë teori të llahtarisur. Ky blog është këtu pikërisht për të diskutuar edhe nga pozita e dëgjuesit dhe lexuesit prandaj bëj durim e hesht kur nuk ke ç’ti shtosh muhabetit. Thirrjet për të mbyllur diskutime janë të padëgjuara në fakt.

  37. …”nese bibla eshte e shkruajtur greqisht, atehere eshte greke! gjuha senderton identitetin etnik dhe kombetar…”

    A nuk eshte Septuagent-i apo Dhiata e vjeter nje perkthim prej hebraishtes ne greqisht? 72 perkthyesit qe Ptoleme i vuri te shkruajne bemat e Adamit? Qe simbas Saint Jeromit, e bene kete pune per faqe te zeze?

  38. Ka mundesi te shikojme pingponguinis,te nesermen duke kelthitur;Voriepiri ka qene deri ne Kroaci.Cdo gje qe zbulohet dhe i perket kohes para Krishtit o eshte Greke o eshte Romake.Ehe ketu me beri pershtypje kjo fraze:
    “In the course of several weeks of intense digging this autumn, her archaeological team found the very first traces of an Illyrian trading post that is more han two thousand years old.”
    The very first traces.Me ne fund i zbuluam,paksa si me ne veri se sa shkruhet,por ska rendesi.
    Nuk di si ta kuptoj ne drejtimin e pranimit me ne fund te ekzistences Ilire,apo te fillimit te njohjes se nje populli aq te njohur historikisht,por deri me tani pa trashegues njerezor dhe trashegues arkeologjik te nivelit(Kur shkruesit latine,greke???,aleksandriane kane harxhuar me mijera faqe per ta).
    Mos ndoshta keshtjella “anglo” ka filluar te hapi porten e madhe me zinxhire te rende???
    Nga shkencetare,arkeologe,gjuhetare,Kroate dhe Euroveriore, po vijne studime gjenetike dhe zbulime arkeologjike interesante kohet e fundit.
    Mesa kuptohet ata e perdorin mire perdorimin e mendimit te avancuar kombinuar me metoden e karbonit ne arkeologji si dhe metoden e pa anshmerise ne pergjithesi,duke mos thene qe jane Kroate ose Romake-Greke por Ilire.Mesa duket qe kane kuptuar c’eshte shkenca jashte nacionalizmit e varesise origjinore greko-romake te pargumentuar ndonjere ne menyre serioze nga nje trekendesh revuluciopnar elitar pasuror europian,te cileve tani po u dalin kembet e shkurtera,te cilat ne vertete nuk rezultuan aq te shkurtera sa te proverbit.

  39. GH,

    Lere te qete tersellemen time. Ajo çka dua te them une, dhe qe e kam thene dhe me lart, eshte : mesoni mire te perdorni menyren kushtore te zgjedhimit te foljeve, dhe pastaj ejani dhe flisni ketu per historira mijera-vjeçare. Sa kohe qe rrini duke folur ketu ne menyre deftore, une nuk e di pastaj cili eshte me tersellemas : ju apo une.

    Une nuk jam as arkeolog, as antropolog. Prandaj dhe bej fort kujdes qe te mos pushkatoj asnjeren pale. Nuk e di kush ka te drejte, Hammond apo Korkuti. Kete pune le ta gjykojne specialistet e fushes.

    Sa per njefare pretendimi qe “Korkuti paska qene kunder Cabej”, desha te them vetem kaq : e kujt iu be vone per kete pune ? Dhe a ka ndonje rendesi kjo pune per çeshtjen ne fjale ?

    Edhe per komunizmin qe na paska qene aq i dhene pas Ilirise, edhe kjo nuk me duket aspak tragjike. Ndodh, dhe madje shpesh, qe edhe nje regjim i poshter te kete gjera te sakta. Nje regjim nuk gjykohet ne bllok. Bardh ose zi. Komunizmi shqiptar ka qene nje menxyre, por kjo s’do te thote qe une dhe ju te gjithe ketu nuk jemi alfabetizuar gjate asaj kohe. Werner von Braun ishte gjerman qe punonte per bomben berthamore te Hitlerit, dhe e perfundoi ne Ameriken anti-hitleriane. Fakti qe ai punonte per Hitlerin, e hedh poshte gjithe diturine e tij, sipas jush, of course.

    As nuk me hyn ne xhep ç’pune bente Korkuti ne ate kohe, e sa tesera partie kishte. Ketu po gjykohet si profesionist, si arkeolog, dhe kaq.

    Dhe e fundit, kur Enver Hoxha thoshte se ne Ballkan nuk ka 3 milione shqiptare, por 6, une nuk jam aq i fandaksur te them qe meqe e ka thene Enveri, kjo eshte e rreme.

    Keshtu qe zhvishuni pak nga bishtaleca koti dhe kapeni demin per briresh. Une nuk ju ndihmoj dot ketu. Thjesht ju terheq vemendjen qe sigurite tuaja ne kete fushe jane me te brishta se kurre (dhe per arsye objektive) dhe se duhen marre me rezerva.

  40. I dashur

    faleminderit per repliken. Faleminderit edhe per linkun.

    UNe mendoj se shkenca duhet te jete e lire nga ideologjizmat nacionaliste.

    shikoni se cfare behet ne Ballkan pershkak te ketyre nacionalizmave idiote.

    nje shembull interesant, antropologjia greke deri me sot nuk ka pranuar te beje nje projekt mbi ADN e popullsise se saj.

    une i kam bere nje propozim INstitutit te arkeologjise per nje projekt te tille per te krijuar nje harte te perkatesive te dala nga ADN. NUk e kane pranuar megjithese mendoj se do jete shume interesant nje percaktim kaq i sakte i popullsive ne kete forme.

    per linkun

    ne fakt une kam iniciuar ekspediten e arkeologjise nen ujore ne shqiperi dhe kam kontakte pune edhe me kroatet dhe malazezet dhe sigurisht qe jam ne dijeni te ketyre gjetjeve.

    gjithsesi para nje jave ne kongresin e arkeologjise amerikane ekipi norvegjez-kroat nuk kishte fakte te mjaftueshme per te besuar se kane gjetur sasine e pretenduar te anijeve.

    jam shume dakort me ato qe shkruan GH dhe nuk kamse cfare shtoj me
    pershendetje

    auroni

  41. A nuk eshte Septuagent-i apo Dhiata e vjeter nje perkthim prej hebraishtes ne greqisht? 72 perkthyesit qe Ptoleme i vuri te shkruajne bemat e Adamit? Qe simbas Saint Jeromit, e bene kete pune per faqe te zeze?

    idashur, Septuaginta është gjysma e Biblës. Dhe sigurisht është përkthim prej origjinalit hebraisht i cili tashmë ka humbur në pjesën më të madhe të tij. Gjysma tjetër e Biblës, Dhjata e Re të paktën nga ana letrare e saj, i përket greqishtes.

    Septuaginta nuk u përkthye nga 72 përkthyes. 72 ishin anëtarët e Këshillit Hebraik (Sanedrin – kjo prej gr. συνέδριον që aktualisht është perjudha kohore nga rikthimi prej robërisë Babilonase deri në shkatërimin e Jeruzalemit, pra vitet 556 p.K – 70), nën kujdesin e të cilit u krye përkthimi. Ky keqkuptim, se u përkthye nga 72 përkthyes e rrena të tjera filluan me autorin Pseudaristea.

    Jeronimi, është i fundit që mund të flasi për gabime përkthimi pasi vetë në përkthimin që ka bërë (Vulgata), mban përgjegjësi për krijimin e një sekti të tërë vetëm nga një ndajfolje që e përktheu gabim (Letra e Judës).

    • Ju lutem, diskutimi për përkthimin e Biblës përfundon këtu (nuk ka lidhje me temën).

  42. GH shprehet;
    “…personalisht nuk më eksiton gje veçanërisht periudha e ilirëve përsa i përket artit të tyre për te pjekur apo thyer poçe, për të vrarë derra apo kaproj dhe e fundit për të domestikuar skifterë apo shqiponja. Nuk gjej dot asnjë lidhje kulturore me Ilirët…”

    Nuk e gjej te veshtire te shoh sa ndikohet perspektiva ne perceptimin e thellesise ku pranohen mure/ndalesa ne peizazhin e njohjes. Mendo sikur te ish G H (ose cili do) vazhdues botkuptimor i prinderve te tij (qe mund edhe te jet) sa pak identitet do ti shtonte vetes, si individ te jetoj mendimin e lire. Dikush mund te interesohet per kulturen dhe bashke ne proces kulturohet, jo per seleksionim apo pozicionim te tij, si individ sot me cdo subjekt kulturor qe merret.

    p.s. Ka nje lloj paralelizmi ne fanatizmin ideologjik te Kurkutit dhe nihilizmin ideologjik te GH.

  43. Arti,
    kot qe mi kerkon mua ato gjera. Ato mendohet se jane bindjet e Korkutit (lexo paragrafet e para te shkrimit te xha xhait). Une i quaj aksioma, qe merren pa vertetim, qe s’kerkohet ti vertetosh, e qe te lejojne ty te ngresh gjeometrine tende, mua timen, etj, pa u cikur njera me tjetren askund, sikur flitet per gjera te ndryshme dhe jo te njejten gje.
    Te njejten gje mund te thesha dhe per yzengjite ku hipen teorine e tij Hammondi.
    Une nuk shoh yzengji tek asnje kalores. Shoh ndryshim ne kendin e veshtrimit: i lartmi shihet midis ballorit dhe anesorit qe e kane ata me poshte. Ky kend, me le te mendoj pse gdhendesi e ka lene kemben te duket sikur eshte me poshte se barku. As me shalgjateve nuk ju dalin kembet aq poshte barkut. Shpina e kalit eshte boll e gjere dhe kembet kaloresve, nese nuk i mbledhin tek gjunjet, shkojne anash por jo poshte. Si nje qe ka kaleruar atyre aneve kuaj pa shale mund te them se kaloresi mund te rrije ne pozicionin drejt kur kali nuk ecen pa nevojen e yzengjive. Ai kalores qe nis fajkoin a pret fajkoin, eshte ne ndalese. A e kthen mungesa e yzengjive mbrapa ne kohe pamjen? Jo. Kuajve kur lahen e kashaisen ne lume ju hiqet shala, (dhe yzengjite). Kjo mund te shpjegoje dhe mungesen e shpatave (sa shume shenja dalluese ju mungojne mesjetareve) ne rast se dikush thirri “dreri, dreri” e gjindja rrembeu ushtat e i ra pas.

    Gjendja behet:
    Sikur arti shkembor i Trenit te datohet kur thote Korkuti, atehere devollinjte i japin Evropes hem gjuajtjen me fajkua hem yzengjite para se t’u a sjellin arabet.
    Kjo nese s’del ndonje tjeter e provon se yzengjite na duken sikur jane se e dime qe jane, dhe se fajkoi eshte vecse dora e zgjatur pak me shume (apo ne perpjestim te drejte?), si pasoje e te shkares se dores se primitivit nga devolli.
    Lumi i te cilit ka per te rrjedhur si gjithmone.

    • CD shkruan:

      Une nuk shoh yzengji tek asnje kalores. Shoh ndryshim ne kendin e veshtrimit: i lartmi shihet midis ballorit dhe anesorit qe e kane ata me poshte. Ky kend, me le te mendoj pse gdhendesi e ka lene kemben te duket sikur eshte me poshte se barku. As me shalgjateve nuk ju dalin kembet aq poshte barkut. Shpina e kalit eshte boll e gjere dhe kembet kaloresve, nese nuk i mbledhin tek gjunjet, shkojne anash por jo poshte.

      Tërthorazi, ky argument do të vlente edhe në favor të lashtësisë së vizatimit, sa kohë që thuhet se kuajt e kohëve prehistorike ishin të vegjël nga trupi; dhe vetëm më pas, nëpërmjet seleksionimit artificial, u rritën nga shtati, për të marrë përmasat që kanë sot.

  44. Shikoni perqark fushes se Korces zbulimet arkeologjike dhe nxirni moshes pa karbon,me regullin e thjeshte te treshit.

  45. Madhesia e kuajve,si arsyetim eshte i drejte,po te mos marrim ne shikim periudhen kohore ne te cilen ndodh ky shendrim.Me sa di nuk mund te ndodhi per 2222 vite.
    Por mund te themi meqe jane kuaj Ilire,duhet te jene o te shemtuar o te larte,o pa vlere arstike,historike,shkencor.Kuajt arabe po,ta ka anda ti shohesh.Pastaj vine ata hellene,vecanerisht ato te dropullit dhe listen e mbyllim me kuajt e jashtezakonshme romake.Kuajt e afrikaneve,te kinezeve, mongoleve,indianeve,indianeve te dy amerikave nuk kane ndonje vlere.Jane raca inferiore.

    • Orakull, ja ç’thotë Wikipedia:

      Kuajt në epokën e Bronxit ishin relativisht të vegjël në krahasim me të sotmit, çka i ka bërë disa teoricienë të besojnë se kuajt e lashtë ishin tepër të vegjël për t’u kalëruar. Këtë stad e ilustron përshkrimi që u ka bërë Herodoti Sigynnae-ve, një popull i stepës që rriste kuaj tepër të vegjël për t’u kalëruar, por shumë të efektshëm për të tërhequr qerret.

      Edhe në Epokën e Hekurit kuajt mbetën relativisht të vegjël, ndoshta 1.27 – 1.47 m të lartë, të matur në lartësinë e shpatullave (krahaso me lartësinë e kuajve të sotëm: 1.47 – 1.78 m). Megjithatë, kuajt e vegjël janë përdorur për kalorësi të lehtë për shumë shekuj.

  46. Argumenti mbi madhesine e kuajve do te kishte vlere sikur figurat t’iu bindeshin nje perfaqesimi ne raport natyral dhe jo nje perfaqesimi primitiv, sic veren AKK. Ne keto figura nuk me duket se ka vlere raporti natyral, pasi edhe vete kuajt nuk do te dalloheshin si te tille ne qofte se nuk do te kishin kaloresin persiper, ashtu si eshte edhe e veshtire te dallosh ne behet fjale per dre, apo per qen ne disa figura te tjera. Mbetet te arsyetohet vetem fale elementeve te paraqitura, prej te cilave edhe bie dakord me CD, pasi nuk jam ne gjendje te dalloj elementin e yzengjive.

  47. Po te jepet nje gjykim objektiv, ka shume gjasa qe e verteta te jete afer tezes se Hammondit. Kjo per arsyen, sepse tezes se Prof. te nderuar Z. Korkuti i mungojne argumentat mbeshtetes, si dhe per arsyet qe parashtron artikullshkruesi.
    Por vlen te permendet, se, Z. Nicholas Hammond eshte shume entuziast, ne rrezimin e cdo gjeje qe ka lidhje me kulturen Ilire si te spikatur. Per me teper, eshte ky njeri, autori me i cituar nga historiografia greke, ne lidhje me qenien greke te Epirit. Ne librin e tij Hammond, N.G.L. A History of Greece to 322 B.C. Clarendon Press, 1986, pa medyshje merr si te mireqene nje thenie te Aristotelit , p. 77 se:
    “The original home of the Hellenes was ‘Hellas’, the area round Dodona in Epirus,
    pra shtepia orgjinale e Grekeve na paska qene Epiri. Ne kete menyre ai ne menyre deshirore, eshte ne te njejten faze me tezat e shemtuara , te shplara per Vorio-Epirin per te drejten historike te grekeve mbi Epirin.
    Pse gjithe ky entuziazem per te shpallur cdo gje greke?
    Pse gjithe ky entuziazem per te rrezuar cdo gje Iliro-Epiriote?
    Vetem mbishkrimet e gjetura, ne stelat prane vendit te ashtequajtur Dodone, e bene kete studjues te kalonte ne qiellin e shtate. Ai pa qene ekspert gjuhesie, e shpalli gjithe Epirin grek, por asnjehere nuk u rrek te na shpjegonte çishin Hellenet e lashte, sa te ndryshem ishin ata nga Iliret, dhe a eshte i mjaftueshem transplatimi i gjuhes se lashte “helenike” ne kombin e ri modern, per ti bere ata pasardhes se te ashtequajturve “greke” te lashte.

    Ky studjues eshte i njeanshem, skolastik dhe tinzar. Dhe per rastin konkret, ku dukshem mund te kete te drejte, nuk e ben nga deshira per te nxjerre te verteten, por nga pasioni per te poshteruar cdo gje qe i perket linjes Iliro-Shqiptare, gje qe eshte ne funksion te dashurise se tij te pamase per kulturen e ” lashte ” greke.

  48. Yzengjite une nuk i shoh, por i hamendesoj nese dua qe periudha te jete e mesjetes, nuk eshte hic e veshtire per mua qe ti imagjinoj yzengjite nese dua, por vec ne qofsha i verber se vertet nuk i shquaj dot.

    Cka mbeshtet kete imagjinim te yzengjive, jane kembet te cilat nuk jane te mbeshtetura pas barkut te kalit(cka jep qendrueshmeri ne kalerim), si ne kohet e vjetra, por jane te leshuara.
    Mirepo nese verejme ato 2 objektet arkeologjike, edhe aty pavaresisht mungeses se yzengjive kembet jane te leshuara, prandaj imagjinimi i yzengjive mund te jete fare mire nje imagjinim, dmth nuk ka asnje arsye pse mosprania e yzengjive te mos merret si e mireqene. Ne fund te fundit nuk duken asgjekundi.

    Ne pikturat mbi gjuetine ne mesjete, kemi vazhdimisht pranine e ‘kembesoreve’ ,qe ne humorin tone perfaqesohet nga ‘skuadra e qenve’ te Sillos.

    Nese kemi edhe fajkoin megjithese nuk kemi kurrfare shpese te eger, atehere meqe thone se ky sport u soll nga Azia thuajse njekohesisht me yzengjite, atehere ajo mund te kete datim prej dyndjeve avare e deri ne dyndjet turke.
    Percaktimi si kryqtar apo avar e ku ta di une, nuk eshte i mundur nga piktura.

    Personalisht kuptoj vetem nje gje, qe nese une ja mbys kot, se aty jane avare te shek 7 apo bullgare te shek 9, atehere kam po aq te drejta sa Hammond te pretendoj vemendjen e studiuesve.

    Sigurisht qe nuk pretendoj se keshtu po sfidoj punen e pergjithshme te arkeologeve dhe datimet e tyre historike,apo te kem te drejte te akuzoj gjithe arkeologjine shqiptare si te pabesueshme ne perfundimet e saj.

  49. Hammondi,per mua eshte nje autor i njeanshem dhe ndoshta tendecioz.
    Ndersa per madhesite e kuajve ne ndryshi me ç’thotë Wikipedia:
    Xha xhai,për Bruce MacFadden,një nga studjuesit më me autoritet në këtë fushë,mamiferet jane krijesa,të cilat adaptohen.Madhësia e tyre,ushqimi dhe ndryshueshmëria e tyre varet nga gjeografia dhe klima.MacFadden shkruan në librin e tij “Fossil Horses” (1992):
    “Idetë e vjetra se si kuajt kanë evoluar,e japin atë në mënyrë lineare dhe të thjeshtifizuar.Shumë koncepte mbi evulucionin e kuajve të nxjerra gjatë shekullit të njezet janë tashmë të vjetra,e duhen lënë mënjëanë për të arritur me kuptue një sekuencë fosilesh shumë herë më e komplikuar”.
    Bruce MacFadden vazhdon me idene e tij që;Kuajt përbëjnë shembullin më të mirë(studimi i ëvolucionit në përgjithësi),për të cilët ekziston një sekuence e gjatë dhe e vazhdueshme fosilesh që në Amerikën e Veriut shpërndahen në një periudhe kohore prej 55 milion vjetësh,duke na dhënë kështu dëshmi të prekshme që na lejojnë të ndjekim hap pas hapi ndryshimet evolutive në një periudhë kohore shumë të madhe.
    MacFadden shkruan gjithashtu që kuajt kanë modeluar historinë e njerëzimit më shumë se çdo kafshe tjetër shtëpiake.

  50. Nuk e kuptoj pse jane hequr 2 linqet me kalores ilire, te cilet jane te nevojshem per te kuptuar se varja e kembeve nuk nenkupton aspak prezencen e yzengjive ?

    • Hyllin, i hoqa une sepse i verifikova dhe nuk punonin. Ndoshta duhet t’i dergosh edhe nje here.

  51. Ok atehere po sjell wikipedine, menjehere djathtas ka 2 foto te zmadhueshme:

    http://en.wikipedia.org/wiki/Illyrian_warfare

    http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/da/HallstattIllyrianCeltic.jpg

    Kjo tregon kalores qe i kane kembet e varura si ne pikturen e Trenit, e lidhet me pjesen ku po thoja, se kembet e varura fare mire mund te mos jene pasoje e yzengjive, por ashtu si tek kjo ‘situlle’ ku kaloresit i kane kembet e varura e jo te mberthyera ne barkun e kalit, menyre pasqyrimi artistik te kaloresit.

    Tek kjo figure ne kofshe te nje kali ,shihet edhe simboli i Diellit, dmth swastika(qe lidhej edhe me kalin ne ca zona ilire) e mendoj se mungesa e nje simboli ne pikturen e Trenit e ben shume te veshtire percaktimin e periudhes e cdo interpretim duhet marre si hipoteze.

  52. Kali shqiptar, hyn tek trupvegjlit. Kali i malësisë dallohet nga i Myzeqesë për gjymtyrët më të holla, sepse atij i duhet të zgjedhë ku hedh këmbën mes shkëmbinjve. Fshatrat e rrëzës dhe malesise përdorin të parin, fshatrat e fushës së Korçës të dytin. Pirgu, kufiri i zotërimeve të Muzakajve ndodhet po aty.
    Por në atë fushë është rritur, me fanatizëm do shtoja, një lloj i fuqishëm kuajsh, që më ngjasojnë me Nunius-it. Ishin madhështorë dhe të egër. Të fuqishëm dhe turfullues. Të errët dhe të zinj. Kishin stallën e tyre të pastër, të lartë, me oborr e ujë të rrjedhshëm 24/24, një kujdes blloku: veteriner e zooteknik, mbarështrues e roje, ushqim të zgjedhur, një rabë (karrocë) tërhequr prej dy nga të llojit shkonte përditë tek Birra Korça për t’ju sjellë fuçitë e mbushura me bërsi elbi. Ju mbahej pema gjeneologjike, përdoreshin vetëm për të riprodhuar veten e përmirësuar racat e tjera. Mbarështruesit kishin për detyrë ti kalëronin, për ta kishte shalë angleze dhe jo samar si për kuajt e tjerë. Mbarështruesit kishin për detyrë ti argëtonin me koçi (sulky – in wiki-sh), e të ngrinin duman xhadeve mes fushave. Kur ndonjëherë, mbas sherresh e shamatash përdoreshin për punë, ju vihej rrjetë hekuri në gojë- ata kafshonin, ata si ndalnin frerët por e thirrura e të zot. Nga gjenerata e re shiteshin ata me më pak karakteristika tipike; kjo deri një ditë kur planifikimi socialist, ose ndonjë Institut shkencor i morri të gjithë. Kam kë pyes por s’më bëhet; të pyes nëse ata kuaj rridhnin prej races hungareze (të Luftës I), ndonjë race sjellë nga rusia, apo ishin trashëgimtarë të një periudhe më të largët. A mund të pyesësh në shtëpinë e të vdekurit: Kur lindi?
    Madhësia e kuajve, këmbët e varura dhe yzengjitë.
    Së pari, duke pranuar gdhendje jopërfekte, duhet të pranojmë se kuajt mund të jenë si të mëdhenj si të vegjël.
    E prej këtu, së dyti, nëse kuajt janë të vegjël dhe kalorësit kanë shalë e yzengji (sipas Hammondit), atëhere yzengjitë rregullohen që thembrat e këmbëve të kalorësve të bien jo më poshtë se barku, anët e të cilit duhet të godasin. Për sivëllezërit trupvegjël, gomerët, zgjidhet me samar (të lartë).
    Ka dy mundësi, ose gdhendja sjell anomalitë (këmbët poshtë barkut, trupi lart dhe drejt kur thuhet se kalorësi qëndron mbi yzengji- duhet të ishte trupi lart dhe anuar nga koka e kalit) ose kalorësi është në pozicion natyral pa yzengji e shalë dhe gdhendja është e saktë.

    Ç’ka më ngjall kërshëri është se kalorësi me fajkua është gdhendur krejt ndryshe nga të tjerët. Artisti ka mundur ti japë gjoksin jo vetëm kalorësit por edhe kalit. Ndërsa për kuajt poshtë nuk themi dot gjë, për atë lart mund të themi për tentativën e detajimit të gjoksit të fuqishëm, për më tepër 3D, artisti duket se e percepton realitetin në thellësi. Në është e njëjta dorë, ajo është ushtruar me kuajt poshtë dhe pastaj ka kaluar tek ai më lart.
    Kështu ngrihet hipoteza se arti shkëmbor i Trenit mund të jetë bërë nga dy njerëz të ndryshëm, në dy epoka të ndryshme; gjë që sërish e zgjidh radiokarboni (që duhet bërë për çdo figurë) dhe që i ndan thuajse në barazim profesorët.
    Ka qënë njeriu i tumave, muratori (masoni) i kishave, apo të dy që kanë gdhendur historinë me art, le të presim sa ta mësojmë, ajo që mund të themi me plot gojë është se gdhendësi ka pasur shikim binokular, ai ka parë nga të dy sytë, ndryshe nga Minai, karrocieri me një sy që më mbartte nga qyteti në fshat edhe për të kalëruar. Dashuria e parë s’harrohet; pela e parë që kam ngarë me kaloshinë e kalëruar mbi shpinë quhej Shpresa. Ne hanim të njëjtën mollë.

  53. Hyllin, dy gjëra më bëjnë përshtypje në imazhet që solle:
    1. Këmbët e kalorësve kanë pozicion të ndryshëm nga ç’duket në pikturën e Trenit. Mua ky ndryshim më duket thelbësor. Në bareliefin ilir, këmbët e kalorësit e përqafojnë barkun e kalit; ndërsa te piktura e Trenit varen poshtë, të drejta.
    2. Një nga kalorësit aty vërtet po gjuan me heshtë, por në tekstin shoqërues lexoj që heshtat ilire ishin “të shkutra”; ndërsa heshtat e kalorësve të Trenit janë pa dyshim të gjata.

  54. Keto dyshime me linden edhe vete dhe i vetmi shpjegim qe me duket i arsyeshem(pervec primitivitetit te trenit dhe saktesise maniakale te artit te situllave) eshte pozicioni me i drejte qe merr trupi kur hidhet heshta.
    Ajo cka mu duk e perbashket eshte zgjatja ‘e madhe’ e kembeve poshte barkut, cka si e thote edhe CD eshte thuajse e pamundur me yzengjite. Mendoj se vetem mungesa e shales lejon kete gjatesi, gjithsesi autori mund ta kete vene edhe thjesht per bukuri apo qe te mos dukej kaloresi pa kembe e ne rrahim uje ne hava.

    Heshtat e gjuetise ose me sakte heshtat qe hidhen e jo ushtat per trup me trup, duhet te jene te shkurtera perndryshe behen teper te renda per largesi te medha.
    Mendoj se aty autori ka shtuar centimetrat e heshtes,pasi edhe gjate mesjetes heshtat per gjueti kane qene te shkurtera meqe me efektive.
    Nese do ishte heshte mesjetare e kaloresise se rende,pra e gjate, do e shikoja me shume dyshim perdorimin e saj per gjueti, pasi forca e saj vinte nga pesha e saj qe lejonte penetrimin e koraces prej hekuri te armikut e te shposh drerin duke iu afruar 2 metra larg, nuk me duket pune gjahtaresh.
    Gjithsesi kaloresia e situlles eshte e lehte dhe perdor vetem heshte e sepate, pa mjete mbrojtese , pra disa heshta te shkurtra ishin forca e saj, po ka pasur edhe kaloresi te rende me heshta te gjata e me mburoje e parzmore.

    Vetem kjo pikture nuk lejon saktesi, por meqe lexova se ka shume piktura te tilla, do ishte me interes qe dikush qe di si gjenden , te sillte ndonje tjeter.

    Nderkaq per hir te se vertetes duhet thene se kalerimi nuk ka kurrfare lidhje me fillimin e mijevjecarit te dyte p.l.k, keshtu qe Korkuti ka ngaterruar babat me zhabat. Kalerimi si praktike eshte me i vonshem se zbutja e kalit e i takon shek 8-7 p.l.k, edhe ne trojet ilire, biles thone se u fut si praktike nga dyndja skithe(skitho-trake sipas te tjereve) e fundshekullit te 8 p.l.k ne panoni, nga edhe u perhap drejt jugut.

    Si prove autoktonie e fillimmijevjecarit te dyte kjo pikture ben figure te keqe.

  55. “… Në bareliefin ilir, këmbët e kalorësit e përqafojnë barkun e kalit; ndërsa te piktura e Trenit varen poshtë, të drejta…”

    po mire o xha xha kaq te veshtire e ke te kuptosh se imazhet e ndritura, te sjella nga “ylli” jane orvatje te mjera programesh kompjuterike dhe jo objekte arkeologjike?!

    • AKK, në fakt unë prandaj të pyeta edhe dje, që të na sqaroje pak për paraqitjet e kuajve dhe të kalorësve në artin grek arkaik dhe klasik; sepse blogun e kemi edhe për të mësuar nga njëri-tjetri; dhe kush më mirë se ti mund të na sqaronte për këtë? Them arkaik, sepse sa më thellë që shtyhemi në lashtësi, aq më shumë ngjajnë popujt indo-europianë me njëri-tjetrin – në zakone, në kulturë dhe në art; edhe pse dihet që grekët e hershëm morën shumë gjëra të vyera prej fenikasve dhe egjiptianëve (ca bile tani po thonë edhe prej hebrenjve).

  56. AKK mund te jesh njohes i helenizmit, por sa per iliristiken je berryl fare. Ne shek 5 p.l.k arti i situllave arriti nje nivel te larte dhe objektet ne Slloveni e Kroaci deshmojne per zhvillimin e artit vendas. Ky objekt eshte akoma me mahnites(per aq su mund te quhet i tille) sepse edhe pse i perket artit te situllave eshte bere mbi nje brez.

    Qe te t’bej ca helm ja ku ke Sabatiusin ne nje veper arti e mrekullueshme, te cilin e kam mbajtur si maske/avatar ne nje forum.

    http://www.geocities.com/albaland/ancient/sabazios.jpg

    Nuk me zhgenjen kurre, opinionin qe kam per ty ma perforcon perhere(ashtu si tek kjo teme, ku hyre per te treguar me force, edhe pse pa lidhje me temen, se Epiri eshte Greqi e jo Shqiperi), vec ti mor zog greku me ate kozmopolitizmin qe shet ketu , tregon se ke ngelur tek kozmopolitizmi helenistik i para 2 mije vjeteve qe ska asnje lidhje me kozmopolizmin aktual.

    Por ti duhesh, per tu demaskuar sa here fsheh kompleksin tend antishqiptar apo shqiptarofobine tende me kozmopolitizmin e perpiqesh ta shesesh kete te fundit ne tregun shqiptar si mall cilesor i perendimit.

    Prit se toka mban shume te fshehta e keto ‘kompjuterizma’ do pasurojne me tej njohjen tone mbi artin e asaj periudhe.

  57. http://www.soundchristian.com/magog/skythian.jpg

    Kjo eshte paraqitje e skitheve , po njesoj me kembet te varura, dmth qe dalin shume poshte barkut te kalit.

    http://www.ancient-bulgaria.com/2006/09/04/triballoi-thracian-treasure-from-rogozen-the-largest-treasure-ever-found-in-europe/

    Ketu eshte thesari trakas, i mrekullueshem, e nje perendeshe mbi kale me kembet serisht mjaft poshte barkut.

    http://www.ancient-bulgaria.com/2006/08/25/the-hero-god-also-known-as-the-thracian-horseman/#more-21

    Prape trakasit me te famshmin perendi ‘Kaloresi trak’ (mezenai)

    http://i285.photobucket.com/albums/ll47/succesor/scythian/450px-PazyrikHorseman.jpg

    Ky eshte kaloresi i stepes.

    Te gjitha paraqitjet antike njezeri i vendosin kembet shume poshte barkut, mesa duket mbajtja e kembeve te leshuara ishte me e hijshme per kaloresin e pikturuar, sesa mbajtja e kembeve shtrenguar pas barkut, sic ndodhte ne realitet per te ruajtur me mire ekuilibrin.

    http://www.ne.jp/asahi/luke/ueda-sarson/BalkanPlate.jpg

    Ja dhe nje tjeter qe i perket te njejtit stil ‘kompujteristik’ si ai me siper.

    Ketu kaloresi paraqitet serisht me kembet te leshuara por ka edhe mburoje ,si dhe perkrenaren e famshme ilire(ashtu si edhe kembesori perballe) vecse gjunjte shume te perthyer te bejne te supozosh se i ka pas kembet te shtrenguara pas kalit por per paraqitje artistike dalin serisht jashte si ne paraqitjet e tjera.

  58. xha xha, qe ti kthehemi seriozitetit, pas notes se embel qe i shtoi “ylli” bisedes. gjate ketij diskutimi nje element me ngacmoi dhe doja ta komentoj, per fat te keq erdhi nga goja e nje njeriu qe presupozohet se ka njohje mbi temen ne fjale, dhe ketu e kam fjalen per auronin. thote ky i fundit:

    “…nje shembull interesant, antropologjia greke deri me sot nuk ka pranuar te beje nje projekt mbi ADN e popullsise se saj.

    une i kam bere nje propozim INstitutit te arkeologjise per nje projekt te tille per te krijuar nje harte te perkatesive te dala nga ADN. NUk e kane pranuar megjithese mendoj se do jete shume interesant nje percaktim kaq i sakte i popullsive ne kete forme…”

    si mund te flase nje njeri qe ka sadopak njohje nga historia, mbi teza per adn. qe rrjedhimisht e con biseden ne pasterti racash?! keto mendesi raciale kane vlere ndoshta per pasardhesit e zellshem hiltlerian dhe naziskin, por kurrsesi per nje njeri qe vjen prej nje shoqerie ballkanike dhe meqe po flasim per shqiperine, prej asaj shqiptare.

    nese do te pranonim variantin e prezantimit akademik-shqiptar te historise, ata qe sot quhen shqiptare ishin te pushtuar prej kolonesh greke, prej kolonesh romake, me pas nga hegjemonia bizantine, me pas nga turqit, serbet, bullgaret, me pas nga italianet, me pas nga gjermanet, me pas nga influenca jugosllave, me pas nga ajo sovjetike, me pas nga kineze dhe sot nga komponenti amerikan (le ta thjeshtezojme ceshtjen per kohen e sotme).

    valle te gjitha keto “hordhi te huaja”, nuk u shartuan me elementin e ashtequajtur ilir , apo arberor, apo shqiptar? eshte mese normale te ndodhe nje gje e tille, dhe per mendimin tim kjo eshte edhe nje pasuri e jashtezankonshme ne relacionet nderetnike. do ta konsideroja kete bashkeekzistence dhe ata pasardhes te tere ketyre shartimeve si pasuri njerezore. diskutimi mbi pasterti racash, sec te kujton ate “sapunin” hitlerian dhe sigurisht qe eshte tejet i vobekte, apo mjeran.

    eshte mese e qarte pse shkenca greke ka hedhur poshte keto “mermeritje” (propozime). koncepti grek (qe e ka zanafillen ne antikitetin grek) ne lidhje me kete teme, mendoj se ka interes teper te madh, me karakteristika gjithepershirese dhe humane qendron ne parimin se:
    “cdo person qe eshte pjesmarres i kultures (arsimimit, qyteterimit) greke, eshte grek”. qe do te thote se nuk ka rendesi se c’ngjyre ka dhe se ku ka lindur dikush, por qe te jete pjestar dhe mbartes i civilizimit dhe i qyteterimit grek te kohes.

    mendoj se ky argument eshte shume me esencial, dhe ia vlen te diskutohet me teper se kembet e kaloresit dhe ushta …

  59. “cdo person qe eshte pjesmarres i kultures (arsimimit, qyteterimit) greke, eshte grek”.

    Mos do te thuash se c’do njeri qe flet sot anglisht ose spanjisht eshte ose anglosakson ose spanjoll dhe u perkasin qyteterimeve perkatese dhe duhet te identifikohen si te tille?

    Sinqerisht nuk e kuptoj!

  60. I dashur parashkrues

    mendoj se keqinterpretimi yt i idese se nje projekti mbi percaktimin e ADN behet nga padija dhe jo nga keqdashja.

    Projekte te ngjashme jane zhvilluar tashme ne Angli me rezultate shume interesante per te dhene nje pergjigjie mbi popullsite vendase dhe popullsite e ardhura.

    Te tilla projekte jane zhvilluar po keshtu ne USA dhe Afrike per te percaktuar vendet nga kane ardhur nje pjese e madhe e sklleverve, Afganistan ne disa prej vendeve nordike etj.

    Keto projekte nuk zhvillohen per te pare pastertite racore por per te krijuar nje ide mbi levizjet e popullatave, grupimet qe kane levizur dhe impaktet antropologjike qe kane lene keto levizje. Grupime te caktuara kane kromozone specifike te cilat transmetohen nder shekuj.

    Personalisht mendoj se te pakten ne Ballkan eshte mjaft e veshtire per te pasur popullsi apo grupime “te pasterta” racore.

    Antropologjia ne se ju keni dijeni mbi kete shkence studion si aspektin fizik si ate kulturor te racave dhe popujve. Antropologjia ka sjelle informacione shume interesante mbi nje sere pikpyetjesh te cilat nuk kane marre pergjigjie nga arkeologjia apo historia.

    psh ne shkollen e veres qe ne krijuam ne Butrint me antropologe amerikane nje pjese e skeleteve qe u studiuan kishin mangesi te theksuar informacioni pasi Shqiperia nuk ka pasur studime te mirefillta antropologjike per te percaktuar shkencerisht racen ilirike/arberore/shqiptare etj.

    Pra disa prej skeleteve te gjetur nuk futeshin ne kategorine e njohur te hartes boterore antropologjike.

    fatkeqesisht edhe ketu si ku do shkencat tona calojne. shqiperia nuk ka antropolog/ antropologji dhe pervec Aleksander Dhimes i cili u zbua nga INstituti i Arkeologjise dhe tani punon privat nuk ka asnje specialist tjeter per tu marre me kete shkence.

    Ideja e ADN do te ishte krijimi i nje harte antropologjike dhe krahasimi pastaj me studimet e tjera qe jane bere deri me sot per te marre nje pergjigjie mbi perkatesine antropologjike te popullsive antike ne periudha te ndryshme.

    psh, ne Finiq ne nje periudhe te caktuar kohe te gjitha skeletet e zbuluar kane nje mori artifacts te kultures helene.

    a i perkasin keto skelete popullsive helene? apo jane popullsi antropologjikisht te ndryshem nga helenet por kulturalisht te afert?

    dmth ne se njeri nga ne do te zbulohet pas dymije vjetesh arkeologet do te kruajne koken kur te shikojne se kemi veshur jeens, kemi kapele beijsbolli ne koke, prane kembeve atlete nike dhe ore japoneze?

    a jemi amerikane te zbuluar ne brigjet arberore? apo jemi antropologjikisht te ndryshem por kulturalisht te afert/

    nje thjeshtezim i ceshtjes por shpresoj te jete e kuptueshme.

    auroni

  61. edhe dicka tjeter se harova.

    besoj se ata qe kane bindje mbi pastertite racore kane ne pergjithesi hezitime dhe frike per te hulumtuar me shume me metoda me shkencore mbi perkatesite antropologjike.

    psh e ke degjuar se kush shtet ballkanik refuzon te njohe pakicat kombetare?

    po keshtu per te te shpjeguar edhe nje ceshtje tjeter.

    ne se sot ke rastin te flasesh me arvanitas shumica e tyre mendojne se jane antropologjikisht Greke, pra perkatesi racore greke. Fakti qe flasin nje gjuhe tjeter jo greke i konfuzon dhe shpesh edhe refuzojne ta pranojne kete fakt pasi kjo popullsi antropologjikisht e ndryshme eshte kulturalisht e suprimuar.

    ne se popullatat arvanitase provohen ne saje te ADN se jane antropologjikisht jo greke ky eshte nje kontribut shkencor me vlera per te vertetuar tezen se arvanitasit jane popullsi gjenetikisht jo greke.

  62. Auron, pershendetje. Per t’u vleresuar etika jote e komunikimit, edhe kur ndeshet me nje argument qe supozon dashakeqesine e atyre qe po thua.

  63. Faleminderit lulian

    une hyra ne debat ne kete forum pasi me pelqeu menyra qytetare e debatit.

    shpresoj te mos jete dashakeqesi por “injorance” e cila kurohet

    a

  64. Dolëm në një temë tjetër, por unë jam i mendimit, që një pakicë kombëtare e asimiluar, ku për mendimin tim hyjnë arvanitasit në Greqi, apo vëllehet në Shqipëri nuk mund të vazdojnë të konsiderohen nga pikëpamja kulturore si elementë të huaj të kulturave vendase, vetëm sepse i përkasin gjenetikisht një grupi tjetër të huaj nga popullsia lokale. Seriozisht e keni, që doni t’i konsideroni arvanitasit sot në Greqi sikur këta të jenë akoma edhe sot shqiptarë? Natyrisht që ata janë Grekë, pasi grek të bën jo gjaku por ajo çka është përcaktuese jote në kuptimin kulturor e gjuhësor.

    Sa më shpejt të familjarizohemi me bindjen, se në vijim të disa brezave mund të ndryshojë përkatësia etnike për shkak të ndryshimit të faktorëve dominant kulturorë, aq më pak stres do të kemi me veten.

    Duke qenë i ndërgjegjshëm, se i jam larguar temës së diskutimit po shtoj edhe diçka në lidhje me një aludim që mu drejtua personalisht përsa i përket marrëdhënieve të individit me kombin e vet, si pjesë dhe funksion i edukimit familjar direkt nëpërmjet prindërve. Mua personalisht im atë më ka rritur me dashuri për Bashkimin e madh Sovjetik dhe ime’më me dashurinë për Shtetet e pasura të Amerikës. Për ilirët nuk më ka thënë gjë njeri ndonjëherë ndonjë fjalë të mirë në ambientet familjare, thjeshtë se nuk i interesonin kujt, por edhe sepse ishin ndoshta aq të sqaruar, sa të kuptonin se dashuria e diktaturës komuniste për tezën e prejardhjes ilire kishte thjeshtë si të vetmin qëllim të justifikonte psikozën e izolimit të Shqipërisë dhe të hapjes së saj vetëm në linjë kohore drejt ose të shkuarës (të famshme ilire apo arbërore) apo të ardhmes (komunizmit të begatë) në kohën e mizerjes komuniste, kur ishim prishur më gjithë dynjanë.

    Marrëdhëniet që vendos unë me të kaluarën time kulturore i vendos sipas bindjeve të mia, të realizuara në vijim të procesit të zhvillimit tim intelektual, aq sa ky më ka dalë dot ndoshta me sukses, ndërkohë që edukata familjare nuk ka të bëjë gjë shumë me ndërgjegjen kombëtare. Familja të mëson të duash familjen, fisin, fshatin, lagjen, por jo ilirët, pellazgët apo një dreq e di akoma se nga ç’majmun rrjedhim.

    Por që të kthehem edhe një herë tek tema e diskutimit fillestar, si ka mundësi, që të gjithë këtyre njerëzve të ditur e të lexuar, që sigurisht flasin hapur dhe shprehin bindjen e tyre për origjinën ilire të gjahtarëve të Trenit dhe mbështesin tezën e profesorit shqiptar, nuk ju tërheq vëmendjen fakti, që ky hesht – në një kohë kur i lejohet të flasë – karshi një argumenti të një kolegut të tij, i cili është aq “shqeto”, sa edhe një teknik i mesëm i telekomit shqiptar do ta kuptonte dot, se për çfarë është fjala?

    Nga ç’është përmendur për këtë temë del sikur ky profesori shqiptar i arkeologjisë, jo vetëm që injoron komplet një tezë tjetër që i hedh poshtë atë të tijën, por edhe që ai paska qenë një ndër flamurtarët e sulmeve të ndërmarra kundër gjuhësisë shqiptare në përgjithësi dhe të etimologjisë së saj në vitet 60 – 70, për shkak se kjo nuk paska dale sa duhet në mbrojtje të tezës se prejardhjes së shqipes së sotme nga ilirishtja, asht si po vepronte për shembull arkeologjia shqiptare e asaj periudhe, që e provoi lidhjen iliro-shqiptare.

    Unë nuk kam në plan fare të ftoj dikë për gjueti shtrigash, por sinqerisht do të ftoja këdo që ta rishikonte çdo qëndrim të vetin, i cili i përputhet një platforme ideologjike të periudhës së Enver Hoxhës për sa i përket kulturës kombëtare shqiptare në të kaluarën.

  65. Auron shkruan:

    “ne se popullatat arvanitase provohen ne saje te ADN se jane antropologjikisht jo greke ky eshte nje kontribut shkencor me vlera per te vertetuar tezen se arvanitasit jane popullsi gjenetikisht jo greke.”

    Po ku eshte filli i te qenurit grek?! Qe te dallosh arvanitasin, nga kush? Po sikur arvanitasi te jet Greku, qe flitet si grek dhe te tjeret jane te ndryshem? E di, se nga kjo premise e te qenurit arvanitasit grek, del qe edhe shqipetaret jan grek. Po, kjo ka mundesi. Por ngaterresa behet gunge e madhe qe nuk e zgjidh dot me lehtesi. C’u be me kete gjuhe nder vite deri sot, qe dominohet nga gjuha-si greke? Ajo, gjuha “greke” e sotmja asimiloj gjuhen e vertet greke, ate arvanite-came-shqiptare duke len jashte loje grekrit pararendes. Me Ata (grekrit e vertet) dicka duhet te ket ndodhur ne thellesi te koherave per tu bere aq te huaj per dhe mes tyre. Dicka e ngjajshme ndodh edhe me mentalitetet e sotme mes Shqipetareve (Grekeve). Personifikim i kesaj eshte AKK.
    Ndryshimi qendron se gjuha, ajo qe njohim sot si Shqip dhe Greqisht, ka ndertuar ushtri-fuqi, nga ku indentifikojne si te ndryshem veten brenda nji lloji, “ushtaret”-qytetaret, si ndodh me dialektet (per nga DAN) por gjuh normalish te ndryshme.

    Alternativa e Korkutit dhe Hmmond-it eshte te integrojne gjuhet e sotme (arkeologjike dhe jo vetem) per nje vezhgim te paanshem te te vertetave prej historike. Personalisht, nuk mund ti them nje Greku qe eshte me Shqiptare se une, po ashtu si edhe nje Shqiptari qe eshte me pak Grek se Greku (ashtu si steriotipet na perciellin keto dy gjuhe). Nga pervoja personale, kam gjetur grekun te jet Shqipetar dhe, Shqipetarin Grek.

    P.S. Mos e merrni seriozisht versionin e sjell me siper, se jam shume me i informuar per versionin e Shqipetarit me kete gjuhe te trasheguar nga paraardhesja, Ilire, sigurisht e evoluar/ndryshuar.

    P.S. 1 Identifikimi, njohja e historis, nuk duhet te jete per te ndertuar kushte te reja dominimi, por kulturimi.

  66. E sakte vemendje.Ne piken e ngaterreses se dominimit me kulturimin qendron moszgjidhja e problemit.Persa i perket versionit te sjelle nga ty me siper,mos u merakos se nuk je i vetmi.Ka dhe te tjere te huaj qe kerkojne te zgjidhin kete lemsh.Kush jane grekerit e vertete?Jane arvanitaso-camet apo jane ata qe bertesin sot “Ne jemi Hellenet”.Ne kerkojme rrenjet tona te verteta historike,ndersa ata qe medojne qe i kane gjetur,i perdorin ato ne drejtimin me te gabuar te mundshem,ate te dominimit shumedimensionesh.
    Per te analizuar historine duhet ta zhveshimi ate sa me shume nga sensi i “dominimit”,i cili ze e fillon me ca shkronja ne gura e tulla dhe perfundon me ca gure kufitare qe kerkojne te vazhdojne te rudhin me teper kete vend gjeografikisht te tejrudhur.
    si puna e ketij gjuhetarit qe nuk eshte gjuhetar,i cili Hellasin na e vendos ne Epir(Iper-siper-siperior-superior-super).Hellasi flete vete gjuhesisht “ella-eja-ardha”,jane ardhesit,ejasit.

  67. i nderuar auron!

    thone, se kur njeriu flet per gjera nuk zoteron, ne me te pakten ekspozohet. fjalet e tua dhe boshti i tyre ideor me rikujtuan kete sentence. thua:

    “…mendoj se keqinterpretimi yt i idese se nje projekti mbi percaktimin e ADN behet nga padija dhe jo nga keqdashja…”

    ne rradhe te pare te siguroj, qe kundershtia ime nuk ka te beje me ty si individ, pasi nuk kemi pasur fatin te njihemi personalisht. pra dashakeqesine lere menjane. kundershtia ime ngrihet mbi mendimet e tua qe jane tejet amatoreske, bile ne disa raste ndjekin nje udhe pa krye, “shkarese” dhe teper te rrezikshme.

    e gjithe nderhyrja ime ketu konsiston ne faktin (apo sygjerimin) se si duhet te shohim dhe te lexojme historine e artit. nuk e di c’njohje te artit ke, por fjalet dhe konceptet, te cilat prure ketu tregojne mangesi te frikshme.

    qe ti kthehemi temes ne fjale, po perpiqemi te analizojme “pikturen e trenit”. c’eshte “piktura e trenit” ? -eshte nje veper perfaqesuese e “piktures se shpellave” ne shqiperine e sotme. c’eshte “piktura e shpellave” ne kontekst me te gjere? -eshte forma, apo faza me e hershme e shprehjes njerezore
    nepermjet artit, dhe vecanerisht ne ate te piktures.

    Njerezit e pare primitiv, pikerisht ne momentet kur sendertonin hapesirat e tyre civile e njerezore, shume me pare se te flisnin, shprehen turbullirat e tyre shpirterore nepermjet imazheve te pikturuara, apo te skalitura ne shpella . Nje faze kjo qe ne Historine e Artit njihet me termin: “Piktura e Shpellave”, ose “Arti i Shpellave”.

    eshte nje gafe e pashoqe te sygjerosh matjen e kafkes se rembrandit per te kuptuar “patrullen e nates”. ne te njejten kohe sic do te ishte nje papjekuri (le te perdorim nje term te bute) te na diktoje nje njeri qe ka sadopak njohje nga arti, se per te kuptuar ate qe do thote arti i francesko gojes, i getes, apo i moxartit, duhet te masim se sa te gjata i kishin kembet dhe gjymtyret, apo te analizojme kromozonet e tyre specifike, ngjyren e lekures dhe te syve.

    e tere kjo, nuk e di nese e kupton i dashur mik, por eshte shprehja me fatlume e absurdit. eshte triumfi i tij.
    arti i shpellave, eshte pjese e historise se artit, dhe historia e artin nuk mund te lexohet kurrsesi keshtu! arti nuk ka te beje me analizen dhe studimin te racave, apo me konkluzione gjenetike, por me nocionet qe levrijne nepermjet vepres se artit. kjo e fundit, nese eshte e vlerte, eshte e afte te flase vete , pa pasur nevoje te shoqerohet me argumenta “mbi ngjyren e shurres” se artistit qe e solli ne jete, ne periudhen e krijimit.

    sa per pakicat kombetare dhe arvanitasit, ne rradhe te pare leri ata vete te vendosim mbi fatet e tyre. dhe se dyti, ato sa thua mbi ta, duke nenkuptuar se jane nje race kompakte, e vecuar, e pashkartisur, me gjak te kulluar shqiptar, qe flasin vetem shqip, tregon se sa larg realitetit te tyre je, dhe sa te pasakta jane mendimet e tua.

    dhe dicka te fundit, mbi “injorancen” leria te tjereve dhe kohes te deshmojne kete fakt!

  68. Orakull, po je duke thene budallalliqe o burre.

    “Hellasi flete vete gjuhesisht “ella-eja-ardha”,jane ardhesit,ejasit.”

    Po turp nuk te vjen? Njerezit i vene ne mjekim te detyruar kur flasin keshtu. Mbaje veten, o burre. Fol pak, lexo shume. Hellasi qenkan “ejasit”. Po shqipot c’jane atehere? Ata qe shqijne, apo ata qe shqihen?

  69. Shqipja eshte shume me nderlikuars sesa mendohet.Shqipja paraqet nje perqendrim te jashtezakonshem shume kuptimesh ne mikro gramatike.
    Z-ka nje dimesnsones dhenes afersisht me 8 drejtime.Po keshtu dhe “S”,”U”,”E”.
    Kane lidhje me shume me :
    1.Dheun.Zotin e tokes.
    2.Zerin-Zotin e te folurit
    3.S-syrin,.Kjo ne sensin e moshikimit te “zotit”.E zenies se syve kur ai te shfaqet.
    4.Me “une” qe ne camerisht eshte vetem “U”.Pra me njeriun “Zot”.
    Nuk eshte edhe aq shume per te qeshur,por une e le te lire qeshjen.Kush te doje le te qeshi.Nese i vjen ose ka qejf ose te qeshi kur nuk ka c’te beje tejeter.Mund te qeshesh ndonjehere edhe nga halli sic edhe mund te keshillosh ndonjere edhe nga halli.Ela more pidhja.

  70. Bashkëbisedimi i shkruar ndërtohet prej regullave.

    Regullat përcaktojnë sjelljen e përshtatshme njerëzore.Regullat janë një detyrim,një qartësim se çfarë na nevojitet paraprakisht të respektojmë për të mbaruar një diskutim në mënyrë efektive.

    Duhet ne të kemi regullat tona njerëzore,që natyrisht mendoj se nuk duhet të jenë si ato të kisho-xhamive,të mbledhjeve të Partise Demokratike ose Socialiste ose të organizatave të VorioEpirit ose “Greqi-Serbia është nëna jonë(ose baballarët tanë)”???

    Unë mendoj se në një blog pjesëmarrësit duhet të ndjekin zbatimin e gjashtë regullave bazë(maxim):

    1.Cilësia.Të japim informacion i cili është i vërtet ose qe mendojne at si te vertet.

    2. Sasia.Sasia e të shkruajturit duhet të jetë aq sa të bejë të mundur lejimin e vazhdimit të bashkshkrimit të ideve nga të tjerët.

    3.Lidhja.Informacioni të jetë i lidhur me majen e faqes,temën e dhënë.

    4.Morali.Pjesemarresit duhet ti nënshtrohen regullave Morale dhe Etike.

    5.Mirësjellja.Sejcili duhet të demostroj respekt për pjesmarrësit e tjerë në blog duke u treguar ashtu siç e do niveli i miresjelljes.

    6.Demokracia.Të lejohen gjithë mendimet dhe idetë e kundërta në lidhje me temën.

    Kështu që,“Domuz”,shko drejt në rrugën tënde të të menduarit.Unë e kam shkruajtur dhe njëherë në këtë blog;Nëse nuk të pëlqen mendimi im,mos u krekosokundërshto mbi regullat.Do të gjëndet dikush në grupin mendimoshkrues që do ta pranojë atë dhe do ta bashkëndaje me dhënësin në ndihmë të efektivitetit të temes.Kam shkruajt gjithasht dhe konceptin tim mbi etimologjinr.
    Nëse ti i thyen regullat,mos prit që të tjerët ti repsketojnë karshi teje.

    Sa për sëmundjen,këtu i ke të gjithë të infektuar me kete lloj jozakonshmëri të menduari.Ndryshojnë vetëm shënjat e kahëve.Po-jo,minus-plus,0-1.Dhe atë e ka të ngarkuar mbi kurriz,ARTI.Por ndonjëher mediokriteti (f)renues paraqitet si shëndoshje mendore jo vetëm në Shqiperi,por deri në majën e malit HOLLIVUD.Por,ata që janë lart kanë imunitet nga rënimofrenimi i mesatares së ponderuar të ERES,qe quhet panxënje.Qesharake është kur “TI”-rat paraqiteten me kostumin e markes LART.Kujtojnë se japin vlere.Kujtojnë se nxehin kundërshtarin mendimor dikë,vënë në loje armikun dikë,mposhtin tradhtarindikë,fitojnë mbi shqiptarindikë,helmojne kombindikë,ndryshojne drejtimin e mendimit të njëshitdikujt,ndryshojnë shumësinata.Tregojnë vetëm se çfare ata vetë duan,sepse asnjë objekt-subjekt-plotësues që synojnë nuk mund ta përposhtin.Janë aq të zbuluar në qëllimin e tyre saqë edhe një budall do tu thoshte “Aha,ti e dashuron krekine” dhe një jobudall; “Bën mirë të marësh arratinë!!!… drejt ndonjë skute të markes julloj,sorrollopesoj”.Per mua,bëj çfarë të duash!Gri çfarë të duash!Por brënda regullave të sipërshkruajtura,të cilat nuk janë të mijat,por të mendimit njerëzor të përparuar…

  71. Orakull, të jap të drejtë. Debatet kanë nevojë për rregulla, që të funksionojnë. Ato që ke parashtruar ti, ne të PTF i pranojmë dhe përpiqemi t’i zbatojmë; por ndonjëherë edhe na shpëtojnë gjëra, sepse jo çdo gjë që shkruhet mund të lexohet, dhe dihet se nga lepuri i vogël – për ta thënë me një proverbë popullore – del ferra e madhe. Nga ana tjetër, meqë po flasim për rregulla, ja edhe ca të tjera të cilat hyjnë në fuqi menjëherë, madje duhej të kishin hyrë prej kohësh:
    1. Etimologjitë do të pranohen vetëm për tema që merren shprehimisht me çështje të etimologjisë.
    2. Serbët dhe grekët, si faktor negativ abstrakt në zhvillimet shqiptare, do të përmenden vetëm në tema që merren shprehimisht me serbët dhe grekët si faktor negativ abstrakt në zhvillimet shqiptare.
    3. Zgjedhja e temave të blogut është prerogativë e autorëve të blogut.
    4. Jo çdo avaz që këndohet këtu, duhet të përfundojë doemos me notat e himnit tonë kombëtar.
    5. Këto pesë rregulla të shtuara nuk do të diskutohen në publik.
    Shpresoj në mirëkuptimin tënd, dhe të kolegëve; nëse ka një gjë që vërtet nuk më pëlqen fare, është të fshij komente të cilat u kanë kushtuar të tjerëve mund, qoftë edhe për t’i shkruar.

  72. 4. Jo çdo avaz që këndohet këtu, duhet të përfundojë doemos me notat e himnit tonë kombëtar.

    Kam vetem nje pyetje?

    A eshte dikush ketu, qe paska alergji prej himnit tone kombetar?………..se sic me duket mua, as ju, si autor i ketij blogu, nuk mund te keni te drejten, tju hiqni diskutuesve ne diskutimet qe kryejne, nuancat e krenarise per racen, gjuhen dhe historine e tyre , qofte ato dhe me doza mbivleresimi.

    Shpresoj se ju xhaxha do me mirekuptoni, qe pavaresisht se sa mendjeftohte mund te jesh, nuk mund ta shmangesh subjektivizmin, qe buron nga dashuria per rrenjet e tua.
    Te siguroj se nuk do ndodh asnje shplarje truri, te pakten ne personin tend.

    • Epiriot, mos të të vijë keq, por mënyrën e moderimit të blogut nuk mund ta diskutoj me ty.

  73. Aspak nuk me vjen keq per menyren tuaj te moderimit, eshte e drejta jote, por dua te te rikujtoj qe thelbi i shkrimit, ka te beje me menyren si ta shikojme vetveten: si nje komb qe ka te kaluar dhe identitet, apo si nje komb qe eshte inferior para gjithshka te huaje, me nje histori te vonet mesjetare, e cila dhe ajo eshte drejtuar nga “fre’ te dhe shtypur nga ‘yzengjite’ e huaja.

  74. Yzengjite e Profesorit-yzengjite e hymnit kombetar-yzengjite e te drejtes se diskutimit-yzengjit e te huajit-yzengjit e te brendshmit-yzengjit e mendjes. Detyro pak kohe per vete, per mendim dhe, per Xha apo dike tjeter perfshi dhe veten per te mos tkurrur cdo mendim nga frikra/kontrolle paranojake, por apliko skepticizem. Mendoj se ka nje diference midis paranojes dhe skepticizmit.
    Jam skeptik me shume se nje here per ceshtje te parashtruara nga Xha, por kurresesi paranojak apo frike kontrolluese per cdo gje qe kam lexuar prej mendimeve te tij. Xha eshte provokator, por jo me large se provokator mendimi edhe kjo ne formen e tij modeste shumicen e rasteve.

  75. Një artikull i Moikom Zeqos për pikturën e Trenit, ku autori e vë në lidhje këtë pikturë me sektin e Bogomilëve, duke iu kundërvënë jo vetëm Korkutit, por edhe Hammond-it. Po e sjell të plotë, sepse lidhjet e GSH priren të zhduken, me kalimin e javëve.

    Piktura shkëmbore e Trenit, kritika e interpretimit të Hammond-it

    Arkeologu shqiptar Myzafer Korkuti ka botuar në “Studio Albanica” 1971 studimin për pikturën shkëmbore të Trenit, në zonën e Korçës duke e quajtur pikturë prehistorike. Me këtë kualifikim piktura është paraqitur edhe në albumin “Shqipëria Arkeologjike”, në 1971. Që në vitin 1996 unë kam botuar një studim, ku argumentoj se e ashtuquajtura pikturë prehistorike e Trenit është e periudhës mesjetare të hershme. Vërejtje për datimin e gabuar të Korkutit kanë bërë edhe të tjerë dijetarë.

    Publicisti Auron Tare publikon një artikull të prof. Nicholas Hammond, botuar në 1986 në “Journal of Medieval History”, vol. 22., që kundërshton datimin e gabuar të Korkutit.

    Kam ndjekur krijimtarinë shkencore të Hammond-it dhe kam shkruar disa herë për këtë dijetar anglez. Kam patur fatin, që si redaktor i gazetës “Drita” në 1972 ta takoja personalisht Hammond-in dhe të bisedoja me të.

    Por artikullin e tij në “Journal of Medieval History” i vitit 1986, që qe për mua i papritur, nuk e kam njohur më parë. Ka diçka që na bashkon të dyve: si unë ashtu dhe Hammond-i e hedhim poshtë kualifikimin e gabuar të pikturës shkëmbore të Trenit si prehistorike.

    Të dy kemi arritur në një konkluzion se piktura në fjalë është mesjetare. Por interpretimi i Hammond-it i pikturës së Trenit nuk më duket i saktë.

    Por çfarë shkruan Hammond-i në studimin e tij? Po jap më poshtë ekstraktin kryesor të tij: “Dy forma të artit shkëmbor në zonën e bregut të Egjeut janë studiuar mjaft mirë dhe datuar me shumë përafërsi. Në të parën, artisti ka gërvishtur në sipërfaqen e shkëmbit duke dashur të na japë disa figura. Figura më e arrirë ndodhet në Tsogar, Traken Perëndimore dhe është përshkruar nga Dr. Triandafilos në “Athens Annals of Archaeology” më 1973. Figurat janë të thjeshta, gjymtyrët janë lineare dhe koka në formë të rrumbullakët. Në një anë është një figurë mashkullore, nga ana tjetër një figurë femërore, gjinjtë e saj përfaqësohen nga dy vrima dhe në krahun tjetër janë në një si mënyrë kërcimi. Në mes të tyre janë gjarpërinj, hardhuca, dhe ndoshta dallëndyshe. Mbi ta një simbol që mund të jetë Dielli. Triandafilos mendon se figura femërore përfaqëson Mëmën perëndi. Dr. Triandafilos propozon një datë për këto piktura. 13 deri në 12 para Krishtit, kjo pasi ai gjeti përngjasime me figura të ngjashme në Val Camonica në Itali. Në veprën e dytë artisti ka gdhendur sipërfaqen e shkëmbit në atë mënyrë sa na ka lënë një vepër të pashembullt. Studiuesit P. Collart dhe P. Ducrey kanë publikuar më 1975, një studim të mirëfilltë të numrit të madh të ‘reliefs rupestre’ në afërsi të Philipit në Jug të Trakës. Më shumë se gjysma e tyre tregojnë Artemisën/Dianën si gjuetare me qëndrim statik dhe para saj një qen gjuetie duke ndjekur një dre. Të tjerat, një centaur, një grua me një pëlhurë mbi kokë, një figurë mashkullore duke kalëruar (ndoshta një perëndi) me gjunjët e mbështetura në supet e kalit. Këto subjekte dhe qëndrimi i tyre janë tipike nga tradita Greko-Romake. P. Collart dhe Ducrey i kanë datuar këto relieve ndoshta në gjysmën e dytë të shek të II dhe fillimi i shek. të III pas Krishtit. Një formë e tretë e artit shkëmbor janë disa relieve të ashpra apo të gërvishtura përqark me gërma greke jo në vijë të drejtë por në mënyrë të çrregullt. Njëra në Madara afër Varnes në Veri-Perëndim të Bullgarisë ka një figurë kali. Është datuar me një përpikmëri të madhe për shkak të germave 705 deri në 707 pas Krishtit. Në vitin 1969, Korkuti publikoi në Shqipëri me një përmbledhje të shkurtër në frëngjisht, atë që ai e përshkruan si tre skena gjuetie. Artisti në këtë rast ka gërvishtur në shkëmb për të formuar secilën figurinë dhe pastaj i ka mbushur vijat e gërvishtura me gëlqere të bardhë (shkumës). Rezultati tregohet në fig. numër 6. Korkuti e ka datuar këtë skenë në kapërcyellin e mijëvjeçarit të dytë fillimin e mijëvjeçarit të parë B. C në periudhën e hershme të Hekurit për arsye se ky shkëmb është vetëm 500 metra nga një tumë varri e asaj periudhe në Tren. Megjithatë ky konkluzion i Korkutit nuk ka mbetur pa kundërshtuar. Në një Konferencë Ndërkombëtare në Tiranë më 1972, në të cilën mora pjesë me ftesë të Qeverisë Shqiptare, u sugjerua se këto figura ishin në fakt kalorës mesjetarë, sugjerim të cilin unë e mbështeta. (Këto sugjerime nuk u përfshinë në konkluzionet e Konferencës, megjithëse sugjerimet tona ishin të ilustruara me maniscripte të kohës). Në 1974 në një artikull të titulluar “Aleksandri dhe fushata Ilire” botuar në “Journal of Hellenic Studies”, unë argumentova në fakt pak shkurt, se këto figurina ishin me të vërtetë kalorës mesjetarë dhe i datova ato si të Kryqëzatës së Parë. Meqenëse ky mendim u botua në një shkrim ku as studiuesit e kryqëzatave dhe as ata të periudhës prehistorike nuk kishin shumë mundësi për ta lexuar, me sa duket ky konkluzion ka mbetur në udhëkryq. Figura që duket më sipër se të tjerat në pikturën e Trenit ka frerë të cilat duken që arrijnë deri tek fillimi i shalës dhe këmba, që duket poshtë stomakut të kalit duhet të jetë mbështetur në yzengji (këmbëza). Në dorën e djathtë të ngritur lart kalorësi duket që mban një fajkua. Po të shikomë kalorësit më poshtë vështrojmë, se secili ka një ushtë të gjatë dhe ushta e atij që është më parë ka një pjesë metalike në krye. Të dy qentë e gjuetisë kanë bisht të përdredhur lart dhe veshët e prerë (tamam si qentë e barinjve të sotëm, shën. ynë) dhe brirët e drerëve janë të theksuar qartë. Detajet reale të figurave, qëndrimi i kalorësve dhe efekti i mbushjes me gëlqere i bëjnë këto figura shumë të ndryshme nga ato prehistorike. Siç kam shkruar më parë “këto figura janë shumë të ngjashme… me figurinat prej gëlqereje në Ëiltshire Douns”. Po kështu nuk ka aspak përngjasim me figurinat e gjetura në Philipi, të cilat janë punime skulpturore të një tradite klasike. Ndryshimi më i madh ndërmjet tyre shikohet në qëndrimin e kalorësve. Në fig 3, kalorësi qëndron përpara duke u mbajtur fort tek kali me gjunjë dhe duart i ka të lira pasi ai nuk ka as shalë dhe as frerë të cilat u shpikën në Mesjetë. Ndërsa pozicioni i kalorësit dhe mënyra e mbajtjes së këmbës poshtë stomakut të kalit në figurën e Trenit, shpjegohet vetëm në se kalorësi qëndron mbi yzengji. Në fakt edhe në se shikon teknikat e figurave prehistorike me ato të Trenit duke qartë një ndryshim i madh.

    Disa piktura shkëmbore në Maqedoninë Lindore si dhe një figurinë nga Mali Pangaeum janë përshkruar nga studiuesi Chatzilazaridis në Konferencën e Philipi në 1986. Nga riprodhimi i këtyre figurinave duken dy drerë me brirë në formë shumë realiste si dhe një kalorës, i cili mban një ushtë dhe shpatë. Mënyra e qëndrimit drejt si dhe këmba poshtë stomakut të kalit nënkupton qartë se ky kalorës qëndron mbi yzengji. Prandaj pa diskutim ai është një kalorës mesjetar dhe po kjo gjë mund të jetë e vërtetë edhe për drerët. Konkluzioni që del nga pikturat e Trenit, Maqedonisë Lindore dhe malit Pangaeum është se kemi një periudhë të katërt të artit shkëmbor, periudhën e mesjetës së vonë kur këto piktura janë krijuar. Shembulli më tipik është ai i Trenit, në të cilën kalorësit tregohen mbi kuaj duke gjuajtur drerë. Por si mund ta shpjegojmë prezencën e një artisti Frank në një zonë kaq të humbur të Ballkanit? Këto piktura janë bërë lart në shkëmbinjtë e një zone në veri-lindje të vendit të quajtur Gryka e Ujkut. Kjo lartësi është një vend ideal për një vendrojë nga ku mund të vëzhgosh çdo lëvizje të ushtrive që i afrohen kësaj Gryke qoftë nga krahu i Liqenit të Prespës së Vogël qoftë nga krahu i Luginës së Devollit… Por a ishte Gryka e Ujkut në këtë kohë një vendkalim i rëndësishëm? Sot kjo grykë është në një zonë të humbur dhe të vështirë për t’u arritur pasi është në zonën shqiptare të kufirit shqiptaro-grek, i cili kalon mespërmes Liqenit dhe kufiri është i mbyllur nga regjimi totalitar i Enver Hoxhës. Kur unë e vizitova Grykën e Ujkut në 1972, u habita kur pashë një numër fortifikimesh të periudhave të ndryshme si dhe një çift tumash. (Këto lloj tumash zakonisht vendoseshin pranë rrugëkalimeve kryesore. Një prej këtyre tumave është gërmuar nga arkeologia shqiptare Zhaneta Andrea). Ka vetëm një shpjegim për këto gjetje. Kjo grykë ka qenë zona më e mbrojtur në një rrugë me rëndësi shumë të madhe strategjike. Në se shikojmë hartën e zonës do të vëzhgojmë se në perëndim të Liqenit të Prespës janë dy fusha pjellore njëra në veri të Strugës në rrugën e famshme antike Via Egnatia ndërsa tjetra zgjatet nga Jugu i Pogradecit deri në Korçë. Rrugët e mëposhtme kalojnë të gjitha shumë pranë Korçës:

    Jugperëndim Via Leskovik për në Konicë apo Përmet

    Veri Via Shën Naum për në Ohër

    Verilindje Via Grykës së Cangonjit dhe në lindje të Liqenit të Prespës.

    Lindje Via Grykës së Cangonjit dhe Grykës së Ujkut dhe në Jug të Liqenit të Prespës në Follorinë.

    Jugperëndim Via Grykës së Cangonjit, Via Grykës së Ujkut lugina e Devollit për në Kastoria.

    Cilado ushtri, e cila do të donte të mbijetonte nga prodhimet vendase dhe do të marshonte në njërën prej këtyre drejtimeve drejt lindjes, fusha e Korçës do të ishte ideale. Ky fakt ka mbetur në harresë nga studiuesit modern pasi kufiri Shqiptaro-Grek-Jugosllav ia ka humbur rëndësinë kësaj zone. Në 1805 kur Ëilliam Leake (konsulli anglez pranë Ali Pashës) kaloi nga Kastoria për në Korçë, ai vuri re se e gjithë zona quhej Devoll. Akoma edhe sot kjo zonë quhet kështu nga arkeologët shqiptarë, të cilët një tip qeramike të pikturuar e quajnë “qeramikë e stilit Devollit”. Në Mesjetë lumi Devoll është përmendur nga Anna Komnena (vajza e Perandorit Bizantin) si lumi Diaboleus. Po kështu kronikani Gaufredus Malaterra e quan “fluvius Daemoniorum’. Krahina e quajtur Diabolis ishte shumë pranë krahinës së quajtur Pelagonia dhe Prespa. Perandori Aleks Komneni erdhi nga Thesaloniki nëpërmjet Via Egnatias “nëpërmjet Pelagonias dhe mori Diabolis” thuhet në kronikën e Ana Komnenës. Disa vite më vonë Peshkopi i Ohrides Theophylactus, falënderoi Perandorin Komneni, i cili në atë kohë ishte në Durrës pasi kishte ngritur shpirtrat e “Prespës dhe Diabolis”. Ai i drejtohej peshkopit të Diabolisit si Diabolygyres, e cila mund të përkthehet në “te reformuar nga Djalli”. Peshkopata e kësaj zone quhej Peshkopata e Diaboleus” sipas Ana Komnenës. Pra është më se e qartë se zona e Devollit është fusha e Korçës… Gjithashtu nuk përjashtohet mundësia që të ketë pasur një qytet të quajtur Diabolis por deri më tani nuk është identifikuar.

    Fusha e Korçës kishte një rëndësi primare për Normanët në 1082-1083 si dhe për Kryqtarët e 1096-1097. Strategjia e tyre ishte e qartë, për të jetuar nga prodhimet e Shqipërisë së Jugut në veçanti Lugina e Gjirokastrës e cila ishte shumë pjellore dhe të përdornin rrugëkalimet via Konica nëpër Korçë si një zonë e mrekullueshme për fushimet verore dhe për grumbullimin e produkteve për ushtrinë e tyre. Prej Korçës të avanconin në fushën e Kosturit, e cila gjithashtu ishte pjellore. Nga ana tjetër ushtria Bizantine e Perandorit përdorte më shumë rrugën Perandorake “Via Egnatian” dhe prej këtej në Follorinë. Ushtarët e ushtrive Normane dhe ato kryqtarë mund të shikonin këto lëvizje që prej Grykës së Ujkut gjatë këtyre fushatave. Ka edhe një arësye të veçantë për të thënë se Kryqtarët kanë qenë në Grykën e Ujkut më 1097. Në ditën e Krishtlindjes të 1096 ata ishin në Kostur ku morën me forcë të gjitha bagëtitë kuajt dhe gomerët që gjetën dhe nga Kosturi “ne hymë në Pelagonia, në të cilën ishte një qendër e fortifikuar heretikësh, të cilën e sulmuam e dogjëm dhe e shkatërruam së bashku me banorët që gjetëm atje” (Gesta Francorum, Kronikat e Kryqtarëve). Detaje të më tejshme gjenden edhe në Historia de Hierosolymitano intenerare të Tudebodus “ajo qendër e fortifikuar ishte në një liqen ku ishte ndërtuar”.

    Në fakt niveli i liqeneve të Prespës ka ndryshuar gjatë shekujve megjithatë ka pasur disa ishuj në këto Liqene ku akoma duken rrënojat e disa kishave. Por ishulli më i famshëm, i cili nuk ka ndryshuar nivelin e tij është ishulli i quajtur Akilion, i shenjtëruar nga Shën Akili, Peshkopi Theophylaktus festonte çdo 15 Maj festivalin e Shën Akilit në Prespë. Bazilika e këtij shenjtori ka qenë në ishullin e Prespës së Vogël. Kjo Bazilikë është gërmuar nga Profesor Petsas, i cili mendon bazuar në gjetjet e monedhave dhe objekteve të tjera arkeologjike se Bazilika është shkatërruar “ka shumë mundësi në çerek shekullin e fundit të shekullit të 11”. Ky shkatërrim është me siguri vepra e kryqtarëve, të cilët ishin këtu më 1097. “

    ***

    Arsyetimi i Hammond-it në thelb është se piktura e Trenit është rezultat i një dëshmie të lëvizjes së kryqtarëve të kryqëzatës së Parë që kanë kaluar në Grykën e Ujkut në Devoll. Për rastësi ndonjë Frank e ka bërë pikturë shkëmbore.

    Por mund të bëjmë pyetjen: pse dhe përse e bëri këtë pikturë? Ç’ka dashur të thotë? Ç’e shtyu të linte një dëshmi të tillë? Pse pikërisht në lartësinë e shpellës buzë liqenit të Prespës?

    Këto pyetje janë substanciale për një arsyetim shkencor të vërtetë.

    Hammondi mendon se kryqtarët duhet të kenë qenë në Grykën e Ujkut më 1097, sepse “në ditën e Krishtlindjes në 1096 ata ishin në Kostur”. Ky arsyetim hipotetik s’ka kuptim, se nuk ka asnjë mundësi që kryqtarët të lëviznin nga Kosturi në jug drejt veriut, drejt fshatit të Trenit, vetëm për të lënë si dëshmi të tyre një pikturë shkëmbore, ndërsa një gjë të tillë nuk e kanë bërë as në Kostur, as gjatë tërë rrugës për në Kostandinopojë, ku ishte synimi i lëvizjes së tyre. Është paradoksale të mendosh se ushtria e kryqtarëve të bënte lëvizje të tilla zigzage, kur lehtësia e lëvizjes drejt kryeqytetit bizantin bëhej më evidente dhe e përshtatshme nga Kosturi, madje edhe ato që mund të kenë lëvizur në fushën e Devollit, nuk kishte pse të ndalnin nga traseja kryesore e rrugës, për të qëndruar në fshatin e vogël, e gati të parëndësishëm të Trenit. Kjo është pika më e dobët e studimit të Hammond-it. Ai jep disa ilustrime nga vepra arti e kalorës, që mendohet se janë arti i kryqtarëve, por krahasimi i thjeshtë të bind se këto ilustrime s’kanë lidhje fare as stilistikisht, as si teknikë me pikturën shkëmbore të Trenit.

    Unë e kundërshtoj tezën e Hammond-it për këto arësye substanciale:

    1) Skena e gjuetisë së drerëve nga kalorësit nuk ka pse të bëhej nga kryqtarët të cilët kishin një mision apokaliptik fetar për të çliruar Varrin e Zotit në Jerusalem nga të “pabesët”.

    2) Skena e Trenit nuk ka asgjë që lidhet me simbolet heraldike të kryqtarëve, që vinin nga Europa Perëndimore. Heraldika e kryqtarëve zotërohej nga idolatria e kryqeve, të ikonografisë së krishtere europiane, ose mbishkrime në latinishten biblike.

    3) Skena e Trenit është bërë në lartësi, mbi shpellën dhe ka vështirësi për t’u ngritur, madje piktura është bërë në një vend, që vlen për t’u fshehur, se sa për t’u parë lehtësisht nga të gjithë. Pozicioni i tillë mund t’i shërbente vendasve që e njihnin mirë mjedisin dhe vendin “sekret” të pikturës. Nëse piktura do të qe realizuar nga kryqtarët e kaluar rastësisht, për një ose dy ditë, në Grykën e Ujkut, pse duhet të ngriheshin mbi shpellën dhe të kërkonin një pozicion të tillë të ndërlikuar, më tepër për të mos u parë, se sa për t’u parë? Unë e kam parë me sytë e mi pikturën në 1973 dhe më është dashur të kacavirrem për t’u ngjitur deri tek piktura shkëmbore kaq shumë e diskutuar. Kurse Hammond-i nuk e ka kontaktuar “in vizu”.

    4). Piktura e Trenit s’ka asnjë motivim për të qenë një krijim i kryqtarëve, ose që pasqyron kalimin e tyre në këtë hapësirë me shekullin XI.

    5) Që në vitin 1972 studiuesi Djurdje Boskoviç e kundërshtoi datimin e pikturës nga Korkuti dhe e quajti mesjetare, por nuk e shtjelloi këtë tezë, që rezultoi e vërtetë. E habitëshme është se Hammond-i që e ka takuar Boskoviçin në Kuvendin e Parë të Studimeve Ilire, në 1972, në Tiranë nuk e përmend tezën e Boskoviçit, duke lënë të kuptohet se është ai, Hammond-i i pari që e quan pikturën e Trenit si të periudhës mesjetare.

    6) Piktura e Trenit është një kompozim me dy nivele, sipër është figura e një kalorësi që shoqërohet nga një qen, poshtë janë figurat e tre kalorësve, dy qenve dhe dy drerëve.

    Kalorësit tërheqin frerët e kuajve, kanë heshta, njeri prej tyre mban në dorën e krahut të djathtë një fajkua. Skena e gjuetisë është e organizuar, tipike mesjetare. Korkuti pa asnjë argument thotë se piktura shkëmbore e Trenit i takon si kohë viteve 1600-1200 para erës sonë. Frerët, fajkonjtë etj nuk janë elemente të prehistorisë, por të mesjetës.

    7) Po ç’përfaqëson piktura shkëmbore e Trenit? Një skenë thjesht laike, ose idilike?

    Skena është alegorike, ka një simbolizëm të thellë fetar. Për mendimin tim kjo është një pikturë që i përket sektit heretik të Bogomileve që pati një zhvillim të madh në shekujt X-XII. Herezia e Bogomileve tronditi Ballkanin dhe Perandorinë Bullgare që zotëroi për shumë kohë edhe territorin e Shqipërisë.

    Pakënaqësia e masave të shtypura fshatare nga shfrytëzimi bujaro-feudal gjeti shprehje të qartë në lëvizjen e gjerë heretike, në bogomilizëm. Për herë të parë bogomilët u dukën qysh në kohën e carit Simeon. Sidomos bogomilizmi u përhap në shek. X, Emri Bogomil sipas një versioni rrjedh nga emri i priftit Bogomil që ishte në krye të bashkësisë së parë të Bogomilëve, sipas një shpjegimi tjetër kjo fjalë, që do të thotë “të dashurit e zotit”, ishte pranuar nga sekti për të theksuar afërsinë e Bogomilëve me zotin dhe drejtësinë e tyre, në kundërshtim me partizanët e kishës zyrtare ortodokse shtetërore që sipas mendimit të Bogomilëve i shërbenin jo së mirës, por së keqes. Ashtu si pavlikanët në Bizant, bogomilët niseshin nga e ashtuquajtura pikpamje dualiste mbi botën. Sipas mendimit të tyre në botë gjithmonë kanë luftuar dhe luftojnë dy elementa të kundërta e mira – Zoti dhe e keqja – Djalli. Kisha shtetërore thoshin bogomilët vetëm me gojë thotë se i shërben Zotit, po në të vërtetë ajo i shërben Djallit. Kështu në një formë fantastike reflektoheshin tek bogomilët shtypja sociale, pabarazia që rritej dhe shfrytëzimi. Bogomilët mohonin kishën ortodokse shtetërore dhe ngriheshin kundër pronësisë kishtare të tokës. Ata mësonin gjithashtu se bujkrobëria nuk i përgjigjet shkrimit të shenjtë. Bogomilët e quanin mëkat detyrimin ushtarak dhe i shmangeshin pagimit të taksave mbretërore. Shtetit feudal ata i vinin përballë bashkimin e bashkësive patriarkale vendëse që vetëqeveriseshin dhe që zotëronin kolektivisht pronën e komunës. Hierarkisë feudale të kishës bogomilët i vinin përballë organizatën demokratike kishtare në drejtimin e kryepleqve të tyre popullorë që zgjidheshin. Bogomilët ndiqeshin egërsisht nga qeveria. Lëvizja e Bogomilëve, duke u ndjekur në vendin e saj, përhapej gjerësisht nëpër vëndet e tjera të gadishullit Ballkanik në Bosnjë, Dalmaci dhe në krahinat ballkanike të Bizantit. Më vonë bogomilizmi ndikoi në zhvillimin e lëvizjeve të ndryshme heretike, jo vetëm në Evropën perëndimore por edhe në Rusi (katarët, albigjezët, strigolnikët etj. ). Që në Tren, në zonën e Prespës, ka patur heretikë Bogomil kjo për mua është logjike dhe e pranueshme. Këto heretikë u mallkuan nga ortodoksët dhe u dëbuan në shekullin XIII.

    Shumë Bogomile shkuan në Bosnje dhe Hercegovinë. Ata kanë lënë mijra monumente mbivarrore, që quhen steçka. Në to ka skena të ngjashme si ajo e Trenit dmth të gjuetisë së drerëve nga kalorësit.

    Pra piktura e Trenit ka një simbolikë të herezisë bogomile dhe është e vetmja e tillë në Shqipëri. Datimi i saj duhet të jetë i kohës mes shekujve XII-XIII.

    Alegoria e pikturës shpreh në figurat e drerëve heretikat bogomile që ndiqen nga kalorësit dhe qentë – pra një aspekt të historisë së persekutimit të tyre. Kjo shpjegon pse piktura është në një pikë të fshehur, për ta parë vetëm ata, që e dinin këtë pikë. Piktura nuk është bërë nga një artist profesionist, por nga një heretik i thjeshtë me prirje vizatuese.

    Hammondi ka shkruar në studimin e tij për pikturën e Trenit se në kronikën e Ana Komnenës “Aleksiada” se Perandori Aleks Komneni duke ardhur nga Thesaloniku e mori nën pushtetin e tij qytetin Diabolis. Vite më vonë peshkopi Theofilaku i Ohrit e falënderoi perandorin Aleks që në atë kohë ishte në Durrës në mbrojtjen kundër sulmit të normanëve, se i kishte “ngritur shpirtrat” e zonës, në kuptimin se e kishte luftuar herezinë në Prespë dhe në Diabolis. Vetë perandori i drejtohet peshkopit të Diabolit si “diabologyres”, që përkthehet si “të reformuar nga Djalli” Vetë emri i fushës së Devollit do të thotë fusha e Djallit. Pse? Pikërisht për shkak të herezisë Bogomile. Prandaj nga kjo zonë është legjenda e rrëzimit të Luçiferrit nga qielli, në pikën e sotme të fshatit Zvezda (që do të thotë Yll”) e që më parë quhej Selasfor, që do të thotë zjarrmbajtës, epitet i Kryeengjëllit Luciferr, të rrëzuar nga Zoti.

    Besoj se enigma e pikturës shkëmbore të Trenit kështu bëhet e qartë përfundimisht.

    Këto arsyetime, në kundërshtim me Hammond-in e tregojnë këtë pikturë në kontrast të luftës fetare, dihet që kryqtarët i përndiqnin herezitë, po ashtu edhe Perandori i Bizantit Aleksi I Komneni. Kjo pikturë bogomile është kështu një kronikë “e pa shkruar”, por me imazhe të pashlyeshme.

  76. Shprehja te shpjegosh diçka te erret me diçka akoma me te erret, nuk mund te gjeje ilustrim me te mire se sa te ky artikull i Zeqos.

  77. ””Të dy qentë e gjuetisë kanë bisht të përdredhur lart dhe veshët e prerë ””

    Nuk e di ne kjo pjese e teorise hamondiane ishte vene per gallate po une qesha per vete. Te gjithe qente e mbajne bishtin lart kur ndjekin dicka si ne kohen e Noes edhe ne kohen e Obames. Nderkaq te shohesh veshet e prere duhet te jesh ekspert ne imagjinate, tip surrealisti ose te pretendosh se ajo veper eshte bere nga nje surrealist.

    ””’Vetë emri i fushës së Devollit do të thotë fusha e Djallit. Pse? Pikërisht për shkak të herezisë Bogomile. ””

    Mojkomi ishte interesant deri ne kete pike kur duhet te provonte pranine e bogomileve ne zone, pertej asaj qe eshte e logjikshme apo e pranueshme dhe e provoi duke thene se fusha e Devollit e merr emrin prej bogomileve.

    Pse fusha ja dha emrin lumit dhe jo lumi fushes, apo pse djalli te lidhet me fushen kur fare mire mund te lidhej me grykat shkembore ku kalon Devolli.

    Supozoj se tek alegoria qente duhet te jene qehallaret.

    Nuk e di sa e vertete eshte kjo:

    Bello dhe Damo pasi sjellin në vëmendje të studimit se ”’Devolli është përmendur fillimisht si qyteti Debolia nga gjeografi grek, Ptolemeu që në shek II-të,””’ pohojnë: “Emërtimin Devoll, me trajta paksa të ndryshme fonetike, e hasim shumë herët. Më pas, në studime dhe dokumente të ndryshme, emri paraqitet me forma të ndryshme. Në Mesjetë, tek Ana Komnena, kemi një devijim fonetik dhe semantik të emrit duke e quajtur Lumi i Djallit, flumen Diaboli, ndërsa në kohën e kryqëzatave arrin të quhet flumen Deamonis. Po kështu, emrin e hasim edhe në trajtat e tjera në periudha të ndryshme si Deaboli, Deabolis, Deebu (1273), Deavolis, Dievolis, si dhe Euali (1351, 1367), Drevale, Jevali (1360, 1363), Dievali (1344, 1347, 1359), Devoli (1380)[1]“.

    ””’Devolli është përmendur fillimisht si qyteti Debolia nga gjeografi grek, Ptolemeu që në shek II-të””’

    Nese Ptolemeu ka permendur vertet nje qytet me emrin Debolia, sikunder thone ata 2 studiesit, teza e Moikomit as vallen s’ua mban dot tezave te tjera.

  78. Se harrova, ne ka ekzistuar vertet forma Debolia, kthimi i b-v dhe l-ll, tipik te fonetikes shqiptare, mund te merret edhe si prove ne tezen ilire.

    • Këtu duhet pasur parasysh se fjala latine: diabolus (pas gjase në trajtën e kallzores diabolum) ka dhënë në në shqipen normalisht djall dhe konsiderohet si huazim i periudhës kristiane të hershme (te Diana -> Zana që është huazim më i vjetër, ka ndodhur ndërrimi di -> z). Gjithsesi, velarizimi i l-së fundore (kthimi në ll) dhe rënia e rrokjes –bo të patheksuar janë dukuri krejt të zakonshme në huazimet latine të shqipes. Nëse edhe Devoll do të reflektonte të njëjtën fjalë latine, atëherë do të duhet të pranojmë se Devoll nuk është përcjellë nëpërmjet shqipes (ose protoshqipes), por një gjuhe tjetër; dhe këtu latinishtja ballkanike nuk vjen fare në vështrim. Në fakt, kur është fjala për emrat e djallit në rumanishte (si trashëgimtarja e vetme e latinishtes ballkanike), kjo e fundit ndjek të njëjtën rrugë si shqipja, meqë përdor edhe diavol, edhe drac (kjo e fundit, sikurse shqipja dreq, i përgjigjet latinishtes draco/draconis). Gjithsesi, unë nuk e shoh si mund ketë ardhur Devoll nga Diabolus (më pengon para së gjithash refleksi i rrokjes së parë, de-, nga një dia-; të cilin nuk e përligj dot).

  79. Moikomi sjell gjera me interes; por me shpjegimin me bogomile te piktures me ngjan se mbas kacavirrjes per ta pare ate … hidhet nga maja e shkembit.
    Me ngeli ne mendje “in vizu” (pika 3) e arsyeve substanciale), si perpjekje e deshperuar per te ti dhene flatra argumentit te vet. Une e kam pare, Hammondi se ka pare. Sikur natyra qendron e palevizeshme per qindra vjet, sikur aty te mos kete patur kurre vegjetacion, peme, bime zvarranike, apo dhe shkalle guri qe motet i rrafshuan, e qe njeriu i atehershem ju ngjitej si pelivan.
    Por kjo kacavjerrja dhe “in Vizu”-ja e Moikomit me kujtoi edhe ftesen per te lexuar Skenderbeun e tere, apo dallimin e atyre qe e kishin lexuar me njefare superioriteti qenesor ndaj atyre qe vetem sa kishin lexuar per c’behej fjale ne Skenderbeun. Ju ve shenjen e barazimit ketyre afrimeve edhe pse Moikomi NUK fton kend ti ngjitet shkembit.

  80. Meqe teorite mbi fjalen devoll jane shume, nese Plutarku ka permendur qytetin Debolia, mund te kemi pasur kthim te debolia ne deabolis apo diabolis. Sidoqofte te kete ardhur fjala devoll ngaqe bogomilet ishin diabolis, ka shume pak gjasa.
    Di-ana — Zana dhe di-abolum –djall, jane veshtiresisht te perputhshme. Shqipja e mban shume mire dj pa e kthyer ne xh(midis xh dhe gj) apo z apo zh. Dukurite e kthimit te dj-xh, djathi-xhathi, djali-xhali ne Tetove psh i perkasin me siguri ndikimit te huaj, turk apo sllav.
    Jepet qe dw->z si tek Zeus, po shqipja ka fjale te vjetra me di-dj qe i ruan per bukuri t’Zotit.
    Nuk e kuptoj sesi Cabej e ka rrezuar kalimin Thana – Zana, meqe t(th) duket e shkembyeshme me s(sh,z).

    Draco latinishtja e ka huazuar nga greqishtja dhe kemi si dreq ashtu edhe dragua. Tek dreq kurioze eshte qe huazimi eshte ne shumes, meqe dreq formalisht eshte shumesi i drak, nderkaq shumesi drago-nj ne fakt duhet te jete njejesi meqe shumesi ben me -ua.

    • Hyllin, kalimi Diana -> Zana nuk paraqet ndonjë problem nga ana fonetike (dhe në nivel ballkanik mbështetet nga kalimi paralel: Diana -> Zâna, me të njëjtin kuptim në rumanishte; fjala më parë drejtshkruhej Zîna).

      Për më tepër, në shqipe ka shumë fjalë huazime nga latinishtja, që e kanë këtë shndërrim: mërzej nga meridiare, rreze nga radius, gaz nga gaudium, etj. Askush nuk di ta ketë vënë ndonjëherë në diskutim.

      Tani, meqë diabolus ka dhënë djall (dhe jo zall), mendohet që ky huazim t’i përkasë një periudhe me të vonë, kur di-ja nistore e ndjekur nga një zanore nuk spirantizohej më (ose nuk kthehej më në z). Meqenëse latinishtja ballkanike dhe protoshqipja kanë dhënë e marrë për 7-8 shekuj të paktën, kuptohet që do ketë pasur edhe evolucion të reflekseve fonetike.

  81. Mua sme duket qe nje profesor si Korkuti te beje nje interpretim te kesaj pikture nisur nga pasioni, pasi ai nuk eshte amator. Une skam pse ti besoj ketij Hammondit , i cili edhe me sa shkruhet niset vetem nga figura ( jo freret jo brrocka te tjera) pasi ka dhe metoda te tjera shkencore qe vertetojne vjetersine e piktures se gdhendur ne shkemb.
    Me sy te lire ao pikture te jep pershtypjen e nje dite gjahu dhe sme duken si tempullaret e Hammondit qe sigurisht sic e permendi dikush kane pase kryqin ne gjoks e kurriz.
    Persa i perket Auron Tares por dhe te tjere si Auron Tare sot nuk na cudisin pasi i kemi pare se si kane kundershtuar Aristidh Kolen, Methju Aref etj kur behet fjale per vjetersine e gjuhes dhe te kombit tone.

    • Mes viseve të shpallura tani së fundi pasuri botërore të UNESCO-s, gjendet edhe një kompleks petroglifik mongol, me piktura shkëmbore (nga 11 000 p.e.s. deri 600-700 e.s.). Fotoja që pashë në faqen e UNESCO-s nuk di pse më kujtoi pikturën e Shpellës së Trenit.

      Vëreni ndryshimet në pozicionin e kalorësit në raport me kalin; mungesa e yzengjive bie në sy menjëherë.

Komentet janë mbyllur.